TanCung.comTận Cùng
Rìa Hệ Mặt Trời

Ceres: từ tiểu hành tinh lớn nhất thành hành tinh lùn có thể chứa nước

Ceres từng được gọi là hành tinh, rồi tiểu hành tinh, nay là hành tinh lùn. Tàu Dawn thấy những đốm muối sáng và dấu vết nước mặn ngầm dưới lớp vỏ của nó.

Close orbital view of a dark grey dwarf planet with a few brilliant white salt patches inside a large crater floor, soft distant sunlight, black sky, quiet realistic mood

Ceres là thiên thể lớn nhất trong vành đai tiểu hành tinh, đường kính khoảng chín trăm bốn mươi ki-lô-mét, và là hành tinh lùn duy nhất nằm ở vùng trong của Hệ Mặt Trời. Nó từng được gọi là hành tinh khi mới tìm ra năm 1801, rồi bị xếp xuống thành tiểu hành tinh, và từ năm 2006 được xếp vào nhóm hành tinh lùn. Điều làm Ceres đặc biệt là nó chứa nhiều nước dưới dạng băng và khoáng ngậm nước, và những quan sát của tàu Dawn cho thấy dưới lớp vỏ có thể vẫn còn những túi nước rất mặn.

Ba lần đổi tên của Ceres không phải vì nó thay đổi, mà vì hiểu biết của con người thay đổi. Chặng dừng này của chuyến đi ra rìa Hệ Mặt Trời kể lại Ceres trông ra sao khi một con tàu tới tận nơi, những đốm sáng lạ trên bề mặt hoá ra là gì, và vì sao một thiên thể nhỏ như vậy lại được xếp vào danh sách những nơi đáng tìm hiểu về nước ngoài Trái Đất.

Ba lần đổi tên của một thiên thể

Cuối thế kỷ mười tám, các nhà thiên văn châu Âu tin rằng giữa sao Hoả và sao Mộc có một khoảng trống bất thường, nơi đáng lẽ phải có một hành tinh theo một quy luật khoảng cách đang được ưa chuộng thời đó. Đêm đầu năm 1801, nhà thiên văn người Ý Giuseppe Piazzi phát hiện một chấm sáng di chuyển chậm giữa các vì sao. Ông đặt tên nó theo nữ thần nông nghiệp La Mã. Trong vài chục năm, Ceres được ghi trong sách như một hành tinh.

Rồi người ta tìm ra Pallas, Juno, Vesta, và ngày càng nhiều thiên thể khác ở cùng vùng. Rõ ràng Ceres không phải một hành tinh đơn độc mà là thành viên lớn nhất của cả một đám đông. Giới thiên văn gọi chúng là tiểu hành tinh, và Ceres chuyển nhóm. Gần hai thế kỷ sau, khi Liên đoàn Thiên văn Quốc tế đặt định nghĩa hành tinh năm 2006, họ tạo thêm nhóm hành tinh lùn cho những thiên thể đủ lớn để tròn nhưng chưa dọn sạch được vùng quỹ đạo của mình. Ceres, đủ lớn để bị chính lực hấp dẫn nặn thành gần tròn, được xếp vào nhóm mới này cùng lúc với Diêm Vương.

Câu chuyện của Ceres là ví dụ rõ ràng nhất cho thấy tên gọi trong thiên văn là cách con người sắp xếp hiểu biết, không phải bản chất tự nhiên. Một thiên thể không lớn lên hay nhỏ đi vì được gọi khác đi.

Tàu Dawn tới nơi: điều gì đập vào mắt đầu tiên

Trước khi có tàu tới gần, Ceres chỉ là một đốm mờ trong ảnh của kính thiên văn, kể cả những kính tốt nhất. Tàu Dawn, sau khi khảo sát Vesta, đã dùng động cơ ion để chuyển sang Ceres và vào quỹ đạo quanh nó năm 2015. Đây là con tàu đầu tiên bay quanh hai thiên thể khác nhau ngoài hệ Trái Đất và Mặt Trăng, điều chỉ làm được nhờ loại động cơ đẩy rất nhẹ nhưng chạy bền bỉ suốt nhiều tháng liền.

Ngay trên đường tiếp cận, các bức ảnh đã cho thấy một điều không ai đoán trước: trên một bề mặt tối như than, có những đốm sáng loá nổi bật lên như đèn pha. Chúng nằm trong lòng một hố va chạm lớn, sau này được biết với tên Occator. Trong nhiều tháng, đốm sáng trở thành câu đố được bàn tán khắp nơi, từ băng lộ thiên tới đủ mọi giả thuyết kỳ quặc trên mạng.

Khi tàu hạ quỹ đạo thấp hơn và các thiết bị phân tích ánh sáng bắt đầu làm việc, câu trả lời dần rõ. Ngoài các đốm sáng, Dawn còn chụp được hố va chạm dày đặc, những vết nứt dài, và một ngọn núi đơn độc có sườn dốc, đỉnh phẳng, khác hẳn mọi thứ xung quanh. Ceres hoá ra là một thế giới có địa chất phong phú hơn nhiều so với hình dung về một hòn đá chết.

Đốm sáng là muối: dấu vết của nước mặn từ bên dưới

Phân tích quang phổ cho thấy vật chất sáng ở Occator chủ yếu là muối, trong đó nổi bật là natri carbonat, cùng họ hàng với chất người ta dùng trong một số loại bột giặt và xử lý nước. Muối này không tự nhiên nằm sẵn ở đó. Cách giải thích được nhiều nhà khoa học đồng thuận là nước rất mặn từ bên dưới đã ngấm hoặc trào lên bề mặt qua các vết nứt, gặp môi trường chân không và lạnh, phần nước bay đi, để lại muối kết tinh như vệt muối trắng còn lại khi một vũng nước biển khô.

Vì muối loại này sẽ bị thay đổi theo thời gian dưới bức xạ và va chạm, các đốm sáng phải còn khá trẻ theo thang thời gian địa chất. Điều đó gợi ý rằng hoạt động đẩy nước mặn lên có thể đã diễn ra trong quá khứ gần, có thể chỉ cách đây vài triệu năm, thậm chí còn đang tiếp diễn rất chậm. Dữ liệu trọng lực mà Dawn đo được khi bay thấp cũng phù hợp với hình ảnh một bể chứa nước mặn nằm sâu bên dưới vùng Occator.

Cần phân biệt cẩn thận: chưa ai nhìn thấy trực tiếp một đại dương bên trong Ceres. Những gì có trong tay là các bằng chứng gián tiếp khá mạnh về nước mặn, có thể ở dạng các túi hoặc lớp bùn đặc chứ không nhất thiết là một biển lỏng bao quanh. Các nhà khoa học dùng những từ như có khả năng cao, phù hợp với, chứ không khẳng định.

Ahuna Mons: ngọn núi phun băng thay cho phun nham thạch

Trên Trái Đất, núi lửa phun đá nóng chảy. Trên những thế giới lạnh, vai trò của nham thạch có thể do nước, bùn băng hoặc dung dịch muối đảm nhận, hiện tượng được gọi là núi lửa băng. Ngọn núi Ahuna Mons trên Ceres là ví dụ được nghiên cứu nhiều nhất. Nó cao khoảng bốn ki-lô-mét, đứng một mình trên một vùng tương đối bằng phẳng, sườn dốc có những vệt sáng chạy dọc, đỉnh có những vết nứt.

Cách giải thích được ưa chuộng là một khối bùn mặn từ bên trong đã đùn lên chậm chạp, đông lại thành ngọn núi. Điểm thú vị là các mô hình cho thấy những ngọn núi kiểu này sẽ chảy sệ và thấp dần qua hàng trăm triệu năm, giống như một khối mật ong đặc để lâu sẽ bè ra. Nếu đúng như vậy, Ceres có thể từng có nhiều ngọn núi tương tự hơn trong quá khứ, chỉ là những ngọn cũ đã sụp mòn tới mức khó nhận ra, còn Ahuna Mons là một trong những ngọn trẻ nhất.

Dù chi tiết còn được bàn luận, ngọn núi này cùng các đốm muối cho thấy bên trong Ceres từng, và có thể vẫn đang, giữ được chút nhiệt và chất lỏng đủ để làm thay đổi bề mặt. Với một thiên thể nhỏ như vậy, đó là điều bất ngờ.

Bên trong Ceres có gì: bức tranh từ dữ liệu hiện có

Khối lượng riêng trung bình của Ceres thấp hơn nhiều so với các hành tinh đá, nghĩa là nó không chỉ gồm đá và kim loại. Kết hợp số đo khối lượng, hình dạng và trường hấp dẫn, các nhà khoa học dựng nên một mô hình phân lớp: phía trong là phần đá giàu khoáng ngậm nước, phía ngoài là lớp vỏ hỗn hợp băng, muối và đá, cứng hơn băng nguyên chất. Giữa hai lớp có thể còn một vùng chứa chất lỏng mặn ở dạng bùn.

Trên bề mặt, Dawn phát hiện khoáng sét có chứa amoniac. Amoniac thường đóng băng ở những vùng rất lạnh, xa Mặt Trời hơn nhiều so với vị trí Ceres hiện nay. Một trong những cách giải thích là vật chất tạo nên Ceres, hoặc chính Ceres, đã hình thành ở vùng ngoài rồi di chuyển vào trong vành đai trong thời kỳ đầu đầy xáo trộn của Hệ Mặt Trời. Đây vẫn là giả thuyết đang được thảo luận, nhưng nó cho thấy vành đai tiểu hành tinh có thể là nơi tập hợp những thiên thể đến từ nhiều vùng khác nhau.

Dawn kết thúc sứ mệnh năm 2018 khi cạn nhiên liệu điều khiển hướng, và được để lại trên một quỹ đạo ổn định để không rơi xuống làm bẩn bề mặt Ceres, một nguyên tắc bảo vệ hành tinh dành cho những nơi có thể có nước.

Ceres đặt cạnh Mặt Trăng và Diêm Vương

Để dễ hình dung kích cỡ và tính chất, có thể so Ceres với hai thiên thể quen thuộc hơn. Số liệu làm tròn, chỉ để so sánh:

Đặc điểmCeresMặt TrăngDiêm Vương
Đường kínhkhoảng 940 kmkhoảng 3.470 kmkhoảng 2.380 km
Vị trívành đai tiểu hành tinhquay quanh Trái Đấtvành đai Kuiper
Xếp loạihành tinh lùnvệ tinh tự nhiênhành tinh lùn
Thành phần nổi bậtđá, băng, muối, khoáng ngậm nướcđá, gần như không có nước ở dạng lỏngbăng nitơ, băng nước, đá
Tàu đã tới gầnDawn bay quanh nhiều nămnhiều tàu, có người đặt chânNew Horizons bay ngang một lần

Bảng cho thấy Ceres nhỏ hơn hẳn Mặt Trăng, đường kính chưa bằng một phần ba. Lực hấp dẫn trên bề mặt Ceres chỉ bằng vài phần trăm so với Trái Đất. Tuy vậy, về mặt có nước, Ceres phong phú hơn Mặt Trăng rất nhiều, và đó là lý do nó được quan tâm vượt xa kích thước của mình.

Nhiều người còn nhắc tới Ceres như một trạm dừng tiềm năng trong tương lai xa nếu con người đi khai thác tài nguyên ngoài Trái Đất, vì nước có thể tách thành nhiên liệu và dưỡng khí. Đó mới là ý tưởng trên giấy, chưa có kế hoạch cụ thể nào.

Ceres có thể có sự sống không: trả lời thận trọng

Điều đã biết. Ceres có nước ở dạng băng và khoáng ngậm nước, có hợp chất hữu cơ được phát hiện ở một số vùng trên bề mặt, và có dấu hiệu nước mặn ở bên dưới. Đây là ba nguyên liệu mà các nhà sinh học vũ trụ hay nhắc khi nói về môi trường có thể ở được.

Điều còn thiếu. Nước dưới Ceres, nếu có, có lẽ rất mặn và lạnh, có thể chỉ ở dạng túi nhỏ hoặc bùn. Nguồn năng lượng bên trong một thiên thể nhỏ như vậy cũng rất hạn chế. Không có bằng chứng nào cho thấy có sự sống ở đó.

Cách nói đúng. Ceres là một nơi đáng nghiên cứu để hiểu nước tồn tại thế nào trên thiên thể nhỏ, và là ứng viên phụ trong danh sách tìm môi trường có thể ở được, xếp sau những nơi như Europa hay Enceladus vốn có bằng chứng mạnh hơn về đại dương lớn.

Bước tiếp theo. Một số nhóm nghiên cứu đã đề xuất sứ mệnh lấy mẫu từ vùng muối ở Occator mang về Trái Đất. Đó vẫn là đề xuất, chưa phải dự án đã được duyệt, và thông tin này có thể thay đổi theo thời gian.

Câu hỏi thường gặp

Ceres là hành tinh, tiểu hành tinh hay hành tinh lùn?

Theo cách xếp loại hiện hành từ năm 2006, Ceres là hành tinh lùn. Nó vẫn nằm trong vành đai tiểu hành tinh và vẫn thường được nhắc là thiên thể lớn nhất của vành đai, nhưng tên gọi chính thức đã đổi vì nó đủ lớn để có hình gần tròn.

Những đốm sáng trên Ceres là gì?

Chủ yếu là muối, đặc biệt là natri carbonat, nằm trong hố va chạm Occator. Cách giải thích phổ biến là nước rất mặn từ bên dưới đã trào lên qua các vết nứt, nước bay hơi vào chân không và để lại muối trắng sáng trên bề mặt tối.

Ceres có đại dương ngầm như Europa không?

Chưa thể khẳng định. Dữ liệu của tàu Dawn phù hợp với việc có nước mặn ở bên dưới, ít nhất là dưới vùng Occator, nhưng có thể chỉ là các túi chất lỏng hoặc lớp bùn chứ không phải một đại dương rộng lớn như những gì được cho là có trên Europa.

Ai phát hiện ra Ceres và từ khi nào?

Nhà thiên văn người Ý Giuseppe Piazzi phát hiện Ceres vào đêm đầu năm 1801. Nó là thiên thể đầu tiên được tìm thấy trong vùng mà sau này người ta gọi là vành đai tiểu hành tinh.

Tàu Dawn còn hoạt động không?

Không. Tàu Dawn kết thúc sứ mệnh năm 2018 khi hết nhiên liệu dùng để giữ hướng. Nó được đặt trên một quỹ đạo ổn định quanh Ceres để tránh rơi xuống và làm bẩn bề mặt, theo nguyên tắc bảo vệ những thiên thể có thể có nước.

Ceres có tròn không?

Ceres gần tròn, chỉ hơi dẹt ở hai cực do tự quay. Chính việc đủ lớn để lực hấp dẫn nặn thành dạng gần cầu là một trong những lý do nó được xếp vào nhóm hành tinh lùn thay vì tiểu hành tinh thông thường.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138