TanCung.comTận Cùng
Ngân Hà và các thiên hà

Các loại thiên hà: xoắn ốc, elip, không đều và cách người ta phân loại

Thiên hà chia thành ba dạng chính: xoắn ốc, elip và không đều, cùng nhóm thấu kính ở giữa. Hình dạng và màu sắc cho biết tuổi sao, lượng khí và lịch sử va chạm.

Gallery-like scene of several distant galaxies scattered across black space, a face-on blue spiral, a smooth reddish oval glow, a ragged irregular cloud of young stars, crisp detail

Các nhà thiên văn chia thiên hà theo hình dạng thành ba dạng chính: xoắn ốc (có đĩa dẹt và nhánh cuộn, nhiều khí, nhiều sao trẻ), elip (khối sao tròn hoặc bầu dục, ít khí, sao già), và không đều (không có hình dạng rõ ràng). Giữa xoắn ốc và elip còn có dạng thấu kính: có đĩa nhưng không có nhánh xoắn. Cách xếp loại kinh điển do Edwin Hubble đưa ra năm 1926, thường được vẽ thành sơ đồ hình chiếc âm thoa.

Đi qua Ngân Hà, chuyến đi bắt đầu gặp các thiên hà khác và nhận ra chúng không giống nhau. Mục từ này giới thiệu từng dạng, đặc điểm để nhận ra, ý nghĩa của hình dạng và màu sắc, chỗ sai trong cách hiểu ban đầu của Hubble, và cách ngày nay hàng triệu thiên hà được phân loại bằng cả mắt người tình nguyện lẫn máy tính.

Nhìn nhanh các dạng thiên hà

Bảng dưới gom các đặc điểm dễ nhận ra nhất của từng dạng. Đây là mô tả điển hình; trong thực tế có nhiều thiên hà nằm lưng chừng giữa hai dạng.

DạngHình dángSao và khíMàu thường thấy
Xoắn ốcĐĩa dẹt, vùng phình giữa, nhánh cuộnNhiều khí, sao trẻ tập trung ở nhánhĐĩa xanh trắng, lõi vàng
Xoắn ốc có thanh chắnNhư xoắn ốc nhưng nhánh mọc từ hai đầu một thanh saoThanh dồn khí vào vùng tâmTương tự xoắn ốc
Thấu kínhCó đĩa và vùng phình, không có nhánhÍt khí, ít sao mớiVàng đỏ
ElipKhối tròn hoặc bầu dục, mịn, không cấu trúcRất ít khí lạnh, sao giàVàng đỏ
Không đềuLộn xộn, nhiều cụm sáng rời rạcNhiều khí, sinh sao mạnhXanh, có đốm hồng của khí phát sáng

Ngân Hà là thiên hà xoắn ốc có thanh chắn, Tiên Nữ là xoắn ốc, còn hai Đám Mây Magellan là thiên hà không đều. Thiên hà khổng lồ M87 ở trung tâm đám Xử Nữ là ví dụ quen thuộc của dạng elip.

Thiên hà xoắn ốc: đĩa quay, nhánh sáng và chuyện thanh chắn

Thiên hà xoắn ốc giống một chiếc bánh xe đang quay: sao và khí chạy vòng quanh tâm trên những quỹ đạo gần tròn, nằm gọn trong một đĩa mỏng. Nhánh xoắn là chỗ khí bị nén lại và sinh sao trẻ, nên trông sáng xanh; giữa các nhánh vẫn có sao nhưng ít nổi bật hơn. Ở giữa là vùng phình gồm nhiều sao già hơn.

Trong sơ đồ của Hubble, xoắn ốc được chia nhỏ theo hai đặc điểm đi kèm nhau: vùng phình giữa to hay nhỏ, và nhánh cuộn chặt hay xoè rộng. Nhóm có phình to, nhánh cuộn chặt nằm một đầu; nhóm có phình nhỏ, nhánh xoè lỏng nằm đầu kia. Thiên hà nào có thanh chắn ở giữa thì được xếp sang một nhánh song song riêng.

Thanh chắn hoá ra rất phổ biến: khi nhìn bằng ánh sáng hồng ngoại, vốn cho thấy sao già rõ hơn, khoảng hai phần ba thiên hà xoắn ốc gần ta có thanh. Thanh có tác dụng như một chiếc phễu, dẫn khí từ đĩa chảy vào vùng tâm, nuôi những đợt sinh sao ở giữa và có thể cả hố đen trung tâm. Các nhà thiên văn cho rằng thanh có thể hình thành rồi tan đi nhiều lần trong đời một thiên hà.

Thiên hà elip: khối sao già, ít khí, quay hỗn loạn

Thiên hà elip trông như một quả bóng sáng mờ, không có nhánh, không có đĩa, độ sáng giảm đều từ tâm ra ngoài. Hubble ghi chúng bằng chữ E kèm một con số từ 0 tới 7: E0 gần tròn, E7 dẹt nhất. Cần lưu ý đó là hình dạng nhìn trên trời; một thiên hà dẹt nhìn đúng từ đầu thì trông vẫn tròn, nên con số không hẳn nói lên hình dạng thật.

Khác với đĩa xoắn ốc, sao trong thiên hà elip không cùng quay một chiều mà chạy theo đủ mọi hướng, giống một bầy ong quanh tổ. Chúng chủ yếu là sao già màu vàng đỏ, vì khí lạnh để sinh sao mới gần như đã cạn hoặc bị nung nóng tới mức không co lại được. Nhiều thiên hà elip lớn được bao quanh bởi khí rất nóng chỉ phát sáng trong tia X.

Kích thước của dạng elip trải từ thiên hà lùn chỉ vài triệu sao tới những thiên hà khổng lồ nhất từng biết, nằm ở tâm các đám thiên hà dày đặc, chứa hàng nghìn tỷ sao và hố đen nặng tới hàng tỷ lần Mặt Trời. Theo hiểu biết hiện nay, nhiều thiên hà elip lớn là kết quả của những lần hợp nhất giữa các thiên hà khác, phá bỏ hình đĩa ban đầu.

Thiên hà dạng thấu kính, thiên hà không đều và thiên hà lùn

Dạng thấu kính, ký hiệu S0, nằm ở chỗ giao giữa âm thoa: có đĩa và vùng phình như xoắn ốc nhưng không có nhánh, khí ít, gần như không sinh sao mới. Nhiều nhà thiên văn cho rằng phần lớn chúng từng là xoắn ốc, rồi mất khí, chẳng hạn khi lao qua môi trường khí nóng trong lòng một đám thiên hà, khí bị tước đi như gió thổi bay cát.

Thiên hà không đều không có hình dáng rõ ràng. Chúng thường nhỏ, giàu khí và đang sinh sao mạnh, nhìn thấy nhiều đốm sáng xanh và hồng rải rác. Một số vốn sinh ra đã lộn xộn, một số khác bị biến dạng vì lực kéo của thiên hà lớn bên cạnh. Hai Đám Mây Magellan bay quanh Ngân Hà là hai ví dụ gần nhất.

Về số lượng, dạng phổ biến nhất trong vũ trụ lại là thiên hà lùn: những tập hợp nhỏ từ vài nghìn tới vài tỷ sao, mờ đến mức chỉ thấy rõ khi ở gần. Quanh Ngân Hà đã tìm được hàng chục thiên hà lùn như vậy, và mỗi năm vẫn có thêm những thiên hà lùn cực mờ được phát hiện. Các thiên hà sáng đẹp trong ảnh chỉ là phần nổi, không phải đại diện tiêu biểu về số lượng.

Sơ đồ âm thoa của Hubble và một hiểu lầm còn sót lại trong tên gọi

Năm 1926, Edwin Hubble đề xuất xếp thiên hà lên một sơ đồ hình chiếc âm thoa nằm ngang: thân bên trái là thiên hà elip từ tròn tới dẹt, ở chỗ giao là dạng thấu kính, rồi tách thành hai nhánh song song bên phải, một nhánh cho xoắn ốc thường, một nhánh cho xoắn ốc có thanh chắn. Thiên hà không đều đứng riêng ra ngoài.

Lúc đầu có ý kiến cho rằng sơ đồ này có thể là một chuỗi tiến hoá, thiên hà đi dần từ trái sang phải hoặc ngược lại. Từ đó sinh ra cách gọi thiên hà elip là "kiểu sớm" và xoắn ốc là "kiểu muộn". Ngày nay ta biết không có chuyện một thiên hà elip tự biến thành xoắn ốc theo trình tự như vậy, nhưng hai chữ sớm, muộn vẫn được giữ trong tài liệu chuyên môn chỉ như nhãn gọi, dễ làm người mới đọc hiểu nhầm.

Sơ đồ âm thoa vẫn được dùng vì đơn giản và dễ nhớ. Các hệ phân loại về sau bổ sung thêm chi tiết như vòng sáng quanh tâm, nhánh xoắn mờ hay rõ, thanh chắn yếu hay mạnh, nhưng khung cơ bản của năm 1926 vẫn là cửa vào đầu tiên khi học về thiên hà.

Màu sắc nói lên tuổi: xanh còn sinh sao, đỏ đã nghỉ

Ngoài hình dạng, màu sắc tổng thể là manh mối quan trọng. Sao trẻ, nặng, nóng phát ánh sáng xanh trắng nhưng sống ngắn; sao nhẹ, nguội, sống lâu thì vàng đỏ. Một thiên hà còn đang sinh sao mạnh sẽ có màu xanh hơn, còn thiên hà đã ngừng sinh sao từ lâu sẽ ngả đỏ, vì chỉ những ngôi sao sống lâu còn lại.

Khi vẽ hàng trăm nghìn thiên hà lên đồ thị màu theo độ sáng, các nhà thiên văn thấy chúng dồn thành hai nhóm rõ rệt: một đám mây xanh, đa phần là xoắn ốc, và một dải đỏ, đa phần là elip và thấu kính. Ở giữa có tương đối ít thiên hà, gợi ý rằng việc chuyển từ xanh sang đỏ diễn ra khá nhanh khi xét theo thang thời gian vũ trụ.

Điều gì làm một thiên hà "tắt" sinh sao vẫn là đề tài nghiên cứu sôi nổi. Các nguyên nhân được bàn gồm hợp nhất làm khí bị đốt hết trong một đợt, năng lượng từ hố đen trung tâm thổi khí ra ngoài hoặc giữ khí luôn nóng, và môi trường đám thiên hà tước khí đi. Nhiều khả năng mỗi thiên hà chịu một tổ hợp khác nhau của các nguyên nhân này.

Phân loại hàng triệu thiên hà: mắt người tình nguyện và máy tính

Các cuộc khảo sát bầu trời hiện đại chụp được hàng triệu thiên hà, vượt quá sức của một nhóm chuyên gia nhìn từng tấm. Năm 2007, dự án Galaxy Zoo mời người dân bất kỳ lên mạng xem ảnh và trả lời vài câu đơn giản: thiên hà này tròn mịn hay có đĩa, có nhánh không, nhánh xoay chiều nào. Hàng trăm nghìn người tham gia, mỗi thiên hà được nhiều người xem, và kết quả gộp lại chính xác ngang chuyên gia.

Người tình nguyện còn phát hiện những thứ máy móc khi đó bỏ sót, như các đám khí xanh lạ gần thiên hà, hay những thiên hà nhỏ màu xanh đậm sinh sao dữ dội. Các nhãn do họ gắn sau đó trở thành dữ liệu để huấn luyện chương trình máy tính tự phân loại. Ngày nay, với các khảo sát mới chụp hàng tỷ thiên hà, máy tính làm phần lớn việc sắp xếp, người vẫn kiểm các trường hợp khó và những vật thể lạ.

Bài học ở đây là phân loại thiên hà không phải việc xếp ô cứng nhắc. Mỗi hệ phân loại là một công cụ để đặt câu hỏi: vì sao thiên hà này có thanh mà thiên hà kia không, vì sao cái này xanh cái kia đỏ. Câu trả lời dẫn tới lịch sử hình thành và va chạm của từng thiên hà.

Câu hỏi thường gặp

Có mấy loại thiên hà?

Theo cách phân loại phổ biến, có ba dạng chính là xoắn ốc, elip và không đều, cộng thêm dạng thấu kính nằm giữa xoắn ốc và elip. Xoắn ốc lại chia thành loại thường và loại có thanh chắn ở giữa. Mỗi dạng còn được chia nhỏ hơn theo chi tiết hình dáng.

Ngân Hà thuộc loại thiên hà nào?

Ngân Hà là thiên hà xoắn ốc có thanh chắn. Ở giữa có một khối sao kéo dài thành thanh, các nhánh xoắn mọc ra từ hai đầu thanh. Vì ta ở bên trong nên dạng này được suy ra từ đo đạc sao và khí chứ không chụp trực tiếp.

Thiên hà elip khác thiên hà xoắn ốc như thế nào?

Thiên hà elip là khối sao tròn hoặc bầu dục, không có đĩa hay nhánh, chủ yếu sao già màu đỏ và rất ít khí để sinh sao mới. Thiên hà xoắn ốc có đĩa dẹt quay đều, nhiều khí và sao trẻ, nhất là ở các nhánh xoắn.

Thiên hà nào phổ biến nhất trong vũ trụ?

Xét về số lượng, thiên hà lùn là phổ biến nhất. Chúng nhỏ và mờ nên khó thấy ở xa, vì vậy các thiên hà sáng như xoắn ốc lớn hay elip khổng lồ dễ được chụp hơn nhưng không chiếm đa số về số lượng.

Sơ đồ âm thoa của Hubble có phải chuỗi tiến hoá của thiên hà không?

Không. Sơ đồ chỉ là cách sắp xếp theo hình dạng. Cách gọi elip là kiểu sớm và xoắn ốc là kiểu muộn còn sót lại từ ý tưởng ban đầu, nhưng thiên hà không tiến hoá dần theo thứ tự trên sơ đồ.

Một thiên hà xoắn ốc có thể biến thành thiên hà elip không?

Có thể, theo hiểu biết hiện nay. Khi hai thiên hà xoắn ốc có khối lượng gần nhau hợp nhất, đĩa bị phá và sao xáo trộn thành một khối elip. Thiên hà xoắn ốc mất khí cũng có thể thành dạng thấu kính.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138