Bão Mặt Trời là tên gọi chung cho những đợt Mặt Trời đột ngột phóng ra năng lượng: một chớp sáng mạnh trong vài phút, một luồng hạt mang điện tốc độ cao, hoặc một đám mây plasma khổng lồ mang theo từ trường lao vào không gian. Khi chúng hướng về Trái Đất, từ trường của hành tinh bị rung lắc gây ra bão địa từ, làm nhiễu sóng vô tuyến, lệch tín hiệu định vị, kéo vệ tinh tụt độ cao và có thể gây quá tải lưới điện. Người đứng dưới mặt đất được khí quyển và từ trường che chắn, không bị ảnh hưởng sức khoẻ trực tiếp.
Mục từ này phân biệt ba thứ hay bị gọi chung là "bão Mặt Trời", đi theo đường từ Mặt Trời tới Trái Đất, rồi nói lần lượt chuyện gì xảy ra với vệ tinh, lưới điện, định vị, liên lạc vô tuyến, và vì sao những vùng gần xích đạo như Việt Nam gặp ảnh hưởng theo kiểu riêng.
Ba thứ khác nhau đều bị gọi là bão Mặt Trời
Tin tức thường gom hết vào một chữ. Thực ra có ba hiện tượng, đến Trái Đất với tốc độ khác nhau và gây hậu quả khác nhau:
| Hiện tượng | Bản chất | Tới Trái Đất sau | Gây ra gì |
|---|---|---|---|
| Loé sáng Mặt Trời | Một vùng gần vết đen bất ngờ sáng rực, phát mạnh tia X và tử ngoại | Khoảng 8 phút, đi bằng tốc độ ánh sáng | Mất sóng vô tuyến sóng ngắn ở nửa Trái Đất đang ban ngày, trong vài phút tới vài giờ |
| Bão hạt năng lượng cao | Proton và hạt khác được gia tốc gần tốc độ ánh sáng | Vài chục phút tới vài giờ | Hại linh kiện vệ tinh, tăng liều bức xạ cho phi hành gia và chuyến bay qua vùng cực |
| Phun trào vật chất vành nhật hoa | Đám mây plasma nặng hàng tỷ tấn mang theo từ trường | Thường từ một tới ba ngày | Bão địa từ: cực quang, dòng điện cảm ứng trong lưới điện, nhiễu định vị |
Nhờ chênh lệch thời gian này, các trung tâm dự báo thời tiết vũ trụ thường có cảnh báo trước một tới ba ngày cho bão địa từ, nhưng gần như không có cảnh báo trước cho loé sáng. Một đợt hoạt động mạnh hay đi kèm cả ba, nối đuôi nhau.
Vì sao Mặt Trời "nổi bão": từ trường bị xoắn rồi bật ra
Mặt Trời quay không đều: vùng xích đạo quay nhanh hơn vùng gần cực. Từ trường gắn với plasma nên bị kéo, xoắn, quấn lại như dây thun bị vặn mãi. Ở những chỗ từ trường dày đặc trồi lên bề mặt, ta thấy các vết đen. Phía trên vết đen, những vòng từ trường vắt cong như cầu vồng, giữ plasma nóng bên trong.
Khi cấu hình từ trường bị vặn tới mức không giữ nổi, các đường sức đứt ra và nối lại theo cách khác, giải phóng trong vài phút năng lượng tích luỹ trước đó. Phần năng lượng biến thành ánh sáng là loé sáng. Phần hất tung khối plasma ra ngoài là phun trào vật chất vành nhật hoa. Không phải loé sáng nào cũng kèm phun trào, và ngược lại.
Hoạt động này dày lên trong những năm Mặt Trời ở cực đại chu kỳ, khi vết đen nhiều, nhưng một cơn bão mạnh vẫn có thể xảy ra ở năm Mặt Trời tương đối yên. Ngoài ra, vị trí rất quan trọng: một phun trào khổng lồ phóng sang hướng khác sẽ đi lướt qua, không đụng Trái Đất. Phun trào từ vùng ở giữa mặt Mặt Trời đang hướng về ta mới là loại đáng chú ý.
Chuyện gì xảy ra với vệ tinh
Khí quyển phình lên, vệ tinh bị ghì lại. Khi bão địa từ đổ năng lượng vào tầng trên khí quyển, lớp khí loãng ở độ cao vài trăm kilômét nóng lên và phình ra. Vệ tinh bay thấp bỗng đi qua lớp khí dày hơn, bị cản nhiều hơn, tụt độ cao nhanh hơn dự tính. Năm 2022, một lô vài chục vệ tinh viễn thông vừa phóng lên quỹ đạo thấp đã rơi trở lại khí quyển vì một đợt bão địa từ chỉ ở mức vừa phải, trong khi chúng còn đang ở độ cao rất thấp chờ nâng quỹ đạo.
Linh kiện bị hạt năng lượng cao bắn trúng. Một hạt đơn lẻ có thể đảo một bit trong bộ nhớ, làm máy tính trên vệ tinh khởi động lại hoặc ra lệnh sai. Tích luỹ lâu ngày, bức xạ làm pin mặt trời của vệ tinh xuống cấp nhanh hơn.
Điện tích dồn trên vỏ. Vệ tinh ở quỹ đạo cao có thể tích điện không đều trên bề mặt, rồi phóng tia lửa điện nhỏ làm hỏng mạch. Kỹ sư thiết kế vệ tinh tính trước những rủi ro này, và trong đợt cảnh báo mạnh, người vận hành có thể tạm tắt một số thiết bị hoặc xoay vệ tinh để giảm thiệt hại.
Theo dõi quỹ đạo bị rối. Khi lực cản đổi đột ngột, vị trí dự đoán của hàng nghìn vật thể quanh Trái Đất, cả vệ tinh lẫn mảnh vỡ, bị lệch. Việc tính trước nguy cơ va chạm trở nên khó hơn trong vài ngày.
Lưới điện: vì sao dây điện dài lại là điểm yếu
Từ trường Trái Đất dao động mạnh trong bão địa từ sẽ sinh ra dòng điện chạy trong lòng đất và trong những vật dẫn dài, theo đúng nguyên lý của máy phát điện. Đường dây truyền tải cao thế dài hàng trăm kilômét, nối đất ở hai đầu qua máy biến áp, là vật dẫn lý tưởng cho những dòng điện lạc này. Dòng điện một chiều chạy vào máy biến áp vốn được thiết kế cho điện xoay chiều làm lõi thép bão hoà, nóng lên, rung, sinh sóng hài làm thiết bị bảo vệ ngắt nhầm.
Sự cố được nhắc nhiều nhất là tháng 3 năm 1989 ở tỉnh Québec (Canada): một cơn bão địa từ mạnh làm hệ thống điện của vùng sụp đổ chỉ trong khoảng hơn một phút, hàng triệu người mất điện nhiều giờ giữa mùa lạnh. Trước đó nữa, năm 1859, một cơn bão rất mạnh, nay thường gọi là sự kiện Carrington, đã làm hệ thống điện báo thời ấy toé lửa, một số trạm vẫn gửi được tin dù đã ngắt nguồn pin.
Ảnh hưởng mạnh nhất thường ở vùng vĩ độ cao, gần các vòng cực quang, nơi dòng điện trong tầng điện ly lớn nhất, cộng với những vùng có nền đất dẫn điện kém làm dòng điện dồn vào dây. Các nước như Việt Nam ở vĩ độ thấp ít gặp sự cố lưới điện vì bão địa từ hơn, dù không phải miễn nhiễm hoàn toàn. Các công ty điện ở vùng nguy cơ cao nay theo dõi bản tin thời tiết vũ trụ và có quy trình giảm tải khi có cảnh báo.
Định vị vệ tinh và liên lạc vô tuyến: vùng gần xích đạo gặp kiểu riêng
Tín hiệu định vị từ vệ tinh phải đi qua tầng điện ly, lớp khí quyển bị ánh sáng Mặt Trời điện hoá ở độ cao chừng 80 tới 1.000 kilômét. Máy thu định vị tính khoảng cách dựa trên thời gian tín hiệu đi, nên khi tầng điện ly dày mỏng bất thường, tín hiệu bị trễ khác dự tính và vị trí bị lệch. Với điện thoại dẫn đường, lệch vài mét không mấy ai để ý. Với máy nông nghiệp tự lái, khảo sát đo đạc, hạ cánh máy bay dùng định vị chính xác, sai số thêm vài mét là vấn đề.
Vùng quanh xích đạo từ là nơi tầng điện ly hay sinh ra những "bọt" khí loãng chen giữa vùng đặc, đặc biệt sau hoàng hôn. Tín hiệu đi qua đó bị nhấp nháy mạnh, giống ánh sao lấp lánh khi nhìn qua không khí nóng, có lúc máy thu mất tín hiệu hẳn. Việt Nam nằm gần một trong hai dải điện ly đặc dọc theo xích đạo từ, nên hiện tượng nhấp nháy này là mối quan tâm thật của giới đo đạc trong nước, kể cả ngoài những đợt bão lớn.
Liên lạc vô tuyến sóng ngắn, thứ tàu thuyền xa bờ và máy bay đường dài vẫn dùng, dựa vào việc sóng dội lại từ tầng điện ly. Loé sáng mạnh làm tầng dưới của tầng điện ly bị điện hoá quá mức, nuốt mất sóng thay vì phản xạ, gây mất liên lạc ở nửa Trái Đất đang ban ngày trong khoảng thời gian từ vài phút tới vài giờ.
Người dưới mặt đất có cần lo không
Bão Mặt Trời là chuyện của công nghệ nhiều hơn là chuyện của cơ thể người. Vài điều thực tế:
- Khí quyển và từ trường Trái Đất chặn gần như toàn bộ hạt năng lượng cao. Người ở mặt đất không nhận liều bức xạ đáng kể trong bão Mặt Trời.
- Phi hành gia trên trạm vũ trụ có khu vực che chắn dày hơn để trú khi có cảnh báo. Các chuyến bay đường dài qua vùng cực đôi khi được đổi tuyến xuống vĩ độ thấp hơn để giảm liều bức xạ cho tổ bay và tránh mất liên lạc.
- Những tin "bão Mặt Trời gây đau đầu, mất ngủ, ảnh hưởng tim mạch" lan trên mạng thường không có cơ sở khoa học rõ ràng. Có các nghiên cứu tìm mối liên hệ nhưng kết quả chưa thống nhất; nếu cơ thể có dấu hiệu bất thường, hãy đi khám như bình thường, đừng đổ cho Mặt Trời.
- Dự báo thời tiết vũ trụ dùng thang cấp độ từ nhẹ tới cực mạnh cho bão địa từ, tương tự thang cấp bão trên biển. Tin tức đưa "bão cấp cao nhất" thường là nói về mức ảnh hưởng tới hạ tầng và cực quang, không phải nguy hiểm cho người đi đường.
- Cực quang là món quà dễ thấy nhất của bão Mặt Trời. Ở vĩ độ như Việt Nam gần như không thể thấy; chỉ trong những cơn bão rất mạnh, cực quang mới lan xuống tới các vùng vĩ độ trung bình.
Nói ngắn gọn: bão Mặt Trời ảnh hưởng tới cuộc sống qua những thứ ta dựa vào hằng ngày, như điện, định vị, liên lạc, vệ tinh, chứ không trực tiếp làm hại người dưới đất.
Nếu một cơn bão cỡ năm 1859 xảy ra hôm nay
Đây là câu hỏi các cơ quan quản lý rủi ro ở nhiều nước đã đặt ra nghiêm túc. Năm 1859, thứ công nghệ điện duy nhất là đường dây điện báo. Ngày nay, cả nền kinh tế phụ thuộc vào lưới điện cao thế, hàng nghìn vệ tinh, định vị để đồng bộ thời gian cho ngân hàng, mạng viễn thông. Các kịch bản mô phỏng cho thấy một cơn bão cỡ đó có thể làm hỏng máy biến áp lớn ở một số vùng, khiến việc khôi phục điện kéo dài, vì máy biến áp lớn chế tạo rất lâu và không có sẵn nhiều.
Cũng phải nói rằng những bão cực mạnh rất hiếm. Năm 2012, một phun trào cỡ lớn đã xảy ra nhưng đi lướt qua quỹ đạo Trái Đất ở vị trí mà Trái Đất vừa đi qua trước đó ít ngày, được các tàu thăm dò ghi lại. Sự kiện đó thường được nhắc như lời nhắc rằng nguy cơ là có thật, chứ không phải chuyện viễn tưởng.
Cách các nước chuẩn bị gồm: đặt vệ tinh quan sát Mặt Trời liên tục để báo trước, gia cố máy biến áp, có quy trình ngắt chủ động, thiết kế vệ tinh chịu bức xạ tốt hơn, và giữ phương án dự phòng cho định vị, như đồng hồ nguyên tử mặt đất. Với người dân, việc cần làm không khác chuẩn bị cho một đợt mất điện dài vì bất cứ lý do gì.
Câu hỏi thường gặp
Bão Mặt Trời có ảnh hưởng sức khoẻ người dưới mặt đất không?
Không đáng kể. Khí quyển và từ trường Trái Đất chặn gần hết hạt năng lượng cao. Những lời đồn về đau đầu hay mất ngủ do bão Mặt Trời chưa có bằng chứng khoa học thống nhất; có triệu chứng thì nên đi khám như bình thường.
Bão Mặt Trời có làm hỏng điện thoại, máy tính ở nhà không?
Không. Thiết bị điện tử gia đình không bị bão Mặt Trời làm hỏng trực tiếp. Ảnh hưởng nếu có là gián tiếp: mất điện từ lưới, sóng định vị lệch, liên lạc vệ tinh chập chờn.
Ở Việt Nam có thấy cực quang khi có bão Mặt Trời không?
Gần như không. Cực quang thường xuất hiện quanh vùng cực. Chỉ những cơn bão địa từ rất mạnh mới đẩy cực quang xuống các vĩ độ trung bình, vẫn còn xa so với vĩ độ của Việt Nam.
Bao lâu thì bão Mặt Trời tới Trái Đất?
Tuỳ loại. Ánh sáng của loé sáng tới sau khoảng 8 phút, hạt năng lượng cao tới sau vài chục phút tới vài giờ, còn đám mây plasma gây bão địa từ thường mất một tới ba ngày.
Có dự báo được bão Mặt Trời không?
Dự báo được một phần. Vệ tinh quan sát Mặt Trời liên tục giúp phát hiện phun trào và cảnh báo bão địa từ trước một tới ba ngày. Loé sáng thì khó báo trước, chỉ biết vùng nào đang có nguy cơ cao.
Sự kiện Carrington là gì?
Đó là cơn bão địa từ rất mạnh năm 1859, làm cực quang xuất hiện ở những vùng vĩ độ thấp và gây sự cố cho hệ thống điện báo. Nó thường được dùng làm thước đo cho kịch bản bão Mặt Trời cực đoan.