TanCung.comTận Cùng
Ngân Hà và các thiên hà

Địa chỉ vũ trụ của Trái Đất: Nhóm Địa phương và siêu đám Laniakea

Viết địa chỉ vũ trụ từ nhỏ tới lớn: Trái Đất, Hệ Mặt Trời, Ngân Hà, Nhóm Địa phương, siêu đám Xử Nữ và siêu đám Laniakea rộng khoảng năm trăm triệu năm ánh sáng.

Vast zoomed-out cosmic panorama with countless tiny galaxies forming flowing golden streams that converge toward a bright distant region, soft indigo background, sense of enormous scale

Nếu viết địa chỉ vũ trụ của Trái Đất từ nhỏ tới lớn, ta có: Trái Đất, Hệ Mặt Trời, nhánh Lạp Hộ của Ngân Hà, Ngân Hà, Nhóm Địa phương (khoảng vài chục thiên hà quanh Ngân Hà và Tiên Nữ), siêu đám Xử Nữ, và lớn nhất là siêu đám Laniakea, một vùng rộng khoảng năm trăm triệu năm ánh sáng chứa cỡ một trăm nghìn thiên hà. Ranh giới của Laniakea không vẽ theo chỗ thiên hà đông hay thưa, mà theo hướng các thiên hà đang trôi về.

Chặng này giống như mở bản đồ số và kéo thu nhỏ liên tục cho tới khi Ngân Hà chỉ còn là một chấm. Mục từ lần lượt đi qua từng tầng địa chỉ, giải thích tầng nào gắn chặt với nhau bằng lực hấp dẫn, tầng nào chỉ là cách chia của con người, Laniakea được vẽ ra thế nào, Vật Hút Lớn là gì, và cả nhóm của ta đang trôi về hướng nào.

Địa chỉ vũ trụ viết từ nhỏ tới lớn

Bảng dưới xếp các tầng địa chỉ theo kích thước. Kích thước là ước tính phổ thông, làm tròn để thấy độ lớn tăng dần, không phải số đo chính xác.

TầngCỡ kích thướcGồm những gì
Hệ Mặt TrờiPhần hành tinh khoảng vài chục lần khoảng cách Trái Đất – Mặt TrờiMặt Trời, tám hành tinh, hành tinh lùn, sao chổi
Nhánh Lạp HộVài nghìn năm ánh sángMột nhánh phụ của Ngân Hà
Ngân HàĐĩa sáng khoảng trăm nghìn năm ánh sángMột trăm tới bốn trăm tỷ sao
Nhóm Địa phươngKhoảng mười triệu năm ánh sángNgân Hà, Tiên Nữ, Tam Giác và nhiều thiên hà lùn
Siêu đám Xử NữHơn một trăm triệu năm ánh sángĐám Xử Nữ và nhiều nhóm thiên hà quanh nó
Siêu đám LaniakeaKhoảng năm trăm triệu năm ánh sángCỡ một trăm nghìn thiên hà

Mỗi bước lên một tầng, kích thước tăng từ hàng chục tới hàng trăm lần. Ở tầng cuối, cả Ngân Hà nhỏ hơn một hạt bụi trên một sân bóng.

Nhóm Địa phương: hai thiên hà lớn và đám tuỳ tùng

Nhóm Địa phương là tập hợp các thiên hà gắn với nhau bằng lực hấp dẫn quanh Ngân Hà. Nó có ba thiên hà xoắn ốc: Tiên Nữ lớn nhất, Ngân Hà thứ hai, và thiên hà Tam Giác nhỏ hơn hẳn. Phần còn lại là thiên hà lùn, phần lớn bay quanh Ngân Hà hoặc Tiên Nữ như vệ tinh. Số thành viên hiện được biết vào khoảng tám mươi, và còn tăng khi các khảo sát tìm thêm thiên hà lùn cực mờ.

Toàn bộ nhóm trải rộng khoảng mười triệu năm ánh sáng, với Ngân Hà và Tiên Nữ ở hai cực, cách nhau khoảng 2,5 triệu năm ánh sáng. Khối lượng của cả nhóm tập trung chủ yếu ở hai thiên hà lớn này cùng quầng vật chất tối của chúng. Chính vì gắn với nhau bằng lực hấp dẫn, nhóm này không bị vũ trụ giãn nở kéo rời ra, và Tiên Nữ đang tiến dần về phía Ngân Hà như một mục từ khác trong chặng đã kể.

Khi nói "thiên hà láng giềng", người ta thường muốn nói tới các thành viên Nhóm Địa phương. Đám Mây Magellan Lớn và Nhỏ ở bầu trời phương Nam, thiên hà Tiên Nữ và thiên hà Tam Giác ở bầu trời phương Bắc là những thiên hà ngoài Ngân Hà có thể thấy bằng mắt thường trong điều kiện trời rất tối.

Từ nhóm lên đám và siêu đám Xử Nữ

Ra ngoài Nhóm Địa phương, các nhóm thiên hà khác rải rác xung quanh, rồi tới đám Xử Nữ, cách ta khoảng năm mươi tới sáu mươi triệu năm ánh sáng. Đám Xử Nữ có hơn một nghìn thiên hà, ở tâm là thiên hà elip khổng lồ M87, nơi có hố đen đầu tiên được chụp ảnh. Đám này đủ nặng để kéo các nhóm thiên hà xung quanh, kể cả nhóm của ta, hơi chậm lại so với tốc độ lẽ ra phải lùi xa do vũ trụ giãn nở.

Từ những năm 1950, nhà thiên văn Gérard de Vaucouleurs nhận ra các thiên hà sáng gần ta không rải đều trên trời mà tập trung dọc một dải, và đề xuất khái niệm siêu đám Địa phương, ngày nay thường gọi là siêu đám Xử Nữ, lấy đám Xử Nữ làm trung tâm. Nhóm Địa phương nằm ở vùng ngoài của siêu đám này.

Cần phân biệt: nhóm và đám thiên hà là những hệ gắn với nhau bằng lực hấp dẫn, sẽ còn bên nhau lâu dài. Siêu đám thì khác, phần lớn không gắn chặt; các bộ phận của nó đang dần bị sự giãn nở kéo xa nhau. Siêu đám giống một khu dân cư hơn là một gia đình: có ranh giới tương đối, nhưng thành phần sẽ thay đổi theo thời gian rất dài.

Laniakea: vẽ ranh giới theo dòng chảy của thiên hà

Năm 2014, một nhóm các nhà thiên văn công bố cách vẽ ranh giới siêu đám mới. Thay vì xem chỗ nào thiên hà đông, họ đo chuyển động của hàng nghìn thiên hà, tách phần chuyển động do vũ trụ giãn nở ra khỏi phần chuyển động riêng do lực hút của các khối vật chất xung quanh. Phần chuyển động riêng này cho thấy thiên hà đang "chảy" về đâu.

Cách làm giống như vẽ lưu vực sông trên bản đồ địa hình: mọi giọt nước mưa rơi trong một lưu vực đều chảy về cùng một dòng chính, ranh giới lưu vực là đường phân thuỷ trên các sống núi. Theo cách đó, vùng mà các thiên hà cùng trôi về một điểm hút chung được xem là một siêu đám. Vùng chứa Ngân Hà được đặt tên Laniakea, tiếng Hawaii có nghĩa là bầu trời bao la, rộng khoảng năm trăm triệu năm ánh sáng và gộp cả siêu đám Xử Nữ cũ như một phần nhỏ.

Ranh giới Laniakea là ranh giới về chuyển động hiện tại, không phải bức tường. Một số nghiên cứu sau đó cho rằng Laniakea có thể chỉ là một phần của một lưu vực lớn hơn, nếu tính lực kéo của các khối vật chất ở xa hơn nữa. Vì vậy nên coi Laniakea là địa chỉ được nhiều người dùng hiện nay, không phải tầng cuối cùng đã chốt.

Vật Hút Lớn và vùng tránh sau dải Ngân Hà

Từ những năm 1970 và 1980, các phép đo cho thấy Nhóm Địa phương và các nhóm xung quanh đều trôi về một hướng chung, như bị một khối khối lượng khổng lồ kéo đi. Khối kéo đó được đặt tên Vật Hút Lớn. Khó ở chỗ nó nằm đúng phía sau mặt phẳng Ngân Hà, nơi bụi và sao dày đặc của chính thiên hà ta che khuất ánh sáng từ bên kia. Vùng trời này được gọi là vùng tránh, vì các cuộc khảo sát thiên hà buộc phải tránh nó.

Nhờ kính hồng ngoại, kính vô tuyến và tia X, vốn đi qua bụi tốt hơn, các nhà thiên văn dần nhìn được vào vùng tránh. Họ thấy ở đó có những đám thiên hà lớn, nổi bật là đám Thước Thợ (Norma), cùng nhiều sợi thiên hà nối vào. Vật Hút Lớn không phải là một vật thể lạ mà là vùng tập trung khối lượng của nhiều đám thiên hà, nằm gần tâm của lưu vực Laniakea.

Xa hơn nữa, sau Vật Hút Lớn, có siêu đám Shapley, một trong những tập hợp thiên hà nặng nhất trong vùng vũ trụ gần. Nó cũng góp phần kéo cả khu vực về phía mình. Chuyển động mà ta đo được là tổng hợp của nhiều lực kéo như thế, cộng với một lực "đẩy" đến từ phía ngược lại.

Cả nhóm của ta đang trôi về đâu, và vì sao có cả lực "đẩy"

Bức xạ phông vi sóng vũ trụ, thứ ánh sáng xưa nhất đến từ mọi hướng, cho ta một khung tham chiếu: nó hơi ấm hơn một chút ở một phía trời và hơi lạnh hơn ở phía đối diện. Chênh lệch đó cho thấy Hệ Mặt Trời đang chuyển động so với khung này khoảng 370 kilômét mỗi giây. Trừ đi chuyển động của Mặt Trời quanh Ngân Hà, cả Nhóm Địa phương trôi khoảng 600 kilômét mỗi giây theo hướng chung về phía Vật Hút Lớn và xa hơn.

Phần thú vị là không phải toàn bộ chuyển động này do lực hút. Ở phía ngược lại có một vùng rất thưa thiên hà, gọi là Khoảng trống Địa phương. Vùng thưa vật chất hút yếu hơn xung quanh, nên tác dụng của nó giống như đẩy ta ra xa. Các nhà nghiên cứu ước tính một phần đáng kể chuyển động của nhóm ta đến từ việc "trôi ra khỏi" khoảng trống này.

Trong tương lai rất xa, khi năng lượng tối tiếp tục đẩy vũ trụ giãn nở nhanh hơn, các tầng địa chỉ lớn như Laniakea sẽ tản ra. Chỉ những hệ gắn chặt như Nhóm Địa phương còn ở bên nhau. Địa chỉ vũ trụ của ta, ở tầng lớn nhất, sẽ không còn như hôm nay.

Bản đồ địa chỉ được vẽ từ những phép đo nào

Khoảng cách đo độc lập. Muốn biết một thiên hà trôi riêng bao nhiêu, phải biết nó cách ta bao xa mà không dựa vào tốc độ lùi xa. Các nhà thiên văn dùng những "thước đo" như sao biến quang Cepheid, độ sáng của đỉnh nhánh sao khổng lồ đỏ, hay quan hệ giữa tốc độ quay và độ sáng của thiên hà xoắn ốc.

Tốc độ lùi xa từ quang phổ. Dịch chuyển đỏ cho biết tổng tốc độ dọc đường nhìn. Lấy tổng đó trừ phần do vũ trụ giãn nở ứng với khoảng cách đã đo, phần dư là chuyển động riêng do lực hút của các khối vật chất xung quanh.

Danh mục hàng chục nghìn thiên hà. Bản đồ Laniakea năm 2014 dựa trên khoảng tám nghìn thiên hà có cả khoảng cách lẫn vận tốc; các danh mục sau này lên tới hàng chục nghìn. Càng nhiều điểm đo, dòng chảy vẽ ra càng mịn và ranh giới càng tin cậy.

Sai số lớn dần theo khoảng cách. Với thiên hà ở xa, sai số khoảng cách vài phần trăm đã tương đương cả nghìn kilômét mỗi giây trong vận tốc riêng. Đó là lý do ranh giới ở rìa xa của Laniakea còn mờ, và các nhóm nghiên cứu khác nhau vẽ ra hình dạng hơi khác nhau.

Câu hỏi thường gặp

Nhóm Địa phương là gì?

Nhóm Địa phương là nhóm thiên hà chứa Ngân Hà, gắn với nhau bằng lực hấp dẫn, rộng khoảng mười triệu năm ánh sáng. Nó gồm ba thiên hà xoắn ốc là Tiên Nữ, Ngân Hà, Tam Giác và khoảng vài chục thiên hà lùn, số lượng còn tăng khi tìm thêm.

Siêu đám Laniakea là gì?

Laniakea là siêu đám thiên hà chứa Ngân Hà, được xác định năm 2014 dựa trên hướng chuyển động của các thiên hà thay vì mật độ. Nó rộng khoảng năm trăm triệu năm ánh sáng, chứa cỡ một trăm nghìn thiên hà, tên gọi trong tiếng Hawaii nghĩa là bầu trời bao la.

Địa chỉ vũ trụ của Trái Đất viết thế nào?

Viết từ nhỏ tới lớn: Trái Đất, Hệ Mặt Trời, nhánh Lạp Hộ, Ngân Hà, Nhóm Địa phương, siêu đám Xử Nữ, siêu đám Laniakea. Các tầng lớn nhất là cách phân chia của các nhà thiên văn và có thể còn được điều chỉnh khi đo đạc tốt hơn.

Vật Hút Lớn là gì?

Vật Hút Lớn là vùng tập trung khối lượng lớn, gồm nhiều đám thiên hà, kéo Nhóm Địa phương và các nhóm lân cận trôi về phía nó. Nó nằm sau mặt phẳng Ngân Hà nên khó quan sát bằng ánh sáng thường, phải dùng hồng ngoại, vô tuyến và tia X.

Ngân Hà đang chuyển động về đâu?

So với bức xạ phông vi sóng vũ trụ, Nhóm Địa phương trôi khoảng 600 kilômét mỗi giây, hướng chung về phía Vật Hút Lớn và siêu đám Shapley. Một phần chuyển động này còn do ta bị đẩy ra khỏi Khoảng trống Địa phương ở phía đối diện.

Siêu đám thiên hà có tồn tại mãi không?

Phần lớn siêu đám không gắn chặt bằng lực hấp dẫn, nên vũ trụ giãn nở sẽ dần kéo các thành phần của chúng ra xa nhau. Chỉ những nhóm và đám thiên hà gắn chặt, như Nhóm Địa phương, mới còn ở bên nhau trong tương lai rất xa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138