Phi hành gia lơ lửng không phải vì trên trạm vũ trụ hết trọng lực, mà vì cả trạm lẫn mọi người, mọi đồ vật bên trong đang cùng rơi tự do quanh Trái Đất với cùng một tốc độ. Ở độ cao khoảng 400 km, lực hút của Trái Đất vẫn còn khoảng chín phần mười so với ở mặt đất. Nếu dựng được một cái tháp cao 400 km và đứng trên đỉnh, bạn vẫn thấy mình nặng gần như bình thường.
Cảm giác nặng mà ta quen hằng ngày thực chất là cảm giác bị mặt đất, sàn nhà hay ghế đẩy ngược lên. Khi không còn gì đẩy, vì mọi thứ quanh ta cùng rơi, cảm giác nặng biến mất. Các nhà khoa học vì thế thích dùng chữ vi trọng lực hoặc trạng thái không trọng lượng hơn là chữ không trọng lực.
Trọng lực trên trạm vũ trụ còn bao nhiêu
Lực hút giảm theo bình phương khoảng cách tới tâm Trái Đất. Mặt đất cách tâm khoảng 6.371 km, còn trạm vũ trụ cách tâm khoảng 6.770 km. Khoảng cách chỉ tăng chừng sáu phần trăm, nên lực hút giảm khoảng mười hai phần trăm. Một người nặng 60 kg ở mặt đất, nếu đứng yên ở độ cao đó, sẽ bị kéo xuống với lực tương đương khoảng 53 kg.
Con số này đủ để thấy rằng trọng lực không hề tắt ở ngoài không gian. Chính lực hút đó giữ trạm vũ trụ trên quỹ đạo. Nếu trọng lực thật sự biến mất, trạm sẽ bay thẳng ra xa theo đường thẳng chứ không vòng quanh Trái Đất. Mặt Trăng ở cách xa hơn nhiều vẫn bị Trái Đất giữ lại trên quỹ đạo, còn Trái Đất thì bị Mặt Trời giữ ở khoảng cách một trăm năm mươi triệu kilômét.
Vậy tại sao có cảnh mọi thứ trôi bồng bềnh trong các đoạn phim quay trên trạm? Câu trả lời nằm ở chữ rơi. Khi mọi thứ cùng rơi với cùng gia tốc, không có gì đè lên cái gì. Chiếc bút không ép xuống mặt bàn, chân không ép xuống sàn, nước không chảy xuống đáy cốc. Mọi thứ trông như đang lơ lửng, nhưng thật ra đang cùng nhau lao quanh hành tinh.
Thí nghiệm tưởng tượng: thang máy bị đứt cáp
Đứng trong thang máy bình thường. Khi thang đứng yên, sàn thang đẩy chân bạn lên đúng bằng lực hút kéo bạn xuống. Cái cân đặt dưới chân hiện đúng cân nặng của bạn.
Thang bắt đầu đi lên. Trong khoảnh khắc thang tăng tốc đi lên, sàn đẩy mạnh hơn, bạn thấy mình nặng hơn và cân hiện số lớn hơn. Khi thang hãm lại ở tầng trên, bạn thấy nhẹ đi một chút.
Thang rơi tự do. Giả sử cáp đứt và không có hệ thống phanh, thang và bạn rơi cùng nhau với cùng gia tốc. Sàn không còn đẩy bạn, cân tụt về số không, chiếc chìa khoá trong tay buông ra sẽ lơ lửng trước mặt. Bạn đang ở trong trạng thái không trọng lượng, dù lực hút của Trái Đất vẫn nguyên vẹn.
Trạm vũ trụ là chiếc thang rơi không bao giờ chạm đất. Khác ở chỗ trạm không rơi thẳng xuống mà vừa rơi vừa bay ngang gần tám kilômét mỗi giây, nên mặt đất cong đi trước khi trạm kịp chạm tới. Trạng thái không trọng lượng vì thế kéo dài hàng tháng thay vì vài giây. Ý tưởng coi rơi tự do tương đương với không có trọng lực là một trong những điểm khởi đầu của thuyết tương đối rộng của Einstein.
Vì sao gọi là vi trọng lực mà không phải không trọng lực
Trên trạm vũ trụ, mọi thứ không lơ lửng hoàn hảo. Vẫn có những lực rất nhỏ làm đồ vật trôi dần: lực cản của chút không khí loãng bên ngoài làm trạm chậm đi một chút, trạm xoay nhẹ để giữ hướng, máy móc rung, phi hành gia đạp vách để di chuyển. Những tác động nhỏ này tạo ra gia tốc chỉ bằng phần triệu hoặc phần nghìn gia tốc trọng trường ở mặt đất.
Vì thế các nhà khoa học dùng chữ vi trọng lực, nghĩa là trọng lực biểu kiến còn rất rất nhỏ chứ không phải bằng không. Một giọt nước để yên giữa khoang sẽ trôi dần về một phía sau một lúc. Một mẫu thí nghiệm nuôi tinh thể phải được đặt trên giá giảm rung để tránh những cú xóc nhỏ.
Chữ không trọng lượng thì nói đúng cảm giác của con người: không thấy mình nặng. Chữ không trọng lực thì dễ gây hiểu lầm nhất vì nó gợi ý trọng lực đã biến mất. Khi giải thích cho trẻ, nên nói gọn: ở trên đó trọng lực vẫn còn, chỉ là mọi người cùng rơi nên không ai thấy mình nặng.
Những điều lạ xảy ra khi không còn cảm giác nặng
Nước co thành viên tròn. Ở mặt đất, trọng lượng kéo nước chảy xuống và nằm phẳng. Trên trạm, sức căng bề mặt thắng thế, kéo nước thành những giọt tròn trôi lững lờ. Một giọt lớn có thể rung rinh như thạch khi bị chạm vào.
Ngọn lửa tròn và xanh. Ở mặt đất, khí nóng nhẹ hơn bốc lên, kéo ngọn lửa thành hình giọt nước dài. Trên trạm, không có lên hay xuống nên khí nóng không bốc lên, ngọn lửa nến co thành quả cầu mờ ánh xanh. Các thí nghiệm về lửa được làm rất cẩn thận trong buồng kín vì cháy trên tàu là một trong những nguy cơ đáng sợ nhất.
Không có trên dưới. Phi hành gia tự chọn đâu là trần, đâu là sàn. Các khoang thường được thiết kế với một hướng quy ước nhờ màu sắc và cách bố trí đèn để mọi người dễ định hướng, nhưng ngủ theo chiều nào cũng được.
Bụi và vụn không rơi xuống. Vụn bánh mì không rơi xuống đất mà bay khắp nơi, có thể bay vào mắt hoặc lọt vào máy móc. Vì vậy đồ ăn trên trạm được chọn để ít vụn, và quạt thông gió liên tục hút bụi về các bộ lọc.
Hơi thở đọng quanh mặt. Không khí nóng không tự bay lên, nên nếu không có quạt, khí thở ra sẽ đọng thành một đám quanh đầu. Đó là lý do trên trạm lúc nào cũng có tiếng quạt chạy.
Ở mặt đất có thể trải nghiệm không trọng lượng không
Có vài cách tạo ra trạng thái rơi tự do ngắn ngủi ngay tại Trái Đất, đều dựa trên cùng một nguyên lý: để người và đồ vật rơi cùng nhau.
- Chuyến bay parabol. Một chiếc máy bay lớn bay vọt lên rồi đi theo đường cong như quả bóng được ném, trong khoảng hai mươi lăm giây mọi người trong khoang lơ lửng. Máy bay lặp lại hàng chục lần một chuyến. Cách này được dùng để huấn luyện phi hành gia và thử nghiệm khoa học.
- Tháp thả rơi. Một số viện nghiên cứu có tháp rỗng cao hàng chục tới hàng trăm mét, thả hộp thí nghiệm rơi trong ống đã rút bớt không khí để có vài giây không trọng lượng.
- Bể nước lớn. Phi hành gia tập đi bộ ngoài không gian trong bể bơi rất sâu, với bộ đồ được chỉnh cho lơ lửng giữa nước. Đây là mô phỏng gần đúng, không phải không trọng lượng thật, vì nước vẫn cản chuyển động.
- Khoảnh khắc nhỏ hằng ngày. Khi nhảy từ trên cao xuống, đu dây hay ngồi tàu lượn đổ dốc, bạn cũng có một tích tắc rơi tự do. Cảm giác hẫng trong bụng chính là cảm giác không trọng lượng.
Những cách này giúp hiểu rằng không trọng lượng không phải một vùng đặc biệt ngoài vũ trụ, mà là một trạng thái chuyển động có thể xảy ra ở bất cứ đâu.
Ra ngoài trạm thì sao: đi bộ ngoài không gian có bị rơi không
Người bên ngoài cũng đang bay quỹ đạo. Khi một phi hành gia mở cửa bước ra ngoài, người đó đã có sẵn tốc độ gần tám kilômét mỗi giây giống hệt trạm. Vì vậy người đó không rơi xuống Trái Đất mà tiếp tục bay vòng cạnh trạm, như hai chiếc thuyền trôi song song trên cùng một dòng nước.
Nguy hiểm thật là trôi xa. Nếu lỡ tay đẩy nhẹ vào vách và không có gì giữ lại, phi hành gia sẽ trôi xa dần khỏi trạm với tốc độ nhỏ, có thể không quay lại được. Vì vậy lúc nào họ cũng móc dây an toàn vào tay vịn, di chuyển bằng tay theo các thanh vịn chạy dọc thân trạm.
Có thiết bị cứu hộ nhỏ. Bộ đồ đi bộ ngoài không gian có gắn một cụm phụt khí nhỏ để tự đẩy mình quay về trạm nếu dây an toàn tuột. Thiết bị này được thiết kế cho tình huống khẩn cấp, không phải để bay đi dạo.
Đồ vật đánh rơi thành vệ tinh nhỏ. Đã có những lần dụng cụ tuột khỏi tay khi làm việc bên ngoài. Món đồ đó không rơi xuống đất ngay mà bay quanh Trái Đất một thời gian như một vệ tinh tí hon, rồi tụt dần độ cao và cháy trong khí quyển sau vài tháng.
Cơ thể và cuộc sống phải thích nghi ra sao
Vì không còn cảm giác nặng, nhiều việc bình thường trở thành bài toán kỹ thuật. Uống nước phải dùng túi có ống hút có van. Ngủ phải chui vào túi ngủ buộc vào vách để không trôi đi. Đi vệ sinh phải dùng thiết bị có luồng khí hút. Chân không phải chống đỡ cơ thể nên xương và cơ yếu dần nếu không tập luyện mỗi ngày.
Ngoài ra, dịch trong cơ thể không còn bị kéo xuống chân nên dồn lên phần trên. Những ngày đầu, nhiều phi hành gia thấy mặt hơi phù, mũi nghẹt, còn chân thì gầy đi. Cơ quan giữ thăng bằng ở tai trong nhận tín hiệu lạ nên một số người bị chóng mặt, buồn nôn vài ngày đầu trước khi quen dần.
Đây là những hiện tượng đã được ghi nhận và nghiên cứu suốt nhiều thập kỷ. Phần chi tiết hơn về cuộc sống thường ngày trên trạm và những thay đổi của cơ thể sau nhiều tháng sẽ nằm ở hai bài kế tiếp của chặng này. Điều cần nhớ là tất cả những thay đổi đó bắt nguồn từ một sự thật đơn giản: trên quỹ đạo, mọi thứ đang cùng nhau rơi.
Câu hỏi thường gặp
Trên trạm vũ trụ có trọng lực không?
Có. Ở độ cao khoảng 400 km của trạm vũ trụ quốc tế, lực hút của Trái Đất vẫn còn khoảng 88 đến 90 phần trăm so với mặt đất. Phi hành gia lơ lửng vì họ và trạm cùng rơi tự do quanh Trái Đất, không phải vì trọng lực mất đi.
Không trọng lượng và không trọng lực khác nhau thế nào?
Không trọng lượng là trạng thái không cảm thấy mình nặng vì không có gì đẩy ngược lên người, xảy ra khi rơi tự do. Không trọng lực là chữ dễ gây hiểu lầm vì gợi ý lực hút đã biến mất, trong khi thực tế lực hút vẫn còn.
Vì sao Mặt Trăng không rơi xuống Trái Đất?
Mặt Trăng thật ra luôn rơi về phía Trái Đất, giống trạm vũ trụ. Nhưng nó cũng chuyển động ngang đủ nhanh nên cứ rơi vòng quanh Trái Đất mà không chạm vào, mỗi vòng mất khoảng hai mươi bảy ngày.
Đi máy bay parabol có an toàn không?
Đây là loại chuyến bay đã được dùng nhiều năm để huấn luyện và nghiên cứu, có quy trình an toàn chặt chẽ. Tuy vậy nhiều người bị say do thay đổi cảm giác nặng nhẹ liên tục, nên những người có vấn đề sức khoẻ cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi tham gia.
Nếu ở trên trạm vũ trụ, làm rơi một đồ vật thì nó đi đâu?
Đồ vật buông ra sẽ lơ lửng tại chỗ hoặc trôi chậm theo hướng tay vừa đẩy. Nó chỉ dừng khi chạm vách hoặc bị luồng gió từ quạt thông gió đẩy về phía bộ lọc. Vì vậy đồ dùng trên trạm thường được gắn băng dính gai hoặc dây buộc.
Có cách nào tạo trọng lực nhân tạo trong không gian không?
Về lý thuyết có, bằng cách cho một con tàu hình vòng quay tròn, lực ly tâm sẽ ép người về phía vành ngoài như có sàn. Ý tưởng này xuất hiện nhiều trong khoa học viễn tưởng nhưng hiện chưa có trạm vũ trụ lớn nào được xây theo cách đó.