TanCung.comTận Cùng
Rời Trái Đất

Vì sao tên lửa phải bay thật nhanh mới vào quỹ đạo: vận tốc vũ trụ cấp một

Vào quỹ đạo không phải lên cao cho đủ mà là bay ngang đủ nhanh để rơi mãi mà không chạm đất. Vận tốc vũ trụ cấp một khoảng 7,9 km/s và vì sao tên lửa ngả dần.

Rocket climbing through morning clouds in a long curving arc over the ocean, bright exhaust trail bending eastward, photographed from a distant beach at low angle, warm golden light

Tên lửa phải bay thật nhanh vì vào quỹ đạo thực chất là bay ngang đủ nhanh để vừa rơi vừa trượt qua đường cong của Trái Đất, rơi mãi mà không bao giờ chạm đất. Ở sát mặt đất, tốc độ đó vào khoảng 7,9 km mỗi giây, gọi là vận tốc vũ trụ cấp một. Ở độ cao của trạm vũ trụ quốc tế, con số thấp hơn một chút, khoảng 7,7 km mỗi giây, đủ để đi hết một vòng Trái Đất trong khoảng một tiếng rưỡi.

Điều trái trực giác là độ cao chỉ là phần nhỏ của bài toán. Phần lớn nhiên liệu của một tên lửa không dùng để đi lên, mà dùng để tăng tốc theo phương ngang. Hiểu được điều này là hiểu được vì sao tên lửa phóng thẳng đứng một lúc rồi ngả dần, vì sao các bãi phóng thích đặt gần xích đạo, và vì sao vào quỹ đạo đắt hơn nhiều so với chỉ chạm tới vũ trụ.

Khẩu pháo trên đỉnh núi: cách Newton giải thích quỹ đạo

Isaac Newton đã đưa ra một thí nghiệm tưởng tượng rất dễ hình dung. Đặt một khẩu pháo trên đỉnh một ngọn núi thật cao, cao tới mức không khí không cản trở, rồi bắn viên đạn theo phương ngang. Bắn nhẹ, viên đạn rơi xuống gần chân núi. Bắn mạnh hơn, nó bay xa hơn trước khi chạm đất. Vì Trái Đất tròn, mặt đất phía trước cũng cong xuống dần khỏi đường bay của viên đạn.

Nếu bắn đủ mạnh, viên đạn rơi xuống đúng bằng mức mặt đất cong đi. Nó vẫn rơi, liên tục rơi, nhưng mặt đất cứ lẩn khuất phía trước, nên nó không bao giờ chạm đất và quay trở lại đúng chỗ khẩu pháo từ phía sau. Đó chính là quỹ đạo. Một vệ tinh không lơ lửng trên trời nhờ thoát khỏi trọng lực, mà nhờ đang rơi quanh Trái Đất với tốc độ ngang vừa đủ.

Từ hình ảnh này có thể suy ra ngay mấy điều. Thứ nhất, độ cao không tự giữ vật trên trời. Thứ hai, tốc độ cần có phải theo phương ngang, song song với mặt đất. Thứ ba, nếu bắn mạnh hơn mức vừa đủ, viên đạn sẽ đi theo đường bầu dục vươn ra xa hơn, và bắn mạnh hơn nữa thì nó không quay về nữa, đó là chuyện của vận tốc thoát ly ở một bài khác trong chặng này.

Con số 7,9 km/s đến từ đâu

Ở mỗi giây trên quỹ đạo, vật vừa đi tới phía trước vừa rơi xuống về phía tâm Trái Đất. Để giữ một vòng tròn ổn định, lực hút của Trái Đất phải vừa đúng bằng lực cần để bẻ cong đường đi của vật thành vòng tròn. Khi cân bằng hai điều này với bán kính Trái Đất khoảng 6.371 km và gia tốc trọng trường gần mặt đất, người ta được tốc độ xấp xỉ 7,9 km mỗi giây.

Để dễ hình dung: 7,9 km mỗi giây là hơn 28.000 km mỗi giờ. Với tốc độ đó, bạn đi từ Hà Nội vào Thành phố Hồ Chí Minh trong khoảng ba phút rưỡi. Một viên đạn súng trường bay nhanh nhất cũng chỉ vào khoảng một kilômét mỗi giây, tức chậm hơn gần tám lần.

Con số này giảm dần khi lên cao vì lực hút yếu đi và vòng tròn lớn hơn. Ở độ cao khoảng 400 km, vận tốc cần có xuống còn khoảng 7,7 km mỗi giây. Ở quỹ đạo địa tĩnh cách mặt đất hơn ba mươi lăm nghìn kilômét, vệ tinh chỉ cần khoảng 3 km mỗi giây. Nghe như càng lên cao càng dễ, nhưng thật ra để đưa vệ tinh tới quỹ đạo cao người ta vẫn tốn nhiều năng lượng hơn, vì phải trả thêm phần năng lượng leo lên.

Điều đáng chú ý là vận tốc quỹ đạo không phụ thuộc vào khối lượng của vật. Một con ốc vít và một trạm vũ trụ nặng hàng trăm tấn ở cùng độ cao bay cùng tốc độ. Đây cũng là lý do một mảnh rác nhỏ trên quỹ đạo vẫn mang tốc độ khủng khiếp như mọi vệ tinh khác.

Vì sao tên lửa phóng thẳng lên rồi ngả dần

Nếu chỉ cần tốc độ ngang, sao không phóng ngang ngay từ đầu? Vì ở sát mặt đất không khí dày đặc. Bay ngang với tốc độ hàng kilômét mỗi giây trong lớp không khí dày sẽ tạo lực cản và sức nóng không vật liệu nào chịu nổi. Vì vậy tên lửa đi lên gần như thẳng đứng trong những giây đầu để nhanh chóng thoát khỏi phần khí quyển dày nhất.

Ngay sau đó, đường bay bắt đầu nghiêng dần về phía chân trời. Kỹ sư gọi đây là cú ngoặt trọng lực: tên lửa được nghiêng nhẹ một chút, rồi chính trọng lực kéo mũi nó ngả dần theo đường cong tự nhiên, không cần bẻ lái gắt. Tới khi ra khỏi phần lớn khí quyển, tên lửa đã bay gần như nằm ngang và dồn toàn lực để tăng tốc.

Nếu bạn từng xem một buổi phóng tên lửa, vệt khói ban đầu thẳng đứng, rồi cong dần thành hình vòng cung về phía biển. Phần lớn thời gian cháy động cơ là để đẩy tốc độ ngang lên, không phải để lên cao hơn. Một tên lửa đưa hàng lên trạm vũ trụ thường chỉ mất khoảng chín đến mười phút cháy động cơ để vào quỹ đạo, và trong mười phút đó nó tăng tốc từ đứng yên tới gần tám kilômét mỗi giây.

Vì sao tên lửa cần nhiều tầng và nhiều nhiên liệu đến thế

Phần lớn khối lượng của một tên lửa lúc cất cánh là nhiên liệu. Bảng dưới so sánh để thấy vì sao như vậy, với các con số làm tròn mang tính minh hoạ:

Mục tiêuTốc độ cần đạt xấp xỉGhi chú
Chạm 100 km rồi rơi vềkhoảng 1 km/s lúc tắt máychuyến bay dưới quỹ đạo, vài phút lơ lửng
Bay vòng ở quỹ đạo thấpkhoảng 7,8 km/scộng thêm phần hao do trọng lực và lực cản, tổng tốn khoảng 9 đến 10 km/s
Thoát hẳn khỏi Trái Đấtkhoảng 11,2 km/svận tốc thoát ly, tính từ mặt đất

Vấn đề là năng lượng tăng theo bình phương tốc độ: muốn nhanh gấp đôi phải tốn gấp bốn lần năng lượng. Thêm vào đó, tên lửa phải mang theo nhiên liệu cho cả quãng sau, nên nhiên liệu lúc đầu phải đẩy chính phần nhiên liệu sẽ dùng về sau. Đây là lý do tên lửa thường được chia tầng: tầng dưới đốt hết thì tách ra rơi xuống, phần còn lại nhẹ hơn nên tăng tốc dễ hơn.

Kết quả là phần thật sự lên tới quỹ đạo, tức vệ tinh hay con tàu chở người, thường chỉ chiếm vài phần trăm khối lượng lúc rời bệ phóng. Phần còn lại là nhiên liệu và vỏ tên lửa. Nhiều năm gần đây người ta tìm cách cho tầng dưới quay về hạ cánh để dùng lại nhằm giảm chi phí, nhưng bài toán vật lý cốt lõi vẫn giữ nguyên.

Mượn tốc độ quay của Trái Đất: vì sao bãi phóng gần xích đạo

Trái Đất tự quay sẵn. Trái Đất quay từ tây sang đông. Một điểm trên xích đạo đã chuyển động với tốc độ khoảng 465 mét mỗi giây so với không gian, dù ta đứng yên. Tên lửa phóng về phía đông được cộng sẵn tốc độ này vào tốc độ ngang của mình.

Gần xích đạo được cộng nhiều hơn. Càng xa xích đạo về phía hai cực, tốc độ quay của mặt đất càng nhỏ. Vì thế nhiều nước đặt bãi phóng ở vĩ độ thấp, hoặc phóng từ những vùng ven biển gần xích đạo, để tiết kiệm nhiên liệu cho cùng một khối lượng hàng.

Phóng về phía đông, hướng ra biển. Bãi phóng thường đặt sao cho hướng đông là biển hoặc vùng không có dân cư, vì tầng tên lửa đã đốt xong sẽ rơi xuống dọc đường bay. Đây vừa là chuyện tiết kiệm vừa là chuyện an toàn.

Có những quỹ đạo không mượn được. Vệ tinh quan sát Trái Đất thường cần bay qua gần hai cực để chụp được mọi vùng. Muốn vậy phải phóng về hướng bắc hoặc nam, không được cộng tốc độ quay, thậm chí phải bù thêm. Vì thế đưa cùng một vệ tinh lên quỹ đạo qua cực tốn nhiên liệu hơn.

Những câu nói hay gặp và cách hiểu đúng

Khi nói về quỹ đạo, có vài cách diễn đạt nghe xuôi tai nhưng dễ làm hiểu sai. Dưới đây là cách điều chỉnh lại cho chính xác:

  • "Vệ tinh thoát khỏi trọng lực." Không đúng. Vệ tinh vẫn chịu lực hút gần như mạnh như ở mặt đất. Chính lực hút đó bẻ đường bay của nó thành vòng quanh Trái Đất.
  • "Lên đủ cao thì tự đứng yên trên trời." Không có độ cao nào cho phép đứng yên. Ngay cả vệ tinh địa tĩnh trông như đứng yên cũng đang bay khoảng 3 km mỗi giây, chỉ là quay cùng nhịp với Trái Đất.
  • "Tên lửa đẩy vào không khí nên mới bay được." Tên lửa đẩy khí nóng ra phía sau và nhận lại lực đẩy về phía trước, theo định luật hành động và phản ứng. Nó hoạt động tốt nhất chính ở nơi không có không khí.
  • "Muốn bay vòng nhanh hơn thì tăng tốc." Ngược đời ở chỗ: tăng tốc làm quỹ đạo phình ra cao hơn, và ở quỹ đạo cao hơn vật lại đi một vòng chậm hơn. Các kỹ sư ghép nối tàu vũ trụ phải tính rất kỹ điều này.

Những điểm này thường làm học sinh bất ngờ nhất. Chúng cho thấy cơ học quỹ đạo không theo cảm giác lái xe trên đường mà theo luật riêng của vật rơi quanh một hành tinh.

Từ quỹ đạo thấp tới những chặng xa hơn

Quỹ đạo thấp là bậc đầu tiên. Từ đây, muốn đi xa hơn thì cứ thêm tốc độ: quỹ đạo phình thành hình bầu dục, điểm xa nhất vươn ra dần, cho tới khi vươn tới tận Mặt Trăng. Một khi tổng tốc độ vượt khoảng 11,2 km mỗi giây tính từ mặt đất, con tàu thoát hẳn khỏi vòng níu của Trái Đất và đi vào quỹ đạo quanh Mặt Trời.

Đó là lý do các nhà thiết kế nhiệm vụ hay nói rằng khi đã lên được quỹ đạo thấp là đã đi được nửa đường tới bất kỳ đâu trong Hệ Mặt Trời. Câu này không đúng về khoảng cách, nhưng khá đúng về năng lượng: phần khó nhất là thoát khỏi lớp khí quyển dày và giếng trọng lực sâu ở sát mặt đất.

Những chặng sau trên trang Tận Cùng sẽ đi ra xa dần: vận tốc thoát ly, các loại quỹ đạo và chỗ đứng của vệ tinh, cuộc sống trên trạm vũ trụ, rồi tới Mặt Trăng và các hành tinh. Tất cả đều bắt đầu từ hình ảnh khẩu pháo của Newton: rơi, nhưng rơi đủ nhanh để không bao giờ chạm đất.

Câu hỏi thường gặp

Vận tốc vũ trụ cấp một bằng bao nhiêu km/h?

Vận tốc vũ trụ cấp một khoảng 7,9 km mỗi giây, tương đương hơn 28.000 km mỗi giờ. Đây là tốc độ để bay vòng tròn sát bề mặt Trái Đất nếu bỏ qua không khí. Ở độ cao vài trăm kilômét, tốc độ cần có thấp hơn một chút.

Vì sao vệ tinh không rơi xuống Trái Đất?

Thật ra vệ tinh vẫn đang rơi liên tục về phía Trái Đất. Nhưng nó bay ngang đủ nhanh nên mặt đất cong đi khỏi đường rơi đúng bằng mức nó rơi xuống. Kết quả là nó cứ rơi mãi quanh hành tinh mà không chạm đất.

Tên lửa mất bao lâu để vào quỹ đạo?

Với quỹ đạo thấp, thời gian động cơ cháy thường chỉ khoảng tám đến mười phút. Trong quãng ngắn ấy tên lửa tăng tốc từ đứng yên lên gần tám kilômét mỗi giây, rồi các tầng lần lượt tách ra khi hết nhiên liệu.

Vật nặng hơn có cần bay nhanh hơn để ở trên quỹ đạo không?

Không. Ở cùng một độ cao, mọi vật đều cần cùng một tốc độ quỹ đạo, bất kể khối lượng. Vật nặng hơn chỉ cần nhiều năng lượng hơn để đạt tốc độ đó, nên phải dùng tên lửa lớn hơn.

Vì sao tên lửa thường phóng ra phía biển?

Tên lửa hay phóng về hướng đông để mượn tốc độ quay của Trái Đất, và các tầng đã cháy hết sẽ rơi xuống dọc đường bay. Đặt bãi phóng sao cho phía đông là biển giúp những mảnh rơi đó không rơi vào khu dân cư.

Ở quỹ đạo thấp, một vòng quanh Trái Đất mất bao lâu?

Ở độ cao của trạm vũ trụ quốc tế, khoảng 400 km, một vòng quanh Trái Đất mất khoảng 90 phút. Vì vậy người trên trạm thấy Mặt Trời mọc và lặn khoảng mười sáu lần mỗi ngày theo giờ trên mặt đất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138