TanCung.comTận Cùng
Rời Trái Đất

Rác vũ trụ là gì: mảnh vỡ quanh Trái Đất nguy hiểm thế nào và ai dọn

Rác vũ trụ gồm vệ tinh chết, tầng tên lửa và hàng triệu mảnh vỡ bay nhanh gấp mười lần đạn. Vì sao một mảnh sơn cũng nguy hiểm, hội chứng Kessler và ai phải dọn.

Swarm of tiny metallic fragments and a derelict satellite tumbling in orbit above a night side Earth, sunlight glinting on debris, distant view, cold silver and deep indigo

Rác vũ trụ là mọi vật thể nhân tạo không còn hoạt động đang bay quanh Trái Đất: vệ tinh đã chết, tầng tên lửa bị bỏ lại, mảnh vỡ từ các vụ nổ và va chạm, cho tới những mảnh sơn nhỏ li ti. Chúng nguy hiểm vì bay với tốc độ hàng kilômét mỗi giây, nên ngay cả một mảnh nhỏ bằng hạt đậu cũng mang năng lượng đủ để làm thủng vách tàu hoặc phá hỏng một vệ tinh.

Hiện chưa có ai thực sự dọn được rác vũ trụ ở quy mô lớn. Cách làm chính lúc này là theo dõi những mảnh lớn để tránh, che chắn tàu khỏi mảnh nhỏ, và ngăn không tạo thêm rác mới bằng cách đưa vệ tinh hết hạn rời khỏi quỹ đạo. Một số công nghệ thu gom đang được thử nghiệm nhưng còn ở bước đầu.

Rác vũ trụ từ đâu ra

Từ khi vệ tinh nhân tạo đầu tiên được phóng năm 1957, con người đã đưa lên quỹ đạo hàng chục nghìn vật thể. Không phải tất cả đều đã rơi về. Một vệ tinh hết nhiên liệu hoặc hỏng hóc vẫn tiếp tục bay vòng quanh Trái Đất như cũ, chỉ là không ai điều khiển được nữa. Tầng trên của tên lửa sau khi đẩy vệ tinh vào quỹ đạo cũng thường ở lại bay cùng.

Nguồn rác lớn nhất lại đến từ các vụ vỡ. Tầng tên lửa còn sót nhiên liệu có thể phát nổ sau nhiều năm vì áp suất và nhiệt thay đổi. Pin cũ có thể vỡ. Mỗi vụ như vậy tạo ra hàng trăm tới hàng nghìn mảnh. Một số vụ thử vũ khí chống vệ tinh, khi một nước cố ý bắn phá vệ tinh cũ của mình, đã tạo ra những đám mảnh vỡ lớn còn bay trên quỹ đạo tới hôm nay.

Năm 2009, một vệ tinh viễn thông còn hoạt động đã va vào một vệ tinh cũ không còn hoạt động, đây là vụ va chạm vô tình đầu tiên giữa hai vệ tinh nguyên vẹn. Cả hai vỡ tan, tạo ra hơn hai nghìn mảnh đủ lớn để theo dõi được. Sự kiện đó trở thành lời cảnh báo rằng nguy cơ không còn chỉ là lý thuyết.

Rác vũ trụ được chia theo kích thước

Các cơ quan vũ trụ thường chia rác theo kích thước, vì mỗi nhóm cần cách đối phó khác nhau. Số lượng dưới đây là ước tính phổ biến, thay đổi theo thời gian và theo nguồn công bố.

Nhóm kích thướcSố lượng ước tínhCách đối phó
Lớn hơn khoảng 10 cmhàng chục nghìn mảnhđược radar và kính thiên văn theo dõi, có thể tính trước đường bay để né
Từ khoảng 1 cm tới 10 cmkhoảng một triệu mảnhquá nhỏ để theo dõi từng cái nhưng đủ lớn để phá hỏng vệ tinh, đây là nhóm đáng lo nhất
Nhỏ hơn khoảng 1 cmhàng trăm triệu mảnhkhông theo dõi được, che chắn bằng lớp vỏ nhiều tầng trên các khoang quan trọng

Nhóm ở giữa khiến kỹ sư đau đầu nhất: không thể né vì không biết chúng ở đâu, cũng không dễ che chắn vì chúng đủ lớn để xuyên qua lớp vỏ thông thường. Mảnh nhỏ nhất thì gần như không tránh được, và cửa sổ của trạm vũ trụ đã nhiều lần bị mảnh li ti tạo những vết lõm nhỏ.

Vì sao một mảnh nhỏ cũng nguy hiểm

Tốc độ khủng khiếp. Mọi vật ở quỹ đạo thấp đều bay khoảng bảy tới tám kilômét mỗi giây. Hai vật bay trên hai quỹ đạo cắt nhau có thể va vào nhau với tốc độ tương đối lên tới mười kilômét mỗi giây hoặc hơn, nhanh gấp khoảng mười lần một viên đạn súng trường.

Năng lượng tăng theo bình phương tốc độ. Ở tốc độ đó, một mảnh nhôm nhỏ cỡ viên bi mang năng lượng tương đương một vật nặng hàng trăm kilôgam lao tới với tốc độ xe chạy trên đường cao tốc. Mảnh sơn chỉ nhỏ như hạt muối vẫn đủ làm nứt kính.

Không có đường chạy thoát. Trên đường bộ, xe có thể phanh hoặc rẽ. Trên quỹ đạo, muốn thay đổi đường bay phải đốt nhiên liệu, và phải biết trước nhiều giờ. Vệ tinh không có động cơ thì chỉ có thể chấp nhận rủi ro.

Mỗi va chạm sinh thêm rác. Khi hai vật va nhau ở tốc độ đó, chúng không chỉ móp mà vỡ vụn thành nhiều mảnh, mỗi mảnh tiếp tục bay với tốc độ quỹ đạo và trở thành mối nguy mới.

Hội chứng Kessler: phản ứng dây chuyền đáng sợ

Năm 1978, nhà khoa học Donald Kessler đưa ra một cảnh báo: nếu mật độ vật thể ở một vùng quỹ đạo vượt quá một ngưỡng nào đó, các va chạm sẽ tạo ra mảnh vỡ nhanh hơn tốc độ khí quyển kéo chúng xuống. Mỗi va chạm sinh mảnh vỡ, mảnh vỡ gây thêm va chạm, và cứ thế lan rộng như một phản ứng dây chuyền. Kịch bản này về sau được gọi là hội chứng Kessler.

Trong kịch bản xấu nhất, một số dải quỹ đạo có thể trở nên quá nguy hiểm để sử dụng trong nhiều thế hệ. Phim ảnh thường mô tả cảnh mọi vệ tinh bị phá huỷ trong vài phút, nhưng các nhà khoa học hình dung quá trình này diễn ra chậm hơn nhiều, qua nhiều năm tới nhiều thập kỷ, giống ô nhiễm tích tụ dần chứ không phải một vụ nổ.

Một số nghiên cứu cho rằng ở vài dải độ cao nhất định, mật độ đã gần ngưỡng hoặc vượt ngưỡng tự duy trì. Các ý kiến về mức độ khẩn cấp còn khác nhau, nhưng gần như tất cả đều đồng ý rằng số lượng vệ tinh tăng rất nhanh trong vài năm gần đây khiến quản lý quỹ đạo trở thành vấn đề thật sự.

Trạm vũ trụ và vệ tinh tự bảo vệ thế nào

Theo dõi và cảnh báo. Mạng lưới radar và kính thiên văn trên mặt đất liên tục đo đường bay của các mảnh lớn. Khi tính ra có một mảnh sẽ đi quá gần, trung tâm điều khiển nhận cảnh báo trước từ vài giờ tới vài ngày.

Né tránh. Trạm vũ trụ quốc tế đã phải đốt động cơ né rác nhiều lần trong đời hoạt động của mình. Nếu cảnh báo tới quá muộn để né, phi hành gia sẽ vào trú trong tàu vũ trụ đang gắn vào trạm, sẵn sàng tách ra trở về nếu trạm bị đâm thủng.

Lớp giáp nhiều tầng. Các khoang quan trọng được bọc lớp chắn gồm nhiều tấm mỏng đặt cách nhau. Mảnh nhỏ đâm vào tấm ngoài sẽ vỡ thành đám bụi và hơi, năng lượng toả rộng ra trước khi chạm tới vách chính.

Thiết kế để không tạo rác. Vệ tinh mới được yêu cầu xả hết nhiên liệu và pin khi hết hạn để không phát nổ về sau, và các mảnh như nắp ống kính, bu lông tách tầng được thiết kế để không văng ra ngoài.

Ai có trách nhiệm dọn

Không có một đơn vị nào trên thế giới chịu trách nhiệm dọn rác vũ trụ. Theo các hiệp ước quốc tế về không gian, mỗi nước chịu trách nhiệm về những vật thể mình phóng lên, nhưng không có cơ chế buộc phải thu hồi rác cũ. Các cơ quan vũ trụ lớn có một uỷ ban phối hợp để thống nhất các hướng dẫn giảm thiểu rác, và nhiều nước đã đưa các hướng dẫn này vào luật trong nước.

Một hướng dẫn được nhắc nhiều là vệ tinh quỹ đạo thấp phải rời khỏi quỹ đạo trong một thời hạn nhất định sau khi kết thúc nhiệm vụ. Thời hạn lâu nay thường được nhắc là khoảng hai mươi lăm năm, và một số nơi đã siết chặt hơn. Vệ tinh địa tĩnh thì được đẩy lên quỹ đạo nghĩa địa như đã kể ở bài về các loại quỹ đạo.

Về dọn rác chủ động, đã có những nhiệm vụ thử nghiệm dùng lưới, tay máy, nam châm hoặc lao móc để bắt một vật thể rồi kéo nó rơi về khí quyển. Khó khăn rất lớn: phải tiếp cận một vật thể đang lộn nhào không kiểm soát với tốc độ quỹ đạo, và mỗi lần chỉ dọn được một mảnh trong khi có hàng chục nghìn mảnh. Chi phí cao, và câu hỏi ai trả tiền cho việc dọn rác của người khác vẫn chưa có lời giải.

Rác vũ trụ có rơi trúng người không

Đây là câu hỏi người đọc thường quan tâm nhất. Thực tế như sau:

  • Rác rơi về khí quyển hằng ngày. Gần như ngày nào cũng có ít nhất một vật thể được theo dõi rơi về. Phần lớn cháy hết trên đường rơi.
  • Mảnh lớn có thể còn sót. Những phần làm bằng vật liệu chịu nhiệt như bình nhiên liệu titan, khối kim loại dày có thể rơi xuống tới mặt đất. Đã có những mảnh như vậy được tìm thấy ở các vùng nông thôn trên thế giới.
  • Phần lớn bề mặt là biển và vùng không người. Vì đại dương và vùng hoang vắng chiếm phần lớn diện tích, khả năng một người cụ thể bị trúng là cực kỳ nhỏ, thấp hơn nhiều so với nhiều rủi ro hằng ngày khác.
  • Rơi có kiểm soát. Với vật thể lớn, các cơ quan vũ trụ cố gắng điều khiển để chúng rơi xuống một vùng biển hẻo lánh ở Nam Thái Bình Dương, nơi xa đất liền nhất trên Trái Đất.
  • Nếu thấy mảnh lạ. Mảnh nghi là rác vũ trụ có thể có cạnh sắc hoặc dính hoá chất nhiên liệu độc hại. Không nên chạm vào, giữ khoảng cách và báo cho chính quyền địa phương.

Câu chuyện rác vũ trụ cho thấy chặng đầu tiên của hành trình ra khỏi Trái Đất cũng cần được giữ gìn như một con đường chung. Nếu dải quỹ đạo thấp bị lấp đầy mảnh vỡ, mọi chuyến đi ra xa đều phải băng qua một vùng nguy hiểm.

Câu hỏi thường gặp

Có bao nhiêu rác vũ trụ quanh Trái Đất?

Theo ước tính phổ biến của các cơ quan vũ trụ, có hàng chục nghìn mảnh lớn hơn khoảng 10 cm đang được theo dõi, khoảng một triệu mảnh từ 1 tới 10 cm và hàng trăm triệu mảnh nhỏ hơn 1 cm. Con số tăng dần theo số vụ phóng và vụ vỡ mới.

Rác vũ trụ có ảnh hưởng tới người dưới mặt đất không?

Ảnh hưởng trực tiếp rất nhỏ vì phần lớn rác cháy hết khi rơi qua khí quyển. Ảnh hưởng gián tiếp lớn hơn: nếu vệ tinh viễn thông, định vị, khí tượng bị hỏng vì va chạm, các dịch vụ hằng ngày như dẫn đường, dự báo thời tiết có thể bị gián đoạn.

Hội chứng Kessler đã xảy ra chưa?

Chưa xảy ra theo kiểu phản ứng dây chuyền bùng ra ngoài kiểm soát. Tuy nhiên một số nghiên cứu cho rằng ở vài dải độ cao, mật độ mảnh vỡ đã gần ngưỡng mà va chạm có thể tự duy trì. Đây là lý do các quy định giảm thiểu rác ngày càng được siết.

Trạm vũ trụ quốc tế có từng bị rác đâm trúng không?

Trạm đã bị nhiều mảnh rất nhỏ va vào, để lại vết lõm trên cửa sổ và lỗ nhỏ trên một số bộ phận bên ngoài. Với các mảnh lớn được theo dõi, trạm đã thực hiện nhiều lần đốt động cơ để né tránh trong suốt quá trình hoạt động.

Vì sao không bắn rác vũ trụ để tiêu huỷ?

Bắn phá một mảnh rác ở tốc độ quỹ đạo không làm nó biến mất mà làm nó vỡ thành nhiều mảnh nhỏ hơn, tiếp tục bay quanh Trái Đất. Chính các vụ thử bắn vệ tinh trước đây là nguồn tạo ra nhiều đám mảnh vỡ lớn nhất.

Rác vũ trụ ở quỹ đạo thấp có tự biến mất không?

Có, nhưng rất chậm. Khí quyển loãng ở quỹ đạo thấp kéo các vật thể tụt dần độ cao rồi cháy. Ở vài trăm kilômét, quá trình mất vài năm. Ở trên khoảng 800 km, có thể mất hàng trăm năm, nên rác ở đó gần như ở lại mãi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138