Phương trình Drake là một phép nhân gồm bảy thừa số, do nhà thiên văn vô tuyến Frank Drake đưa ra năm 1961, nhằm ước đoán số nền văn minh trong Ngân Hà có thể phát ra tín hiệu mà ta thu được. Nó không phải định luật vật lý và không cho đáp số chắc chắn. Giá trị thật của nó là chia một câu hỏi quá lớn, "có ai ngoài kia không", thành những câu hỏi nhỏ hơn mà khoa học có thể đo dần từng cái.
Drake soạn ra phép tính này như chương trình nghị sự cho một cuộc họp nhỏ của các nhà khoa học quan tâm tới việc tìm tín hiệu từ nền văn minh khác. Hơn sáu mươi năm sau, một vài thừa số đã được đo khá tốt nhờ ngoại hành tinh, còn những thừa số khác vẫn hoàn toàn mờ mịt. Chặng này đi qua từng thừa số, nói rõ cái nào đã biết, cái nào chỉ đoán, và vì sao kết quả có thể dao động từ gần như không tới hàng triệu.
Phép tính được viết thế nào
Phương trình bắt đầu từ thứ dễ đo nhất là các ngôi sao, rồi lọc dần xuống. Số nền văn minh có thể liên lạc hiện có trong Ngân Hà bằng: tốc độ sinh ra ngôi sao mới mỗi năm, nhân với tỉ lệ sao có hành tinh, nhân với số hành tinh có thể ở được trong mỗi hệ, nhân với tỉ lệ hành tinh như vậy thực sự xuất hiện sự sống, nhân với tỉ lệ sự sống tiến hoá tới trí tuệ, nhân với tỉ lệ trí tuệ phát triển công nghệ phát tín hiệu ra không gian, và cuối cùng nhân với khoảng thời gian một nền văn minh như vậy tiếp tục phát tín hiệu.
Cách sắp xếp này đi từ thiên văn sang sinh học rồi sang xã hội. Ba thừa số đầu thuộc phạm vi của kính thiên văn. Hai thừa số giữa thuộc về sinh học và tiến hoá. Hai thừa số cuối thuộc về những gì một nền văn minh làm và tồn tại được bao lâu. Càng đi về cuối, hiểu biết của con người càng mỏng.
Thừa số cuối cùng, tuổi thọ của nền văn minh phát tín hiệu, có vai trò đặc biệt. Nếu các nền văn minh thường chỉ phát tín hiệu trong vài trăm năm trước khi tự huỷ hoặc im lặng, thì dù nhiều nền văn minh từng xuất hiện, số đang cùng tồn tại với ta vào lúc này vẫn rất ít.
Bảy thừa số: đã biết đến đâu
Bảng dưới đây tóm tắt mức hiểu biết hiện nay về từng thừa số. Các mức mô tả là định tính, dựa trên đồng thuận chung của giới nghiên cứu:
| Thừa số | Hỏi điều gì | Mức hiểu biết |
|---|---|---|
| Tốc độ sinh sao | Mỗi năm Ngân Hà sinh ra bao nhiêu ngôi sao | Đo khá tốt, cỡ vài ngôi sao mỗi năm |
| Tỉ lệ sao có hành tinh | Bao nhiêu phần sao có hành tinh | Đã đo nhờ ngoại hành tinh: gần như mọi sao đều có |
| Số hành tinh ở được mỗi hệ | Trung bình mỗi hệ có mấy hành tinh trong điều kiện có thể ở được | Đang đo, ước tính còn chênh lệch |
| Tỉ lệ xuất hiện sự sống | Trên hành tinh ở được, sự sống có tự bắt đầu không | Hoàn toàn chưa biết |
| Tỉ lệ tiến hoá tới trí tuệ | Sự sống đơn giản có dẫn tới trí tuệ không | Hoàn toàn chưa biết |
| Tỉ lệ phát triển công nghệ liên lạc | Trí tuệ có dẫn tới việc phát tín hiệu ra vũ trụ không | Hoàn toàn chưa biết |
| Tuổi thọ nền văn minh phát tín hiệu | Một nền văn minh phát tín hiệu trong bao lâu | Chỉ có một ví dụ, mới được khoảng một thế kỷ |
Phép nhân có một tính chất khó chịu: chỉ cần một thừa số cực nhỏ là toàn bộ kết quả cực nhỏ. Vì bốn thừa số cuối chưa ai đo được, người lạc quan và người bi quan có thể dùng cùng một phương trình để ra hai đáp số cách nhau hàng chục bậc độ lớn.
Đó cũng là lý do một số nhà khoa học phê bình phương trình Drake là "cách sắp xếp sự thiếu hiểu biết". Những người bênh vực đáp rằng đó chính là mục đích ban đầu: chỉ ra rõ ràng ta thiếu hiểu biết ở đâu để biết cần nghiên cứu gì.
Ngoại hành tinh đã thay đổi phương trình ra sao
Năm 1961, ngay cả thừa số thứ hai cũng là đoán. Không ai biết các ngôi sao khác có hành tinh hay không, và có người cho rằng hệ hành tinh có thể rất hiếm. Ngày nay, dữ liệu từ các kính săn hành tinh cho thấy trung bình mỗi ngôi sao có ít nhất một hành tinh. Một thừa số từng mù mờ nay đã có số đo khá chắc, và kết quả nghiêng về phía lạc quan.
Thừa số thứ ba cũng đang được thu hẹp. Các ước tính dựa trên thống kê cho rằng một phần đáng kể sao, nhất là sao lùn đỏ, có hành tinh cỡ Trái Đất trong vùng ở được. Con số chính xác còn phụ thuộc vào định nghĩa vùng ở được và cách hiệu chỉnh độ lệch phát hiện, nhưng ít ai còn nghĩ đó là chuyện hiếm có.
Như vậy, phần thiên văn của phương trình gợi ý rằng trong Ngân Hà có rất nhiều nơi có thể ở được, có lẽ tới hàng tỉ. Câu hỏi lớn dồn hết về phần sinh học: trên những nơi đó, sự sống có thực sự xuất hiện không.
Những thừa số không ai đo được
Về tỉ lệ xuất hiện sự sống, có một lập luận lạc quan: trên Trái Đất, sự sống xuất hiện khá sớm sau khi hành tinh nguội đủ để có nước lỏng ổn định. Nếu sự sống bắt đầu nhanh như vậy ở nơi duy nhất ta biết, có thể nó không quá khó. Nhưng lập luận này có điểm yếu: ta chỉ có một ví dụ, và chính sự tồn tại của ta đã là điều kiện để đặt câu hỏi, nên ví dụ ấy không phải mẫu ngẫu nhiên.
Về trí tuệ, lịch sử Trái Đất cho thấy sự sống đơn bào tồn tại một thời gian rất dài trước khi có sinh vật phức tạp, và trong hàng tỉ năm, chỉ một loài phát triển được công nghệ vô tuyến. Có người cho rằng điều đó chứng tỏ trí tuệ hiếm, có người cho rằng đó là con đường tự nhiên mà tiến hoá sớm muộn sẽ đi tới. Không có cách nào phân định chỉ với một ví dụ.
Thừa số tuổi thọ thì gắn với chính tương lai của loài người. Nhân loại mới phát tín hiệu vô tuyến mạnh ra không gian khoảng một thế kỷ. Ta sẽ kéo dài thời gian này bao lâu là câu hỏi không chỉ của thiên văn học.
Phương trình Drake được dùng thế nào trong thực tế
Dù không cho đáp số chắc chắn, phép tính này vẫn có những công dụng rõ ràng:
- Làm khung cho nghiên cứu. Mỗi thừa số ứng với một nhánh khoa học: thiên văn đo sao và hành tinh, sinh học vũ trụ tìm hiểu nguồn gốc sự sống, các chương trình lắng nghe tín hiệu thử nghiệm phần cuối.
- Dạy cách suy nghĩ về ước lượng. Phương trình là ví dụ kinh điển về cách ước lượng một con số lớn bằng cách chia nhỏ thành các thừa số, một kỹ năng dùng được trong nhiều lĩnh vực.
- Chỉ ra điều quan trọng nhất cần tìm. Phát hiện chỉ một dạng sự sống độc lập ở nơi khác, dù là vi sinh vật, sẽ biến thừa số thứ tư từ đoán mò thành có cơ sở, và thay đổi toàn bộ kết quả.
- Gợi ra những biến thể mới. Một số nhà khoa học viết lại phương trình để tính số hành tinh có dấu hiệu sinh học trong khí quyển mà kính thiên văn có thể phát hiện, thay vì số nền văn minh phát tín hiệu. Phiên bản này gắn trực tiếp với những gì các kính sắp tới có thể đo.
Nhìn theo cách này, phương trình Drake giống một bản đồ chưa vẽ xong hơn là một công thức để bấm máy tính. Mỗi thừa số được đo thêm là một vùng trên bản đồ được tô màu.
Kết quả: từ gần như không tới hàng triệu
Chính Drake và các đồng nghiệp trong cuộc họp đầu tiên đã đưa ra những ước đoán rất rộng, từ vài nghìn tới hàng triệu nền văn minh, tuỳ cách chọn các thừa số khó. Những người khác, chọn các tỉ lệ sinh học rất nhỏ, đi tới kết luận có thể chỉ có một nền văn minh duy nhất trong Ngân Hà, chính là chúng ta. Cả hai phía đều dùng cùng một phương trình.
Khoảng cách khổng lồ giữa các đáp số không phải lỗi của phương trình mà phản ánh thật thà hiện trạng hiểu biết. Nếu có nhiều nền văn minh như phía lạc quan tính, lẽ ra ta đã phải thấy dấu hiệu nào đó, và câu hỏi vì sao chưa thấy dẫn thẳng tới một vấn đề nổi tiếng khác: nghịch lý Fermi, chặng tiếp theo của chuyến đi.
Cũng cần nhớ rằng phương trình chỉ đếm những nền văn minh phát tín hiệu mà ta có thể thu. Một thế giới đầy sinh vật nhưng không có loài nào chế tạo máy phát, hay một nền văn minh chọn cách im lặng, đều không được tính. Vì thế, ngay cả khi kết quả của phương trình là rất nhỏ, điều đó không có nghĩa sự sống nói chung là hiếm. Nó chỉ có nghĩa những người hàng xóm biết nói chuyện qua sóng vô tuyến có thể hiếm, hoặc ở quá xa để tiếng của họ tới được đây trong khoảng thời gian ta lắng nghe.
Câu hỏi thường gặp
Phương trình Drake là gì?
Phương trình Drake là phép nhân bảy thừa số do Frank Drake đưa ra năm 1961 để ước đoán số nền văn minh trong Ngân Hà có thể phát tín hiệu mà ta thu được. Các thừa số đi từ tốc độ sinh sao tới tuổi thọ của nền văn minh.
Phương trình Drake có cho đáp số chính xác không?
Không. Một số thừa số như tốc độ sinh sao và tỉ lệ sao có hành tinh đã được đo khá tốt, nhưng các thừa số về sự sống, trí tuệ và tuổi thọ nền văn minh hoàn toàn chưa biết, nên kết quả có thể dao động từ gần như không tới hàng triệu.
Thừa số nào trong phương trình Drake đã được đo?
Tốc độ sinh sao trong Ngân Hà được đo khá tốt, và nhờ ngoại hành tinh, tỉ lệ sao có hành tinh nay đã biết là rất cao. Số hành tinh có thể ở được mỗi hệ đang được ước tính. Bốn thừa số còn lại chưa ai đo được.
Vì sao tuổi thọ nền văn minh quan trọng trong phương trình Drake?
Vì phương trình tính số nền văn minh đang phát tín hiệu cùng lúc với ta. Nếu mỗi nền văn minh chỉ phát tín hiệu trong thời gian ngắn, dù nhiều nền văn minh từng xuất hiện, số đang tồn tại song song vẫn rất ít.
Frank Drake là ai?
Frank Drake là nhà thiên văn vô tuyến người Mỹ, người tiến hành một trong những cuộc lắng nghe tín hiệu từ sao khác đầu tiên bằng kính thiên văn vô tuyến và đưa ra phương trình mang tên ông năm 1961 làm chương trình nghị sự cho một cuộc họp khoa học.
Phương trình Drake liên quan gì tới nghịch lý Fermi?
Nếu chọn các thừa số lạc quan, phương trình Drake cho ra rất nhiều nền văn minh trong Ngân Hà. Nghịch lý Fermi đặt câu hỏi ngược lại: nếu nhiều như vậy thì vì sao đến nay chưa thấy dấu hiệu nào của họ.