TanCung.comTận Cùng
Ngoại hành tinh và tìm sự sống

Siêu Trái Đất, sao Mộc nóng: những kiểu hành tinh không có ở nhà ta

Siêu Trái Đất, sao Hải Vương mini, sao Mộc nóng, hành tinh dung nham, hành tinh lang thang: những kiểu thế giới phổ biến ngoài kia mà Hệ Mặt Trời không có.

Close view of a glowing lava covered rocky planet very near a huge red sun, molten orange cracks across the dark surface, heat haze, dramatic side lighting

Siêu Trái Đất là hành tinh lớn hơn Trái Đất nhưng nhỏ hơn sao Hải Vương, còn sao Mộc nóng là hành tinh khí khổng lồ cỡ sao Mộc nhưng nằm sát ngôi sao, quay một vòng chỉ trong vài ngày. Cả hai kiểu đều không có trong Hệ Mặt Trời, nhưng lại xuất hiện nhiều trong danh sách ngoại hành tinh. Nhóm hành tinh cỡ trung gian giữa Trái Đất và sao Hải Vương thậm chí là kiểu phổ biến nhất mà các khảo sát tìm thấy.

Chữ "siêu" dễ gây hiểu lầm. Nó chỉ nói về kích thước, không nói hành tinh đó tốt hơn hay giống Trái Đất hơn. Một siêu Trái Đất có thể là khối đá trần, có thể là thế giới phủ nước sâu, cũng có thể có lớp khí dày đặc như sao Hải Vương thu nhỏ. Chặng này điểm qua những kiểu hành tinh lạ đã biết, chúng hình thành ra sao, và khoa học còn tranh luận ở chỗ nào.

Siêu Trái Đất và sao Hải Vương mini: hai nhóm trong một dải kích thước

Khi gom hàng nghìn hành tinh có bán kính đo được, các nhà thiên văn nhận ra một điều thú vị: số hành tinh không phân bố đều theo kích thước. Có một chỗ thưa thớt rõ ràng quanh khoảng một rưỡi tới hai lần bán kính Trái Đất, được gọi là khoảng trống bán kính. Bên dưới khoảng trống là nhóm hành tinh nhỏ, mật độ cao, nhiều khả năng là đá: thường gọi là siêu Trái Đất. Bên trên là nhóm hơi lớn hơn, mật độ thấp, nhiều khả năng có vỏ khí dày: thường gọi là sao Hải Vương mini.

Một cách giải thích phổ biến là nhiều hành tinh sinh ra với lõi đá và một lớp khí hydro mỏng. Những hành tinh nằm gần sao, nhận nhiều nhiệt và bức xạ, dần mất lớp khí đó, co lại thành lõi đá trần. Những hành tinh giữ được lớp khí thì vẫn phồng to. Nếu đúng, khoảng trống bán kính là ranh giới giữa hành tinh đã bị lột vỏ và hành tinh còn vỏ. Có những giải thích khác, chẳng hạn nhiệt từ chính lõi hành tinh đẩy khí đi, và các nhóm nghiên cứu còn đang so sánh.

Vì sao Hệ Mặt Trời không có hành tinh nào cỡ này vẫn là câu hỏi mở. Một giả thuyết cho rằng sao Mộc hình thành sớm đã chặn dòng vật chất chảy vào vùng trong, khiến các hành tinh đá ở đây nhỏ hơn. Đây là giả thuyết, không phải kết luận.

Sao Mộc nóng: những hành tinh không ai đoán trước

Hành tinh đầu tiên quanh một ngôi sao giống Mặt Trời, 51 Pegasi b, là một sao Mộc nóng. Nó nặng như nửa sao Mộc mà quay một vòng chỉ mất khoảng bốn ngày. Nhiệt độ ở đó lên tới hàng nghìn độ, đủ làm khí quyển phồng to. Một số sao Mộc nóng có mật độ thấp tới mức các nhà khoa học còn phải tìm thêm cơ chế để giải thích vì sao chúng phình to như vậy.

Vấn đề lớn là chúng hình thành ở đâu. Theo mô hình kinh điển, hành tinh khí khổng lồ cần lớn lên ở vùng xa và lạnh, nơi có đủ băng để làm lõi lớn rồi gom khí. Sát ngôi sao thì quá nóng và quá ít vật chất. Vì vậy cách giải thích được nhiều người chấp nhận là sao Mộc nóng sinh ra ở xa rồi di cư vào trong, hoặc trôi dần qua đĩa khí bụi, hoặc bị đẩy vào quỹ đạo méo bởi va chạm hấp dẫn với hành tinh khác rồi bị ngôi sao làm tròn quỹ đạo. Cũng có ý kiến cho rằng một số sao Mộc nóng hình thành ngay tại chỗ.

Sao Mộc nóng thực ra không phổ biến, chỉ khoảng một phần trăm ngôi sao giống Mặt Trời có loại hành tinh này. Chúng chiếm nhiều chỗ trong danh sách đầu tiên vì quá dễ phát hiện: to, nặng, nằm gần sao, kéo sao lắc mạnh và che nhiều ánh sáng.

Những kiểu hành tinh lạ khác đã được ghi nhận

Ngoài hai nhóm trên, danh sách ngoại hành tinh còn có nhiều kiểu thế giới khó tưởng tượng. Mỗi kiểu dưới đây đều đã có ví dụ được quan sát, dù chi tiết bề mặt vẫn chủ yếu là suy luận từ số đo:

  • Hành tinh dung nham. Những hành tinh đá nằm sát sao tới mức một năm chỉ dài vài giờ đến vài ngày. Mặt hướng về sao có thể nóng đủ để đá tan chảy thành biển dung nham.
  • Hành tinh hai mặt trời. Những hành tinh quay quanh cả một cặp sao đôi. Trên bầu trời của chúng, có lúc hai mặt trời cùng lặn, giống cảnh trong phim khoa học viễn tưởng, nay đã có thật.
  • Hành tinh lang thang. Những thiên thể cỡ hành tinh trôi tự do giữa các vì sao, không có sao chủ. Chúng được phát hiện chủ yếu qua vi thấu kính hấp dẫn và chụp ảnh hồng ngoại trong các vùng sao trẻ. Ước tính số lượng còn chênh lệch nhiều.
  • Chuỗi hành tinh cộng hưởng. Một số sao có năm, sáu, bảy hành tinh xếp sát nhau, chu kỳ quỹ đạo tạo những tỉ lệ đơn giản như nhịp phách trong bản nhạc. Hệ Mặt Trời không có chuỗi chặt như vậy.
  • Hành tinh siêu xốp. Hành tinh to cỡ sao Thổ hoặc hơn mà nhẹ bất thường, mật độ thấp tới mức các nhà khoa học hay ví với kẹo bông.
  • Hành tinh quanh sao lùn trắng. Những hành tinh sống sót sau khi ngôi sao của chúng đã chết và co lại. Có những sao lùn trắng còn mang dấu vết vật chất từ hành tinh vỡ rơi vào bề mặt.

Danh sách này cho thấy câu hỏi "hành tinh trông như thế nào" có rất nhiều đáp án. Nó cũng nhắc rằng mọi tưởng tượng về bề mặt các thế giới này chỉ là suy luận có căn cứ, chưa ai thấy tận mắt.

Thế giới đại dương: có thật hay chỉ là một cách đọc số đo

Một số hành tinh có mật độ nằm ở giữa: không đủ đặc để là khối đá thuần, cũng không đủ nhẹ để có lớp khí hydro thật dày. Một cách đọc là hành tinh chứa rất nhiều nước, có thể chiếm tới vài chục phần trăm khối lượng, tạo nên đại dương sâu hàng trăm ki-lô-mét phủ kín bề mặt. Dưới đáy đại dương sâu như vậy, áp suất cực lớn có thể ép nước thành các dạng băng nóng lạ mà trên Trái Đất không có trong tự nhiên.

Nhưng cùng một mật độ cũng có thể là lõi đá cộng một lớp khí mỏng. Muốn phân biệt, cần đo khí quyển để tìm dấu hiệu hơi nước và các phân tử khác, và kết quả đến nay còn gây tranh luận với nhiều hành tinh. Vì thế cụm từ "thế giới đại dương" trên báo nên được hiểu là "ứng viên thế giới đại dương".

Nếu thế giới như vậy tồn tại, sự sống ở đó cũng có thể gặp khó: lớp băng ở đáy có thể ngăn nước tiếp xúc với đá, trong khi trên Trái Đất sự trao đổi giữa đá và nước được cho là quan trọng cho hoá học của sự sống. Đây là chủ đề nghiên cứu mới, nhiều ý kiến khác nhau.

So sánh các kiểu hành tinh với hàng xóm trong Hệ Mặt Trời

Bảng dưới đây giúp hình dung nhanh. Các con số kích thước là tương đối so với Trái Đất và chỉ mang tính tham khảo:

Kiểu hành tinhCỡ so với Trái ĐấtCó trong Hệ Mặt Trời khôngPhổ biến trong dữ liệu
Hành tinh đá cỡ Trái ĐấtKhoảng một lầnCó: Trái Đất, sao KimCó, khó phát hiện quanh sao giống Mặt Trời
Siêu Trái ĐấtKhoảng một tới một rưỡi lầnKhôngRất nhiều
Sao Hải Vương miniKhoảng hai tới bốn lầnKhôngRất nhiều
Hành tinh băng khổng lồKhoảng bốn lầnCó: sao Thiên Vương, sao Hải VươngCó
Sao Mộc nóngKhoảng mười lần, nằm sát saoKhôngHiếm, nhưng dễ thấy
Khí khổng lồ ở xaKhoảng mười lần, nằm xa saoCó: sao Mộc, sao ThổCó, khó đếm đủ

Điều bảng không nói được là những vùng còn trống trong dữ liệu. Hành tinh nhỏ nằm xa sao như Trái Đất, hay khí khổng lồ ở xa như sao Thổ, là loại khó phát hiện nhất, nên tỉ lệ thật của chúng vẫn còn rất nhiều ẩn số.

Vì sao danh sách nghiêng về những hành tinh lạ

Một điều cần nhớ khi đọc về các kiểu hành tinh là thiên lệch chọn mẫu. Phương pháp quá cảnh dễ bắt hành tinh to và nằm gần sao, vì chúng che nhiều ánh sáng và đi ngang mặt sao thường xuyên. Phương pháp chao đảo dễ bắt hành tinh nặng và gần sao, vì chúng kéo sao lắc mạnh và nhanh. Chụp ảnh trực tiếp lại thích hành tinh to, trẻ, còn nóng và nằm thật xa sao. Mỗi cách giống một tấm lưới có mắt riêng, và cái lọt vào lưới chưa chắc là cái nhiều nhất dưới nước.

Vì vậy, trước khi nói một kiểu hành tinh là phổ biến hay hiếm, các nhà khoa học phải tính xem với mỗi ngôi sao đã theo dõi, khả năng phát hiện một hành tinh cỡ đó, ở khoảng cách đó, là bao nhiêu. Chỉ sau khi chia ngược lại cho khả năng phát hiện mới ra được tỉ lệ thật. Chính phép hiệu chỉnh này cho thấy sao Mộc nóng hiếm hơn nhiều so với vẻ ngoài của danh sách đầu tiên, còn hành tinh nhỏ thì phổ biến hơn nhiều so với số đã đếm được.

Những hành tinh lạ dạy gì về chính nhà ta

Trước khi có ngoại hành tinh, lý thuyết hình thành hành tinh được xây gần như chỉ để giải thích Hệ Mặt Trời. Các hành tinh đá nhỏ ở trong, khí khổng lồ ở ngoài, quỹ đạo gần tròn, tất cả trông có vẻ trật tự và hợp lý. Ngoại hành tinh phá vỡ sự ngăn nắp đó: hành tinh có thể di cư, có thể bị đá văng, có thể chen chúc sát sao, có thể đi quỹ đạo rất méo.

Ngày nay, nhiều mô hình cho rằng chính Hệ Mặt Trời cũng từng trải qua giai đoạn hỗn loạn, khi các hành tinh khổng lồ dịch chuyển vị trí trước khi ổn định như bây giờ. Quan sát ngoại hành tinh giúp kiểm tra những ý tưởng đó, giống như xem ảnh nhiều gia đình khác để hiểu ảnh gia đình mình. Mỗi kiểu hành tinh lạ là một chặng đường mà Hệ Mặt Trời đã có thể đi nhưng không đi.

Câu hỏi thường gặp

Siêu Trái Đất là gì?

Siêu Trái Đất là hành tinh lớn hơn Trái Đất nhưng nhỏ hơn sao Hải Vương, thường dùng cho những hành tinh có bán kính tới khoảng một rưỡi lần Trái Đất. Chữ siêu chỉ nói về kích thước, không có nghĩa là hành tinh đó giống Trái Đất hay có thể ở được.

Sao Mộc nóng là gì?

Sao Mộc nóng là hành tinh khí khổng lồ cỡ sao Mộc nhưng nằm rất gần ngôi sao, quay một vòng chỉ trong vài ngày và nóng tới hàng nghìn độ. Chúng không phổ biến nhưng dễ phát hiện, nên xuất hiện nhiều trong danh sách đầu tiên.

Vì sao Hệ Mặt Trời không có siêu Trái Đất?

Hiện chưa có câu trả lời chắc chắn. Một giả thuyết là sao Mộc hình thành sớm đã chặn bớt vật chất chảy vào vùng trong, khiến các hành tinh đá ở đây nhỏ hơn. Đây vẫn là chủ đề nghiên cứu.

Khoảng trống bán kính của ngoại hành tinh là gì?

Đó là vùng thưa hành tinh ở khoảng một rưỡi tới hai lần bán kính Trái Đất. Nó chia các hành tinh nhỏ mật độ cao, có lẽ là đá, với các hành tinh lớn hơn có vỏ khí dày. Một cách giải thích là nhiều hành tinh gần sao đã mất lớp khí ban đầu.

Hành tinh lang thang là gì?

Hành tinh lang thang là thiên thể cỡ hành tinh trôi tự do giữa các vì sao mà không quay quanh ngôi sao nào. Chúng có thể đã bị đá văng khỏi hệ của mình. Số lượng thật của chúng trong Ngân Hà còn đang được ước tính.

Có hành tinh nào toàn là nước không?

Có một số hành tinh có mật độ phù hợp với việc chứa rất nhiều nước, gọi là ứng viên thế giới đại dương. Nhưng cùng mật độ đó cũng có thể là đá cộng lớp khí mỏng, nên chưa có trường hợp nào được khẳng định chắc chắn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138