Phần lớn ngoại hành tinh được tìm ra mà không ai nhìn thấy chúng. Hai cách phổ biến nhất là phương pháp quá cảnh, đo độ sáng của ngôi sao sụt đi một chút mỗi lần hành tinh đi ngang qua mặt sao, và phương pháp chao đảo, hay còn gọi là vận tốc xuyên tâm, đo ngôi sao bị hành tinh kéo lắc tới lui qua sự xê dịch rất nhỏ trong màu ánh sáng của nó. Cách thứ nhất cho biết hành tinh to cỡ nào, cách thứ hai cho biết nó nặng cỡ nào.
Khó khăn nằm ở tỉ lệ. Một hành tinh nhỏ hơn và tối hơn ngôi sao của nó hàng tỉ lần, lại nằm sát bên ngôi sao khi nhìn từ khoảng cách nhiều năm ánh sáng. Muốn chụp nó chẳng khác gì muốn chụp con đom đóm bay sát một ngọn hải đăng từ cách xa hàng nghìn cây số. Vì thế các nhà thiên văn đi đường vòng: thay vì nhìn hành tinh, họ theo dõi những gì hành tinh làm với ngôi sao.
Phương pháp quá cảnh: chờ cái bóng đi ngang
Khi một hành tinh đi ngang giữa ngôi sao và người quan sát, nó che mất một phần nhỏ mặt sao, và ngôi sao tối đi một chút trong vài giờ. Hiện tượng này gọi là quá cảnh. Người ở Trái Đất từng chứng kiến điều tương tự trong chính Hệ Mặt Trời, khi sao Kim hoặc sao Thuỷ đi ngang mặt Mặt Trời, hiện ra như một chấm đen nhỏ di chuyển chậm.
Với ngôi sao xa, không ai thấy được chấm đen, chỉ thấy tổng độ sáng của cả ngôi sao. Vì vậy dữ liệu chính là một đường cong ánh sáng: một đường gần như phẳng theo thời gian, thỉnh thoảng có một chỗ võng xuống hình đáy chậu rồi trở lại như cũ. Độ sâu của chỗ võng cho biết tỉ lệ diện tích hành tinh so với ngôi sao. Một hành tinh cỡ sao Mộc đi ngang một ngôi sao cỡ Mặt Trời làm độ sáng giảm khoảng một phần trăm. Một hành tinh cỡ Trái Đất chỉ làm giảm cỡ một phần mười nghìn, nhỏ tới mức phải đo từ ngoài khí quyển, nơi không khí không làm sao lấp lánh.
Khoảng cách giữa hai lần võng xuống cho biết chu kỳ quỹ đạo, tức một năm trên hành tinh đó. Từ chu kỳ và khối lượng ngôi sao, định luật Kepler cho ra khoảng cách từ hành tinh tới sao. Như vậy chỉ từ một đường cong độ sáng, người ta đã biết được bán kính hành tinh và nó nằm xa sao cỡ nào.
Điểm yếu của quá cảnh: phải đúng góc nhìn
Quá cảnh chỉ xảy ra khi mặt phẳng quỹ đạo của hành tinh gần như nằm ngang với đường nhìn từ Trái Đất. Nếu quỹ đạo nghiêng đi một chút, hành tinh sẽ đi phía trên hoặc phía dưới ngôi sao và không bao giờ che nó. Với một hành tinh nằm ở khoảng cách như Trái Đất tới Mặt Trời, xác suất được xếp đúng góc chỉ khoảng nửa phần trăm. Hành tinh càng ở xa sao thì xác suất càng thấp.
Ngoài ra, một lần võng xuống chưa đủ để tin. Vết đen trên mặt sao, ngôi sao tự dao động độ sáng, hay một cặp sao đôi che nhau ở phía sau đều có thể tạo ra tín hiệu giống hệt. Thường phải thấy ít nhất ba lần quá cảnh đều đặn, rồi kiểm tra bằng phương pháp khác hoặc bằng phân tích thống kê, trước khi một ứng viên được gọi là hành tinh. Một hành tinh như Trái Đất cần theo dõi ít nhất vài năm mới đủ ba lần, đó là lý do kính Kepler phải nhìn một mảng trời trong nhiều năm liền.
Để bù cho xác suất thấp, cách duy nhất là theo dõi rất nhiều ngôi sao cùng lúc. Kính Kepler nhìn khoảng một trăm năm mươi nghìn ngôi sao, kính TESS quét hầu hết bầu trời. Chỉ một phần nhỏ ngôi sao có hành tinh quá cảnh, nhưng trên tổng số lớn như vậy, số hành tinh tìm được lên tới hàng nghìn.
Phương pháp chao đảo: ngôi sao cũng bị kéo
Người ta hay nói hành tinh quay quanh ngôi sao, nhưng chính xác hơn, cả hai cùng quay quanh một điểm chung gọi là khối tâm. Vì ngôi sao nặng hơn rất nhiều, khối tâm nằm gần tâm ngôi sao, nên ngôi sao chỉ lắc một vòng rất nhỏ. Mặt Trời cũng vậy: lực kéo của sao Mộc làm Mặt Trời đi một vòng nhỏ với tốc độ cỡ hơn chục mét mỗi giây, còn Trái Đất chỉ làm nó xê dịch cỡ dăm centimet mỗi giây, chậm hơn một người đi bộ rất nhiều.
Không ai thấy ngôi sao xa lắc qua lắc lại bằng mắt, nhưng có thể đo được qua màu ánh sáng. Khi ngôi sao tiến lại gần, sóng ánh sáng bị nén nhẹ và các vạch đặc trưng trong quang phổ dịch về phía xanh; khi lùi ra xa, chúng dịch về phía đỏ. Đó là hiệu ứng Doppler, cùng hiện tượng làm tiếng còi xe cao lên khi xe lao tới và trầm xuống khi xe đi xa. Máy quang phổ chính xác cao đo những dịch chuyển cực nhỏ này, lặp lại qua nhiều đêm, và vẽ ra một đường hình sin đều đặn nếu có hành tinh.
Chu kỳ của đường hình sin là chu kỳ quỹ đạo, biên độ của nó cho biết hành tinh nặng cỡ nào. Phương pháp này tìm ra 51 Pegasi b và phần lớn hành tinh trong khoảng mười lăm năm đầu của ngành.
Vì sao chao đảo chỉ cho "khối lượng tối thiểu"
Máy quang phổ chỉ đo được chuyển động của ngôi sao theo hướng nhìn, tức tiến lại hay lùi ra. Nếu quỹ đạo hành tinh nằm ngang với đường nhìn, toàn bộ chuyển động lắc đều theo hướng đó và đo được hết. Nếu quỹ đạo nghiêng, một phần chuyển động là đi ngang qua bầu trời, không làm đổi màu ánh sáng, nên không đo được. Kết quả là phương pháp chao đảo cho ra khối lượng tối thiểu: hành tinh nặng ít nhất bằng con số đó, có thể nặng hơn nếu quỹ đạo nghiêng nhiều.
Khi tin tức nói một hành tinh có khối lượng "khoảng một lần Trái Đất" mà chỉ dựa vào phương pháp chao đảo, câu đúng phải là "ít nhất khoảng một lần Trái Đất". Về mặt thống kê, phần lớn quỹ đạo không nghiêng quá nhiều, nên khối lượng thật thường không vượt xa con số tối thiểu, nhưng không loại trừ trường hợp ngoại lệ.
Một khó khăn khác là chính ngôi sao không đứng yên. Bề mặt sao sủi bọt, vết đen xuất hiện rồi biến mất khi sao tự quay, và những chuyển động đó cũng làm xê dịch vạch quang phổ. Với hành tinh nhỏ, tín hiệu thật có thể còn yếu hơn tiếng ồn do ngôi sao tự tạo ra, và phân biệt hai thứ là một trong những việc khó nhất của nghề.
Ghép hai phương pháp: biết hành tinh làm bằng gì
Sức mạnh thật nằm ở chỗ dùng cả hai cho cùng một hành tinh. Quá cảnh cho biết quỹ đạo gần như nằm ngang, nên khối lượng từ phương pháp chao đảo gần với khối lượng thật. Khi có cả kích thước lẫn khối lượng, chia ra được mật độ:
| Mật độ đo được | Gợi ý về thành phần | Ví dụ dễ hình dung |
|---|---|---|
| Cao, cỡ Trái Đất hoặc hơn | Chủ yếu là đá và kim loại | Gần giống sao Kim, Trái Đất |
| Trung bình | Đá trộn nhiều nước hoặc băng, hoặc lõi đá có lớp khí mỏng | Chưa có hình mẫu nào trong Hệ Mặt Trời |
| Thấp | Lớp vỏ khí hydro và heli dày | Giống sao Hải Vương thu nhỏ |
| Rất thấp | Khí khổng lồ phình to vì quá nóng | Mềm xốp hơn cả sao Thổ |
Bảng trên là cách đọc sơ bộ. Cùng một mật độ có thể ứng với nhiều tổ hợp thành phần khác nhau, nên các nhà khoa học thường nói "phù hợp với" chứ không nói "chính là". Dù vậy, chính nhờ ghép hai phương pháp mà người ta biết được rằng nhiều hành tinh chỉ lớn hơn Trái Đất chừng một nửa đã có mật độ thấp, tức không còn là khối đá trần.
Ngoài hai phương pháp chính, còn vài cách khác bổ sung. Chụp ảnh trực tiếp dùng thiết bị che ánh sáng sao để thấy hành tinh lớn ở xa. Vi thấu kính hấp dẫn bắt khoảnh khắc một ngôi sao có hành tinh đi ngang trước ngôi sao xa hơn và làm nó sáng lên trong chốc lát, nhạy với hành tinh nằm xa sao chủ. Đo thời điểm, như với sao xung, bắt độ lệch nhịp đều. Mỗi cách bổ sung cho những vùng mà hai cách chính không với tới.
Cách tự đọc một tin phát hiện hành tinh mới
Xem phương pháp nào được dùng. Nếu chỉ có quá cảnh, ta biết kích thước mà chưa biết khối lượng. Nếu chỉ có chao đảo, ta biết khối lượng tối thiểu mà chưa biết kích thước. Một câu như "hành tinh đá" chỉ có cơ sở khi biết cả hai.
Xem là "ứng viên" hay "đã xác nhận". Danh sách ứng viên từ các kính quét trời rất dài, và một phần sẽ bị loại khi kiểm tra kỹ. Tin tức đôi khi bỏ mất chữ ứng viên.
Xem chu kỳ quỹ đạo. Chu kỳ vài ngày nghĩa là hành tinh nằm sát sao, thường rất nóng, dù cỡ của nó giống Trái Đất. Chu kỳ dài cho biết hành tinh ở xa hơn và khó phát hiện hơn.
Xem ngôi sao chủ là loại gì. Quanh sao lùn đỏ nhỏ và mờ, hành tinh nhỏ dễ thấy hơn nhiều so với quanh ngôi sao giống Mặt Trời. Vì vậy nhiều hành tinh cỡ Trái Đất đã biết đều quay quanh sao lùn đỏ.
Câu hỏi thường gặp
Phương pháp quá cảnh trong thiên văn là gì?
Đó là cách tìm hành tinh bằng việc đo ngôi sao tối đi một chút mỗi lần hành tinh đi ngang qua mặt sao. Độ sâu của lần tối đi cho biết hành tinh to cỡ nào, còn khoảng cách giữa các lần cho biết chu kỳ quỹ đạo.
Phương pháp vận tốc xuyên tâm hoạt động thế nào?
Hành tinh và ngôi sao cùng quay quanh một điểm chung nên ngôi sao lắc nhẹ tới lui. Khi sao tiến lại gần, vạch quang phổ dịch về phía xanh; khi lùi xa, dịch về phía đỏ. Đo chu kỳ và biên độ dịch chuyển cho ra chu kỳ quỹ đạo và khối lượng tối thiểu của hành tinh.
Vì sao phương pháp quá cảnh bỏ sót nhiều hành tinh?
Vì quá cảnh chỉ xảy ra khi quỹ đạo hành tinh nằm gần như ngang với đường nhìn từ Trái Đất. Với hành tinh ở khoảng cách như Trái Đất, xác suất này chỉ khoảng nửa phần trăm, nên phần lớn hành tinh không bao giờ đi ngang mặt sao khi nhìn từ đây.
Hành tinh cỡ Trái Đất làm ngôi sao tối đi bao nhiêu?
Với một ngôi sao cỡ Mặt Trời, hành tinh cỡ Trái Đất chỉ làm độ sáng giảm khoảng một phần mười nghìn. Mức thay đổi nhỏ như vậy rất khó đo từ mặt đất vì không khí làm ánh sao dao động, nên thường cần kính đặt ngoài không gian.
Làm sao biết một ngoại hành tinh là hành tinh đá hay hành tinh khí?
Cần biết cả kích thước và khối lượng để tính mật độ, thường bằng cách ghép phương pháp quá cảnh với phương pháp chao đảo. Mật độ cao gợi ý đá và kim loại, mật độ thấp gợi ý lớp khí dày. Kết luận vẫn chỉ ở mức phù hợp, chưa phải chắc chắn tuyệt đối.
Ngoài quá cảnh và chao đảo còn cách nào tìm ngoại hành tinh?
Còn có chụp ảnh trực tiếp với thiết bị che ánh sáng sao, vi thấu kính hấp dẫn, đo thời điểm nhịp chớp của sao xung, và đo vị trí ngôi sao xê dịch trên bầu trời. Mỗi cách nhạy với một kiểu hành tinh khác nhau.