TanCung.comTận Cùng
Rời Trái Đất

Phi hành gia sống trên trạm vũ trụ thế nào: ăn, ngủ, tắm rửa và tập luyện

Một ngày trên trạm vũ trụ: ăn đồ đóng gói, ngủ trong túi buộc vào vách, tắm bằng khăn ướt, tái chế nước và tập hai tiếng mỗi ngày để giữ xương và cơ.

Two crew members seen from behind sharing a meal at a small foldout table inside a space station, food pouches floating, Earth glowing blue through a round window, warm cabin light

Phi hành gia trên trạm vũ trụ ăn đồ được đóng gói và hâm nóng sẵn, ngủ trong túi ngủ buộc vào vách một khoang nhỏ, lau người bằng khăn ướt thay vì tắm vòi, và dành khoảng hai tiếng mỗi ngày để tập luyện chống mất xương, mất cơ. Mọi giọt nước, kể cả mồ hôi và nước tiểu, được thu lại, lọc sạch và dùng lại. Một ngày làm việc được xếp lịch kín theo từng khối giờ, có thời gian thí nghiệm, bảo trì, liên lạc với mặt đất và nghỉ ngơi.

Cuộc sống ấy nghe như phiêu lưu nhưng phần lớn thời gian lại khá đều đặn, giống làm việc ở một trạm nghiên cứu xa xôi. Cái khác là mọi thứ đều phải nghĩ lại từ đầu vì không có cảm giác nặng. Bài này đi qua những việc thường ngày nhất để thấy con người đã thích nghi thế nào khi sống cách mặt đất bốn trăm kilômét.

Một ngày trên quỹ đạo bắt đầu thế nào

Trạm vũ trụ quốc tế bay một vòng Trái Đất trong khoảng chín mươi phút, nên trong hai mươi bốn giờ người trên trạm thấy Mặt Trời mọc và lặn khoảng mười sáu lần. Nếu theo ánh sáng ngoài cửa sổ thì không ai ngủ được. Vì vậy trạm dùng một giờ quy ước chung, thường là giờ quốc tế, và đèn trong khoang được bật tắt theo lịch để cơ thể giữ nhịp ngày đêm.

Một ngày điển hình bắt đầu bằng vệ sinh cá nhân, ăn sáng, rồi một cuộc họp ngắn với các trung tâm điều khiển ở mặt đất để điểm lại kế hoạch. Phần lớn giờ làm việc dành cho thí nghiệm khoa học, bảo trì máy móc, sửa chữa, nhận và dỡ hàng từ các tàu tiếp tế. Lịch được lên chi tiết tới từng khoảng năm phút, nhưng vẫn để chỗ cho việc phát sinh.

Cuối ngày là bữa tối, thời gian rảnh và đi ngủ. Thời gian rảnh, nhiều người dành để chụp ảnh Trái Đất qua cửa sổ, gọi điện cho gia đình qua kết nối vệ tinh, đọc sách hoặc xem phim. Cuối tuần thường nhẹ việc hơn, có thêm thời gian dọn dẹp và nghỉ ngơi.

Ăn uống: không vụn, không bay, không nhạt

Đồ ăn đóng gói kỹ. Phần lớn thức ăn được chế biến sẵn ở mặt đất, sấy khô, đóng hộp hoặc đóng túi để bảo quản lâu. Trên trạm có máy cấp nước nóng để pha lại đồ sấy khô và một thiết bị hâm nóng. Không có bếp nấu nướng như dưới đất.

Bánh mỏng thay cho bánh mì. Bánh mì thường tạo nhiều vụn bay khắp khoang, có thể chui vào mắt hoặc máy móc. Vì vậy phi hành gia hay dùng bánh mỏng dạng bánh cuốn kiểu tây để kẹp thức ăn.

Muối và tiêu ở dạng lỏng. Hạt muối, hạt tiêu rắc ra sẽ bay đi, nên muối được hoà vào nước, tiêu được hoà vào dầu, đựng trong lọ bóp.

Vị giác thay đổi. Nhiều phi hành gia kể đồ ăn trên trạm nhạt hơn, có lẽ một phần vì dịch dồn lên đầu làm mũi nghẹt, giống khi bị cảm. Đồ ăn cay, chua, đậm vị thường được ưa chuộng hơn so với ở nhà.

Uống bằng túi có ống hút. Nước không tự chảy xuống miệng ly. Đồ uống được đựng trong túi kín có ống hút với van khoá để không trào ra ngoài.

Rau tươi là món quý. Mỗi khi tàu tiếp tế tới, trái cây tươi là thứ được chờ đợi nhất. Trên trạm cũng có những thí nghiệm trồng rau nhỏ dưới đèn để nghiên cứu, và đôi khi phi hành gia được nếm thành quả.

Ngủ trong túi buộc vào vách

Không có giường theo nghĩa thông thường. Mỗi người có một khoang ngủ nhỏ cỡ một buồng điện thoại, trong đó có một túi ngủ được buộc vào vách, chỗ treo đồ cá nhân, đèn đọc sách và máy tính. Khi ngủ, phi hành gia chui vào túi và kéo khoá để không trôi đi và va vào thiết bị.

Vì không có trên dưới, ngủ đứng hay nằm cũng không khác nhau. Một số người kể ban đầu khó ngủ vì không có cảm giác gối đầu lên nệm, tay thì tự trôi lên trước mặt. Nhiều người buộc tay lại hoặc nhét vào túi để không bị giật mình. Tiếng quạt thông gió chạy liên tục là thứ nhiều người cần thời gian để quen.

Quạt thông gió quan trọng hơn ta tưởng. Không khí nóng không tự bốc lên, nên nếu khoang ngủ không có luồng gió, khí thở ra chứa nhiều khí các-bô-níc sẽ đọng lại quanh đầu, gây nhức đầu. Lịch ngủ thường khoảng tám tiếng mỗi đêm, nhưng các nghiên cứu cho thấy nhiều phi hành gia thực tế ngủ ít hơn so với khi ở mặt đất.

Tắm rửa, đánh răng và đi vệ sinh

Không có vòi tắm. Trạm vũ trụ quốc tế không có buồng tắm vòi sen. Phi hành gia lau người bằng khăn ướt có xà phòng không cần xả, rồi lau lại bằng khăn khô. Gội đầu dùng loại dầu gội không cần xả, xoa lên tóc rồi lau đi.

Đánh răng rồi nuốt. Không có bồn rửa có nước chảy, nhiều người đánh răng xong thì nuốt kem đánh răng loại an toàn hoặc nhổ vào khăn. Nước không bắn tung toé, nó dính thành giọt trên bàn chải.

Nhà vệ sinh dùng luồng khí. Không có gì kéo chất thải xuống, nên nhà vệ sinh dùng quạt hút tạo luồng khí đưa chất thải đi. Nước tiểu được thu vào một ống riêng để tái chế. Chất thải rắn được đóng gói, chất lên tàu chở hàng đã dỡ xong, rồi tàu đó rơi về khí quyển và cháy.

Quần áo không giặt. Trên trạm không có máy giặt vì nước quá quý. Quần áo được mặc lâu hơn bình thường rồi bỏ đi theo tàu rác. Đồ tập luyện thay thường xuyên hơn vì đẫm mồ hôi.

Nước: hôm qua là mồ hôi, hôm nay là cà phê

Chở nước từ mặt đất lên quỹ đạo rất tốn kém, vì mỗi kilôgam hàng đều phải được tên lửa đưa lên. Vì vậy trạm vũ trụ có hệ thống thu hồi nước rất kỹ. Hơi ẩm trong không khí, gồm hơi thở và mồ hôi bay hơi, được ngưng tụ lại. Nước tiểu được chưng cất. Tất cả đi qua nhiều tầng lọc và xử lý trước khi trở thành nước uống sạch.

Hệ thống này tái chế được phần lớn lượng nước dùng trên trạm, tỷ lệ được công bố ở mức rất cao, xấp xỉ chín mươi phần trăm hoặc hơn. Nước sau xử lý được kiểm tra thường xuyên và đạt tiêu chuẩn sạch hơn nhiều nguồn nước máy ở mặt đất. Các phi hành gia hay đùa rằng cà phê hôm nay chính là cà phê của hôm qua.

Ô-xy cũng được tạo ra tại chỗ bằng cách dùng điện tách nước thành ô-xy và hydro. Khí các-bô-níc do con người thở ra được lọc ra khỏi không khí. Một phần được dùng lại để tạo thêm nước. Đây là những bài học quan trọng cho các chuyến đi dài hơn, ví dụ tới sao Hoả, nơi không thể tiếp tế thường xuyên.

Làm việc: một phòng thí nghiệm bay quanh Trái Đất

Lý do chính để duy trì một trạm vũ trụ có người ở là nghiên cứu những thứ không làm được ở mặt đất. Trạng thái không trọng lượng kéo dài cho phép quan sát cách chất lỏng, ngọn lửa, tinh thể, tế bào và cả cơ thể người hành xử khi không còn lên và xuống. Mỗi năm có hàng trăm thí nghiệm thuộc nhiều lĩnh vực, từ sinh học, y học, vật liệu tới quan sát Trái Đất và thiên văn.

Phi hành gia thường không phải tác giả của các thí nghiệm. Họ giống như kỹ thuật viên phòng thí nghiệm đa năng, làm theo quy trình do các nhóm nghiên cứu dưới đất soạn sẵn, lấy mẫu, chụp ảnh, ghi số liệu và gửi về. Nhiều khi chính cơ thể họ là đối tượng nghiên cứu: lấy máu, đo mắt, chụp siêu âm, ghi chép giấc ngủ và tâm trạng.

Phần việc còn lại là giữ cho trạm hoạt động. Một công trình phức tạp sống trong môi trường khắc nghiệt luôn có thứ cần thay: bộ lọc không khí, quạt, máy bơm, thiết bị tái chế nước. Thỉnh thoảng phải ra ngoài để thay pin, lắp thiết bị mới hoặc kiểm tra hư hỏng. Một chuyến đi bộ ngoài không gian kéo dài nhiều giờ và được chuẩn bị nhiều tuần trước đó.

Tập luyện hai tiếng mỗi ngày: không phải để khoẻ hơn mà để không yếu đi

Trong trạng thái không trọng lượng, cơ và xương không phải chống đỡ cơ thể nên yếu đi nhanh. Tập luyện trên trạm là phần bắt buộc của lịch làm việc, thường khoảng hai tiếng mỗi ngày, với ba nhóm thiết bị chính:

  • Máy chạy bộ có dây kéo. Người chạy đeo đai nối với dây đàn hồi kéo xuống mặt máy, nếu không mỗi bước chân sẽ đẩy người bay lên. Chạy bộ giữ cho xương chân và hông chịu lực.
  • Xe đạp tập không yên. Không cần ngồi vì không có cảm giác nặng, người tập chỉ cần cài chân vào bàn đạp và giữ tay vào tay nắm. Xe đạp giúp tim mạch.
  • Máy tập sức kháng. Vì tạ không có trọng lượng trên quỹ đạo, máy dùng xi-lanh chân không để tạo lực cản, cho phép tập ngồi xổm, nâng gót, kéo đẩy như với tạ thật.

Máy tập được gắn trên hệ giảm rung, vì một người chạy bộ trên máy không giảm rung có thể làm cả trạm rung lên, ảnh hưởng tới các thí nghiệm nhạy cảm. Dù tập đều đặn, phi hành gia vẫn mất một phần xương và cơ trong những chuyến bay dài, chuyện được kể kỹ ở bài về cơ thể người sau nhiều tháng ngoài không gian.

Ngoài tập luyện thể chất, các phi hành gia cũng được hỗ trợ về tinh thần: liên lạc định kỳ với gia đình, chuyên gia tâm lý ở mặt đất, và được gửi lên những món đồ cá nhân nhỏ trong mỗi chuyến tiếp tế.

Câu hỏi thường gặp

Phi hành gia ăn gì trên trạm vũ trụ?

Phi hành gia ăn đồ được chế biến sẵn ở mặt đất: đồ sấy khô pha với nước nóng, đồ hộp, đồ đóng túi hâm nóng, cùng trái cây tươi khi có tàu tiếp tế. Thực đơn được chuyên gia dinh dưỡng thiết kế để đủ năng lượng và đa dạng trong nhiều tháng.

Phi hành gia có tắm được không?

Trên trạm vũ trụ quốc tế không có vòi tắm. Phi hành gia lau người bằng khăn ướt có xà phòng không cần xả và gội đầu bằng dầu gội không cần xả. Nước dùng được thu hồi qua hệ thống lọc của trạm để tái chế.

Ngủ trong không gian có khó không?

Nhiều người cần vài ngày để quen. Không có cảm giác nằm trên nệm, tay tự trôi lên, quạt chạy liên tục và Mặt Trời mọc lặn nhiều lần mỗi ngày. Phi hành gia ngủ trong túi buộc vào vách, dùng bịt mắt và nút tai khi cần.

Trên trạm vũ trụ có internet không?

Trạm có kết nối với mặt đất qua các vệ tinh chuyển tiếp, cho phép gửi dữ liệu, gọi điện và gọi video theo lịch. Tốc độ và thời gian kết nối hạn chế hơn ở nhà, và phần lớn băng thông dành cho công việc khoa học.

Phi hành gia ở trên trạm bao lâu?

Một nhiệm vụ thông thường trên trạm vũ trụ quốc tế kéo dài khoảng sáu tháng. Một số người ở lại khoảng một năm để phục vụ nghiên cứu về ảnh hưởng của chuyến bay dài lên cơ thể. Những chuyến thăm ngắn có thể chỉ kéo dài vài ngày tới vài tuần.

Rác trên trạm vũ trụ được xử lý thế nào?

Rác, chất thải rắn và quần áo cũ được đóng gói rồi chất vào tàu chở hàng đã dỡ xong. Khi tàu tách khỏi trạm, nó được điều khiển rơi về khí quyển ở vùng đại dương xa và bốc cháy gần hết trên đường rơi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138