Oumuamua là vật thể đầu tiên được xác nhận đến từ ngoài Hệ Mặt Trời, phát hiện tháng 10 năm 2017 khi nó đã lướt qua gần Mặt Trời và đang trên đường rời đi. Các nhà thiên văn biết nó từ nơi khác tới vì quỹ đạo của nó không khép kín: nó đi quá nhanh để Mặt Trời giữ lại, chỉ ghé qua một lần rồi đi mãi. Sau Oumuamua, đã có thêm hai vị khách được xác nhận là sao chổi Borisov năm 2019 và vật thể 3I/ATLAS năm 2025.
Oumuamua nổi tiếng không chỉ vì là người đầu tiên, mà còn vì nó kỳ lạ: hình dạng khác thường, không có đuôi như sao chổi nhưng lại tăng tốc nhẹ như thể có khí phụt ra. Chặng cuối của danh mục này kể về những vị khách đó, cách khoa học xử lý một vật thể khó hiểu, kể cả khi có người cho rằng đó là tàu của người ngoài hành tinh.
Làm sao biết một vật thể đến từ ngoài Hệ Mặt Trời
Mọi thiên thể thuộc Hệ Mặt Trời, từ hành tinh tới sao chổi chu kỳ dài nhất, đều đi trên quỹ đạo khép kín quanh Mặt Trời, dù có thể rất dài và dẹt. Về hình học, đó là những đường elip. Một vật thể đi quá nhanh so với lực giữ của Mặt Trời tại vị trí đó sẽ không bị giữ lại; nó vẽ một đường cong mở gọi là đường hyperbol, đến từ vô cực và đi về vô cực.
Các nhà thiên văn đo vị trí của vật thể nhiều lần trong nhiều đêm, tính ra quỹ đạo, và kiểm tra một con số gọi là độ lệch tâm. Độ lệch tâm nhỏ hơn một là quỹ đạo khép kín, lớn hơn một là quỹ đạo mở. Đôi khi một sao chổi của Hệ Mặt Trời cũng có độ lệch tâm hơi lớn hơn một do bị các hành tinh kéo nhẹ, nhưng chỉ nhỉnh hơn rất ít. Oumuamua có độ lệch tâm rõ ràng lớn hơn một, và tốc độ của nó khi còn ở xa Mặt Trời là khoảng hai mươi sáu ki-lô-mét mỗi giây, quá lớn để là thành viên của gia đình Mặt Trời.
Thêm một bằng chứng nữa là hướng đến của nó. Oumuamua đến từ phía gần với hướng chuyển động của Mặt Trời trong Ngân Hà, đúng như một vật thể trôi tự do giữa các vì sao, như cách mưa hắt vào kính trước của xe đang chạy nhiều hơn kính sau.
Oumuamua kỳ lạ ở những điểm nào
Oumuamua được phát hiện bởi một kính thiên văn khảo sát bầu trời ở Hawaii, tên của nó trong tiếng Hawaii mang nghĩa đại khái là sứ giả từ xa tới đầu tiên. Khi được phát hiện, nó đã qua điểm gần Mặt Trời nhất và đang lao đi, nên các nhà thiên văn chỉ có vài tuần để quan sát trước khi nó quá mờ.
Thứ nhất là hình dạng. Không kính thiên văn nào chụp được hình dạng thật của nó, vì nó chỉ là một chấm sáng nhỏ. Nhưng độ sáng của chấm đó thay đổi rất mạnh theo chu kỳ vài giờ, cho thấy vật thể đang lộn vòng và có hình dạng rất khác khối cầu: hoặc dài và mảnh như điếu xì gà, hoặc dẹt như một chiếc bánh. Các phân tích về sau nghiêng về hình dẹt. Kích thước được ước tính chỉ vài trăm mét chiều dài.
Thứ hai là gia tốc. Khi rời xa Mặt Trời, Oumuamua đi nhanh hơn một chút so với những gì lực hấp dẫn dự đoán. Sao chổi thường có hiện tượng này do khí phụt ra khi băng bốc hơi, hoạt động như một động cơ đẩy nhỏ. Nhưng các kính thiên văn không thấy đuôi, không thấy đám bụi khí quanh Oumuamua như sao chổi thông thường. Hai đặc điểm này cộng lại tạo nên câu đố.
Các lời giải được đề xuất
Nhiều nhóm nghiên cứu đã đưa ra các lời giải tự nhiên. Một ý tưởng là Oumuamua chứa băng của những chất bay hơi mà không để lại bụi nhìn thấy được, ví dụ băng hydro hoặc băng nitơ. Ý tưởng băng nitơ cho rằng nó là một mảnh vỡ từ bề mặt của một thiên thể giống Diêm Vương ở hệ sao khác, bị va chạm làm văng ra. Một ý tưởng gần đây hơn cho rằng khí hydro được tạo ra và giữ lại bên trong lớp băng nước khi nó bị tia vũ trụ chiếu suốt hàng triệu năm, rồi thoát ra khi được Mặt Trời làm ấm, đủ tạo lực đẩy nhỏ mà không cần phun bụi.
Mỗi lời giải đều có điểm mạnh và điểm còn bị phản biện, ví dụ băng hydro có thể bay hơi hết trong hành trình dài giữa các vì sao trước khi tới đây. Chưa có lời giải nào được tất cả đồng ý, chủ yếu vì dữ liệu quá ít: chỉ vài tuần quan sát một chấm sáng mờ. Oumuamua đã đi xa, không còn quan sát được bằng kính hiện có.
Điều quan trọng là tất cả các lời giải chính thống đều dựa trên vật lý đã biết, và đều khớp với số liệu ở mức chấp nhận được. Đó là lý do phần lớn giới thiên văn kết luận Oumuamua là một vật thể tự nhiên, dù chưa biết chính xác loại nào.
Giả thuyết người ngoài hành tinh và cách khoa học kiểm chứng
Một nhà vật lý thiên văn nổi tiếng đã đề xuất rằng Oumuamua có thể là một vật thể nhân tạo, ví dụ một cánh buồm ánh sáng mỏng do nền văn minh khác tạo ra, được đẩy bởi áp suất ánh sáng Mặt Trời. Ý tưởng này lan rất nhanh trên báo chí và mạng xã hội, nhiều khi bị đơn giản hoá thành người ngoài hành tinh đã đến thăm chúng ta.
Khoa học xử lý một tuyên bố như vậy theo cách rất cụ thể. Trước hết, các nhóm nghiên cứu đã hướng kính thiên văn vô tuyến về phía Oumuamua để nghe xem có tín hiệu nhân tạo nào không. Kết quả là không ghi nhận được tín hiệu nào. Tiếp theo, họ so sánh giả thuyết nhân tạo với các giả thuyết tự nhiên: giả thuyết nào giải thích được dữ liệu mà cần ít giả định chưa kiểm chứng nhất. Các lời giải tự nhiên chỉ cần những dạng băng và quá trình đã biết trong phòng thí nghiệm, còn giả thuyết nhân tạo cần giả định về một nền văn minh chưa có bằng chứng nào.
Nguyên tắc được nhắc nhiều ở đây là tuyên bố phi thường đòi hỏi bằng chứng phi thường. Không ai cấm đặt câu hỏi, và việc đặt câu hỏi táo bạo đôi khi thúc đẩy nghiên cứu. Nhưng tới nay, không có bằng chứng nào cho thấy Oumuamua là vật nhân tạo, và cách nói đúng là: một vật thể tự nhiên kỳ lạ, chưa hiểu hết.
Ba vị khách liên sao đã được xác nhận
Tới thời điểm viết bài, ba vật thể được xác nhận đến từ ngoài Hệ Mặt Trời. Ký hiệu chữ I trong tên là viết tắt của liên sao:
| Tên | Phát hiện | Đặc điểm chính |
|---|---|---|
| 1I/Oumuamua | Tháng 10 năm 2017, kính khảo sát ở Hawaii | Không có đuôi, hình dạng rất dài hoặc rất dẹt, tăng tốc nhẹ khó giải thích |
| 2I/Borisov | Năm 2019, một nhà thiên văn nghiệp dư ở bán đảo Krym | Một sao chổi đúng nghĩa, có đuôi và đám khí, thành phần gần giống sao chổi của Hệ Mặt Trời nhưng giàu carbon monoxit hơn |
| 3I/ATLAS | Giữa năm 2025, mạng kính cảnh báo tiểu hành tinh | Sao chổi có hoạt động phun khí, đi nhanh, được quan sát bởi nhiều kính lớn khi đang trên đường vào |
Sự khác biệt giữa ba vị khách là một thông tin quý. Borisov cho thấy các hệ sao khác cũng tạo ra sao chổi giống sao chổi của chúng ta, nghĩa là quá trình hình thành hành tinh có những điểm chung trên khắp Ngân Hà. Oumuamua cho thấy không phải mọi vật thể trôi dạt đều giống nhau. Thông tin về 3I/ATLAS còn đang được các nhóm nghiên cứu phân tích, nên cần theo dõi các công bố mới.
Lưu ý rằng danh sách này có thể đã dài thêm khi bạn đọc, vì các kính khảo sát mới ngày càng nhạy.
Vì sao trước 2017 không thấy và tương lai sẽ thấy nhiều hơn
Các mô hình cho rằng các hệ sao khi hình thành đã ném ra một lượng khổng lồ thiên thể băng và đá, giống như cách các hành tinh khí khổng lồ của chúng ta đã làm. Nếu vậy, không gian giữa các vì sao phải đầy những kẻ lang thang này, và ở bất kỳ thời điểm nào, có thể có vài vật thể cỡ Oumuamua đang ở bên trong quỹ đạo sao Hải Vương. Chúng ta không thấy trước đây đơn giản vì chúng nhỏ, tối, đi nhanh, và kính khảo sát chưa đủ nhạy để bắt kịp.
Từ giữa thập niên 2010, các kính khảo sát tự động quét bầu trời mỗi đêm để tìm tiểu hành tinh có thể nguy hiểm cho Trái Đất, và chính nhờ đó Oumuamua và 3I/ATLAS được tìm thấy. Đài quan sát Vera C. Rubin, với khả năng quét toàn bộ bầu trời phía nam vài đêm một lần, được kỳ vọng sẽ phát hiện thêm nhiều vật thể liên sao mỗi năm.
Các nhà khoa học còn đề xuất chuẩn bị sẵn những con tàu chờ trong không gian, để khi phát hiện một vị khách mới đủ sớm, có thể phóng đi đón đầu và quan sát gần. Cơ quan vũ trụ châu Âu có một sứ mệnh theo hướng này đang được chuẩn bị, chủ yếu nhắm vào sao chổi mới từ vùng xa của Hệ Mặt Trời, nhưng cũng có thể dùng cho vật thể liên sao nếu điều kiện cho phép. Đó sẽ là cách duy nhất trong tầm tay để chạm vào vật chất của một hệ sao khác mà không cần đi tới đó.
Câu hỏi thường gặp
Oumuamua là gì?
Oumuamua là vật thể đầu tiên được xác nhận đến từ ngoài Hệ Mặt Trời, phát hiện tháng 10 năm 2017. Nó dài hoặc dẹt, kích thước vài trăm mét, không có đuôi như sao chổi nhưng tăng tốc nhẹ khi rời Mặt Trời, và đã bay đi mãi.
Làm sao biết Oumuamua đến từ ngoài Hệ Mặt Trời?
Vì quỹ đạo của nó là đường hyperbol mở, không khép kín quanh Mặt Trời, và tốc độ khi còn ở xa quá lớn để Mặt Trời giữ lại. Các thiên thể thuộc Hệ Mặt Trời đều đi trên quỹ đạo khép kín, dù có thể rất dài.
Oumuamua có phải tàu của người ngoài hành tinh không?
Không có bằng chứng nào cho thấy như vậy. Các kính thiên văn vô tuyến không ghi nhận tín hiệu nhân tạo, và các lời giải tự nhiên dựa trên băng bay hơi giải thích được dữ liệu. Phần lớn giới thiên văn kết luận đây là vật thể tự nhiên kỳ lạ.
Có bao nhiêu vật thể liên sao đã được phát hiện?
Tới thời điểm viết bài có ba vật thể được xác nhận: Oumuamua năm 2017, sao chổi Borisov năm 2019 và 3I/ATLAS năm 2025. Con số này có thể tăng nhanh khi các kính khảo sát bầu trời mới đi vào hoạt động.
Sao chổi Borisov khác Oumuamua thế nào?
Borisov là một sao chổi đúng nghĩa, có đuôi và đám khí bụi rõ ràng, thành phần khá giống sao chổi của Hệ Mặt Trời. Oumuamua thì không thấy đuôi, hình dạng khác thường và tăng tốc nhẹ khó giải thích, nên gây tranh luận nhiều hơn.
Có thể gửi tàu đuổi theo Oumuamua không?
Về lý thuyết đã có những đề xuất, nhưng Oumuamua đi rất nhanh và đã ở rất xa, nên đuổi theo đòi hỏi tàu cực nhanh và nhiều năm bay. Cách khả thi hơn là chuẩn bị sẵn tàu để đón đầu những vị khách mới được phát hiện sớm.