TanCung.comTận Cùng
Ngoại hành tinh và tìm sự sống

Vùng ở được là gì và vì sao nằm trong vùng đó vẫn chưa đủ để có sự sống

Vùng ở được là dải khoảng cách quanh ngôi sao nơi nước có thể ở thể lỏng trên bề mặt. Nằm trong đó chỉ là điều kiện đầu, không bảo đảm có sự sống.

Bird eye view of a glowing star at center with a soft green ring band around it and two small rocky planets, one inside the band, deep space

Vùng ở được là dải khoảng cách quanh một ngôi sao mà ở đó một hành tinh có bầu khí quyển phù hợp có thể giữ nước ở thể lỏng trên bề mặt: không quá gần để nước sôi cạn, không quá xa để nước đóng băng hết. Người ta còn gọi vui là vùng Goldilocks, theo câu chuyện cô bé chọn bát cháo không nóng không nguội. Nhưng nằm trong vùng này chỉ có nghĩa là một điều kiện cần được thoả mãn, chưa nói gì về việc hành tinh đó có nước, có không khí hay có sự sống.

Ví dụ rõ nhất nằm ngay trong Hệ Mặt Trời. Tuỳ cách tính, sao Kim nằm sát mép trong và sao Hoả nằm gần mép ngoài của vùng ở được quanh Mặt Trời. Vậy mà sao Kim là lò nung với bề mặt nóng đủ làm chảy chì, còn sao Hoả là sa mạc lạnh khô với bầu khí quyển mỏng tang. Chặng này giải thích vùng ở được được tính ra sao, và vì sao các nhà khoa học luôn thêm chữ "có thể" mỗi lần nhắc tới nó.

Vùng ở được được tính từ đâu

Điểm xuất phát là lượng năng lượng hành tinh nhận được từ ngôi sao. Ngôi sao càng sáng thì vùng ở được càng nằm xa, ngôi sao càng mờ thì vùng đó càng co vào gần. Quanh Mặt Trời, vùng này bao trùm quỹ đạo Trái Đất. Quanh một sao lùn đỏ nhỏ và mờ, vùng ở được có thể nằm gần sao hơn sao Thuỷ nằm gần Mặt Trời, và một năm trên hành tinh ở đó chỉ dài vài tuần.

Nhưng lượng ánh sáng chỉ là một nửa câu chuyện. Nhiệt độ bề mặt thật còn phụ thuộc vào việc hành tinh phản xạ bao nhiêu ánh sáng trở lại không gian và giữ lại bao nhiêu nhiệt nhờ khí quyển. Nếu không có hiệu ứng nhà kính, nhiệt độ trung bình của Trái Đất sẽ thấp hơn điểm đóng băng của nước đáng kể. Chính lượng khí như hơi nước và carbon dioxide trong không khí đã giữ cho các đại dương ở thể lỏng.

Vì vậy, khi các nhà khoa học vẽ mép trong và mép ngoài của vùng ở được, họ phải giả định một kiểu khí quyển nhất định, thường là khí quyển giống Trái Đất với nhiều nước và carbon dioxide. Các mô hình khác nhau cho ra ranh giới khác nhau. Có mô hình thận trọng cho dải hẹp, có mô hình lạc quan cho dải rộng hơn. Khi đọc một hành tinh "nằm trong vùng ở được", câu hỏi đầu tiên nên là: theo định nghĩa nào.

Bài học từ sao Kim và sao Hoả

Sao Kim có kích thước gần bằng Trái Đất và nhận nhiều ánh sáng hơn, nhưng không nhiều tới mức tự nó phải nóng như lò. Thủ phạm là bầu khí quyển dày đặc carbon dioxide, áp suất bề mặt gấp khoảng chín mươi lần Trái Đất, tạo hiệu ứng nhà kính mất kiểm soát. Nhiều nhà khoa học cho rằng sao Kim thời xa xưa có thể từng có nước, rồi khi nhiệt độ tăng, nước bốc hơi, hơi nước giữ thêm nhiệt, càng nóng càng bốc hơi, cho tới khi nước bị ánh sáng Mặt Trời phân tách và hydro thoát ra không gian. Điều này chưa được khẳng định, nhưng cho thấy một hành tinh có thể trượt khỏi trạng thái ở được.

Sao Hoả thì đi theo hướng ngược lại. Bề mặt có dấu vết rõ ràng của lòng sông cạn, châu thổ và khoáng chất hình thành trong nước, tức nước lỏng từng chảy ở đó. Nhưng sao Hoả nhỏ, lõi nguội nhanh, mất từ trường toàn cầu, và gió Mặt Trời dần bào mòn khí quyển. Khi khí quyển mỏng đi, áp suất giảm tới mức nước trên bề mặt không thể tồn tại ở thể lỏng lâu, nó hoặc đóng băng hoặc bay hơi.

Hai hàng xóm này cho thấy vị trí quỹ đạo không quyết định tất cả. Kích thước, khí quyển, từ trường và lịch sử của từng hành tinh đều có tiếng nói. Ba hành tinh nằm gần hoặc trong vùng ở được của Mặt Trời mà chỉ có một hành tinh hiện nay có biển và có sự sống.

Những điều kiện còn thiếu khi chỉ nói "vùng ở được"

Phải có nước. Một hành tinh có thể nằm đúng chỗ mà khô khốc vì từ đầu không gom được nước, hoặc đã mất hết nước. Lượng nước ban đầu phụ thuộc vào nơi hành tinh hình thành và những gì va vào nó sau đó.

Phải có khí quyển phù hợp. Không khí quá mỏng thì nước bay hơi hoặc đóng băng; quá dày và nhiều khí nhà kính thì nóng như sao Kim. Hành tinh còn phải giữ được khí quyển đó qua hàng tỉ năm.

Kích thước vừa phải. Hành tinh quá nhỏ nguội nhanh và khó giữ không khí. Hành tinh quá lớn có thể gom một lớp vỏ khí hydro dày, biến thành hành tinh khí nhỏ thay vì thế giới đá có biển.

Có cơ chế điều hoà khí hậu. Trên Trái Đất, quá trình địa chất lâu dài kéo carbon dioxide từ không khí vào đá rồi trả lại qua núi lửa, giúp nhiệt độ không trôi quá xa trong hàng triệu năm. Một hành tinh không có cơ chế tương tự có thể nóng dần hoặc lạnh dần.

Được che chắn khỏi bức xạ. Từ trường và khí quyển dày giúp chặn bớt hạt năng lượng cao từ ngôi sao. Hành tinh trơ trọi trước gió sao mạnh có thể bị bào mòn không khí.

Sao lùn đỏ: nhiều hành tinh nhất mà cũng nhiều nghi vấn nhất

Phần lớn ngôi sao trong Ngân Hà là sao lùn đỏ, nhỏ hơn và mờ hơn Mặt Trời nhiều. Hành tinh cỡ Trái Đất quanh chúng lại dễ phát hiện, vì hành tinh che được phần lớn hơn của một ngôi sao nhỏ và kéo nó lắc mạnh hơn. Vì thế nhiều hành tinh "trong vùng ở được" nổi tiếng trên báo đều quay quanh sao lùn đỏ.

Vấn đề là vùng ở được của sao lùn đỏ nằm rất gần sao. Ở khoảng cách đó, lực hấp dẫn thuỷ triều có thể khoá hành tinh lại, khiến nó luôn quay một mặt về phía sao, giống Mặt Trăng luôn quay một mặt về Trái Đất. Một bên là ngày vĩnh viễn, bên kia là đêm vĩnh viễn. Các mô hình khí hậu cho thấy nếu khí quyển đủ dày, gió có thể đưa nhiệt sang mặt tối, và dải vùng sáng tối có thể dễ chịu. Nhưng đó vẫn là mô phỏng.

Khó khăn lớn hơn là sao lùn đỏ, nhất là khi còn trẻ, thường bùng sáng dữ dội và phun ra nhiều tia cực tím, tia X. Những cơn bùng sáng lặp đi lặp lại có thể thổi bay khí quyển của hành tinh nằm gần. Một số quan sát gần đây bằng kính không gian đối với những hành tinh đá quanh sao lùn đỏ chưa thấy dấu hiệu khí quyển dày, dù kết quả còn đang được tranh luận và mới chỉ với vài hành tinh. Nếu hành tinh đá quanh sao lùn đỏ thường mất không khí, danh sách hành tinh có thể ở được sẽ ngắn đi rất nhiều.

So sánh nhanh: vùng ở được quanh các loại sao

Bảng dưới đây so sánh định tính, các con số cụ thể tuỳ mô hình:

Loại saoVùng ở được nằm ở đâuƯu điểmThách thức
Sao lớn và nóng hơn Mặt TrờiXa sao hơn Trái ĐấtVùng rộngSao sống ngắn, có thể không đủ thời gian cho sự sống phát triển
Sao giống Mặt TrờiQuanh khoảng cách Trái Đất tới Mặt TrờiCó một ví dụ thành công đã biếtHành tinh cỡ Trái Đất rất khó phát hiện
Sao lùn camGần hơn một chútSống lâu hơn Mặt Trời, ít bùng sáng hơn sao lùn đỏCòn ít được nghiên cứu kỹ
Sao lùn đỏRất gần saoRất phổ biến, sống cực lâu, dễ tìm hành tinhKhoá thuỷ triều, bùng sáng mạnh, nguy cơ mất khí quyển

Một số nhà khoa học cho rằng sao lùn cam mới là nơi đáng ưu tiên tìm kiếm: chúng ổn định trong thời gian rất dài và không quá dữ dội. Đây là một ý kiến trong giới nghiên cứu, chưa phải kết luận chung.

Ngoài ra còn khái niệm vùng ở được của cả thiên hà: những vùng không quá gần tâm Ngân Hà nơi sao dày đặc và nhiều vụ nổ, cũng không quá xa nơi thiếu nguyên tố nặng để làm nên hành tinh đá. Ý tưởng này còn nhiều tranh luận hơn vùng ở được quanh sao.

Sự sống không nhất thiết phải ở trong vùng ở được

Định nghĩa vùng ở được xoay quanh nước lỏng trên bề mặt, vì đó là thứ có thể nhìn thấy dấu hiệu từ xa. Nhưng trong chính Hệ Mặt Trời, những nơi có nước lỏng đáng chú ý nhất ngoài Trái Đất lại nằm rất xa vùng ở được: đại dương dưới lớp băng của mặt trăng Europa quanh sao Mộc và Enceladus quanh sao Thổ. Nhiệt ở đó không đến từ ánh sáng Mặt Trời mà từ lực thuỷ triều nhào nặn lòng mặt trăng.

Nếu sự sống có thể tồn tại trong những đại dương ngầm như vậy, thì số nơi có thể có sự sống trong vũ trụ còn nhiều hơn số hành tinh trong vùng ở được. Khó khăn là những đại dương dưới băng gần như không để lại dấu vết nhìn thấy được từ nhiều năm ánh sáng. Vì thế vùng ở được vẫn là công cụ hữu ích để chọn mục tiêu quan sát, chứ không phải ranh giới của sự sống.

Cách hiểu đúng nhất có lẽ là thế này: vùng ở được trả lời câu hỏi nên chĩa kính vào đâu trước, chứ không trả lời câu hỏi ở đâu có sự sống.

Câu hỏi thường gặp

Vùng ở được là gì?

Đó là dải khoảng cách quanh một ngôi sao mà ở đó một hành tinh có khí quyển phù hợp có thể giữ nước lỏng trên bề mặt. Ranh giới của dải này phụ thuộc vào độ sáng của ngôi sao và giả định về khí quyển của hành tinh.

Vì sao gọi là vùng Goldilocks?

Tên này mượn từ câu chuyện cổ tích cô bé Goldilocks chọn bát cháo không quá nóng, không quá nguội. Vùng ở được cũng vậy: không quá gần sao để nước sôi cạn, không quá xa để nước đóng băng hết.

Hành tinh nằm trong vùng ở được có chắc có sự sống không?

Không. Nằm trong vùng ở được chỉ cho biết lượng ánh sáng nhận được phù hợp. Hành tinh còn cần có nước, có khí quyển phù hợp và giữ được nó lâu dài. Hiện chưa có hành tinh nào ngoài Trái Đất được xác nhận có sự sống.

Sao Hoả có nằm trong vùng ở được không?

Tuỳ mô hình, sao Hoả nằm gần mép ngoài hoặc ngay trong vùng ở được của Mặt Trời. Nó từng có nước lỏng chảy trên bề mặt, nhưng nay khí quyển quá mỏng nên nước không tồn tại ở thể lỏng lâu được trên mặt đất.

Vì sao hành tinh quanh sao lùn đỏ bị nghi ngờ khó ở được?

Vùng ở được của sao lùn đỏ rất gần sao, nên hành tinh dễ bị khoá thuỷ triều với một mặt luôn sáng. Sao lùn đỏ còn hay bùng sáng mạnh, phát nhiều tia năng lượng cao có thể thổi bay khí quyển của hành tinh.

Ngoài vùng ở được có thể có nước lỏng không?

Có thể. Các mặt trăng băng như Europa và Enceladus có đại dương nước lỏng dưới lớp băng, được giữ ấm nhờ lực thuỷ triều chứ không nhờ ánh sáng sao. Những nơi như vậy nằm xa vùng ở được nhưng vẫn là mục tiêu tìm sự sống.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138