Theo quy ước được dùng rộng rãi nhất, vũ trụ bắt đầu ở độ cao khoảng 100 km so với mực nước biển, một mốc gọi là đường Kármán. Đây không phải một bức tường có thật trên trời mà là một con số người ta thống nhất để dễ phân định: dưới mốc này là chuyện của hàng không, trên mốc này là chuyện của du hành vũ trụ. Một số cơ quan ở Mỹ lại dùng mốc thấp hơn, khoảng 80 km, nên cùng một chuyến bay có thể được tính là đã lên vũ trụ ở nơi này mà chưa ở nơi khác.
Lý do có nhiều mốc là vì khí quyển không có mép. Không khí loãng dần theo độ cao chứ không dừng lại đột ngột, và vẫn còn những phân tử khí lác đác ở độ cao hàng trăm, thậm chí hàng nghìn kilômét. Chặng đầu tiên của chuyến đi tới tận cùng vũ trụ vì thế bắt đầu bằng một câu hỏi tưởng đơn giản nhưng câu trả lời lại là một quy ước có lý do vật lý đằng sau.
Đường Kármán là gì và vì sao lại là 100 km
Mốc này mang tên Theodore von Kármán, một nhà khoa học về khí động lực học. Ý tưởng gốc của ông khá thực dụng: một chiếc máy bay muốn giữ được độ cao thì cánh phải sinh lực nâng, mà lực nâng phụ thuộc vào mật độ không khí và tốc độ bay. Càng lên cao, không khí càng loãng, máy bay phải bay càng nhanh mới đủ lực nâng. Tới một độ cao nào đó, tốc độ cần thiết để cánh còn nâng nổi máy bay lớn bằng chính tốc độ để bay vòng quanh Trái Đất theo quỹ đạo mà không cần cánh.
Ở độ cao đó, cánh trở nên vô dụng. Một vật bay nhanh như thế thì quỹ đạo đã giữ nó trên cao, chẳng cần không khí đỡ nữa. Tính toán của Kármán cho ra một độ cao xấp xỉ 80 đến 100 km tuỳ giả định về máy bay. Về sau Liên đoàn Hàng không Quốc tế, tổ chức ghi nhận các kỷ lục bay, chọn con số tròn 100 km làm ranh giới chính thức cho các kỷ lục của mình.
Cần hiểu rằng con số tròn này được chọn phần lớn vì dễ nhớ và dễ dùng. Nó gần đúng với ý tưởng vật lý chứ không trùng khít với một ranh giới tự nhiên nào. Chính vì vậy đã có những bàn luận khoa học cho rằng một mốc gần 80 km phản ánh đúng hơn chỗ mà các vệ tinh không còn bay vòng được nữa vì bị không khí kéo xuống. Tới nay chưa có một định nghĩa pháp lý quốc tế nào bắt buộc mọi nước phải dùng chung một độ cao.
Đi từ mặt đất lên: các tầng khí quyển và cái ta gặp trên đường
Nếu đi thẳng từ mặt đất lên, bạn sẽ đi qua các tầng khí quyển được đặt tên theo cách nhiệt độ thay đổi. Độ cao dưới đây là khoảng gần đúng, thay đổi theo vĩ độ và theo mùa.
| Tầng | Độ cao xấp xỉ | Điều đáng chú ý |
|---|---|---|
| Tầng đối lưu | từ mặt đất tới khoảng 8–18 km | gần như mọi hiện tượng thời tiết, mây mưa, máy bay chở khách bay ở phần trên của tầng này |
| Tầng bình lưu | tới khoảng 50 km | có tầng ô-dôn hấp thụ tia cực tím, khinh khí cầu khoa học lên được tới đây |
| Tầng giữa | tới khoảng 80–85 km | lạnh nhất khí quyển, phần lớn sao băng bốc cháy ở quanh đây |
| Tầng nhiệt | tới khoảng 500–1.000 km | cực quang sáng ở đây, trạm vũ trụ quốc tế bay quanh khoảng 400 km |
| Tầng ngoài | hàng nghìn km | khí cực loãng, phân tử có thể bay hẳn ra không gian |
Điều thú vị là đường Kármán nằm lọt trong tầng nhiệt, chứ không phải ở biên giới giữa hai tầng. Nghĩa là khi vượt mốc 100 km, bạn vẫn còn đang ở trong khí quyển Trái Đất theo nghĩa vật lý. Có những tính toán cho rằng tầng khí hydro mờ nhạt quanh Trái Đất trải xa hơn cả quỹ đạo Mặt Trăng. Ranh giới vũ trụ vì thế là ranh giới quy ước, còn khí quyển thì tắt dần chứ không có mép.
Vì sao có nơi dùng 80 km
Mốc của một số cơ quan Mỹ. Không quân Mỹ và cơ quan hàng không vũ trụ Mỹ trao danh hiệu phi hành gia cho người bay vượt khoảng 50 dặm, tức gần 80 km. Mốc này có từ thời các máy bay thử nghiệm tên lửa vọt lên rất cao rồi lượn về, trước cả khi đường 100 km phổ biến.
Lý lẽ vật lý mới hơn. Một số phân tích quỹ đạo của các vệ tinh rơi dần cho thấy chúng vẫn bay vòng được ở độ cao thấp hơn 100 km trong một thời gian ngắn trước khi rơi hẳn. Từ đó có đề xuất đặt ranh giới quanh 80 km, gần với đỉnh tầng giữa, nơi có thay đổi nhiệt độ rõ rệt.
Hệ quả trong đời sống. Với các chuyến bay du lịch lên rất cao rồi rơi về, khác biệt 20 km là khác biệt giữa được gọi là đã lên vũ trụ hay chưa. Vì vậy khi đọc tin một chuyến bay đã chạm vũ trụ, nên xem họ đang dùng mốc nào.
Chưa có câu trả lời duy nhất. Cả hai mốc đều có lý lẽ, không mốc nào sai. Điều quan trọng là hiểu rằng đây là lựa chọn quy ước. Thiên nhiên không vẽ vạch, con người vẽ vạch để tiện đo đếm và ghi chép.
Bay vượt 100 km có phải là đã vào quỹ đạo không
Đây là chỗ nhiều người nhầm nhất. Lên tới độ cao 100 km và ở lại trên đó là hai việc khác nhau hoàn toàn. Một tên lửa nhỏ có thể phóng thẳng lên vượt mốc 100 km, cho hành khách vài phút lơ lửng, rồi rơi trở về theo đường gần như thẳng đứng. Đó là chuyến bay dưới quỹ đạo. Nó chạm vào vũ trụ theo quy ước nhưng không hề bay vòng quanh Trái Đất.
Để bay vòng, con tàu không chỉ cần độ cao mà cần một tốc độ ngang rất lớn, cỡ gần tám kilômét mỗi giây ở quỹ đạo thấp. Chính phần tốc độ này mới tốn nhiên liệu nhất. Để so sánh, năng lượng cần cho một chuyến bay dưới quỹ đạo chạm 100 km chỉ bằng một phần nhỏ năng lượng cần để vào quỹ đạo thật. Vì thế đường Kármán là ngưỡng cửa, còn quỹ đạo là cả một căn phòng phải trả giá cao hơn nhiều mới vào được.
Ngay cả khi đã vào quỹ đạo, độ cao vẫn quyết định con tàu ở lại được bao lâu. Ở quanh 200 km, không khí còn đủ dày để kéo một vệ tinh xuống trong vài ngày tới vài tuần. Trạm vũ trụ quốc tế bay quanh 400 km mà vẫn phải định kỳ đốt động cơ nâng độ cao, vì lực cản rất nhỏ của khí quyển cứ âm thầm làm nó tụt dần. Ở hàng nghìn kilômét, vệ tinh có thể ở lại hàng trăm năm.
Những thứ bạn thấy khi đi ngang ranh giới
Bầu trời đổi màu. Bầu trời xanh là do không khí tán xạ ánh sáng xanh của Mặt Trời. Càng lên cao, càng ít không khí để tán xạ, bầu trời ngả sang xanh đậm, tím than rồi đen hẳn, ngay cả giữa ban ngày. Phi công lái máy bay trinh sát bay rất cao đã tả bầu trời phía trên đen thẫm dù Mặt Trời vẫn chói.
Đường chân trời cong. Ở độ cao máy bay chở khách, độ cong của Trái Đất khó nhận ra bằng mắt. Lên tới trên 100 km, chân trời cong rõ ràng, và lớp khí quyển hiện ra như một dải sáng xanh mỏng như vỏ hành ôm lấy hành tinh. Nhiều phi hành gia nói chính cảnh lớp vỏ mỏng manh đó làm họ xúc động nhất.
Sao băng ở bên dưới. Phần lớn sao băng bốc cháy ở khoảng 80 đến 120 km. Tức là khi đứng trên trạm vũ trụ, có lúc người ta nhìn xuống và thấy vệt sao băng loé lên phía dưới mình, điều không ai có thể thấy từ mặt đất.
Im lặng tuyệt đối bên ngoài. Âm thanh cần không khí để truyền. Trên mốc này, không khí quá loãng để mang tiếng động. Bên trong con tàu vẫn ồn vì quạt và máy móc, nhưng bên ngoài thân tàu là sự im lặng.
Người Việt Nam đầu tiên vượt qua ranh giới này
Năm 1980, Phạm Tuân bay vào vũ trụ và trở thành người Việt Nam đầu tiên, đồng thời là người châu Á đầu tiên bay vào không gian. Chuyến bay của ông không phải chỉ vượt đường Kármán rồi rơi về, mà là một chuyến bay quỹ đạo thật sự, ghép nối với trạm vũ trụ và ở lại nhiều ngày. Đó là khác biệt đáng nhớ: vượt ranh giới thì có nhiều cách, còn sống và làm việc trên quỹ đạo là chuyện của rất ít người.
Từ đó tới nay, số người từng lên vũ trụ vẫn chỉ vào khoảng vài trăm người trên tổng dân số hàng tỷ của Trái Đất. Danh sách này tăng nhanh hơn trong những năm gần đây nhờ các chuyến bay dưới quỹ đạo dành cho khách, và cũng vì vậy câu hỏi mốc nào được tính là vũ trụ lại được nhắc nhiều hơn. Nếu tính theo mốc 80 km, danh sách sẽ dài hơn một chút so với mốc 100 km.
Với những chặng tiếp theo của chuyến đi trên trang này, đường Kármán là cánh cửa. Phía sau cánh cửa là bài toán tốc độ để ở lại trên quỹ đạo, chuyện con người sống được ra sao khi không còn cảm giác nặng, và những tấm khiên vô hình như từ quyển che chở mọi thứ ở gần Trái Đất. Hiểu đúng ranh giới đầu tiên giúp tránh hiểu sai ở những chặng xa hơn.
Những hiểu lầm hay gặp về ranh giới vũ trụ
Vì là quy ước nên quanh đường Kármán có khá nhiều cách hiểu sai. Dưới đây là những điều nên điều chỉnh lại khi giải thích cho học sinh hoặc người thân:
- Lên trên 100 km là hết không khí. Không đúng. Khí quyển vẫn còn, chỉ là cực loãng, đủ để kéo vệ tinh xuống dần theo thời gian.
- Lên trên 100 km là hết trọng lực. Hoàn toàn sai. Ở 100 km, lực hút của Trái Đất vẫn còn gần như nguyên vẹn, chỉ yếu hơn mặt đất vài phần trăm. Cảm giác lơ lửng của phi hành gia có lý do khác, là rơi tự do quanh Trái Đất.
- Đường Kármán là một lớp gì đó có thật. Không có lớp vật chất nào ở đó. Đó là một độ cao được chọn, giống như vạch đích trên đường chạy.
- Bay lên cao là sẽ ở lại được. Muốn ở lại phải có tốc độ ngang đủ lớn. Không có tốc độ đó, mọi vật dù lên cao tới đâu cũng rơi trở lại.
- Mọi nước dùng chung một mốc. Chưa có định nghĩa pháp lý chung bắt buộc. Các tổ chức chọn mốc riêng cho mục đích riêng.
Khi dạy trẻ, có thể so sánh ranh giới vũ trụ với vạch phân chia giữa vùng biển gần bờ và biển khơi: nước thì vẫn liền một khối, nhưng con người cần một vạch để đặt luật và gọi tên.
Câu hỏi thường gặp
Đường Kármán cao bao nhiêu mét?
Đường Kármán được quy ước ở độ cao 100 km, tức 100.000 mét so với mực nước biển. Đây là mốc mà Liên đoàn Hàng không Quốc tế dùng cho kỷ lục bay. Một số cơ quan ở Mỹ dùng mốc thấp hơn, khoảng 80 km, cho danh hiệu phi hành gia.
Máy bay chở khách bay cao bao nhiêu so với ranh giới vũ trụ?
Máy bay chở khách thường bay ở khoảng 10 đến 12 km, tức chỉ khoảng một phần mười quãng đường tới mốc 100 km. Không khí ở độ cao này vẫn đủ dày để cánh tạo lực nâng và động cơ phản lực lấy được ô-xy để đốt nhiên liệu.
Vì sao máy bay không thể bay lên tới vũ trụ?
Càng lên cao, không khí càng loãng nên cánh cần tốc độ lớn hơn nhiều mới nâng được máy bay, còn động cơ phản lực cũng thiếu ô-xy để đốt. Tên lửa mang theo cả nhiên liệu lẫn chất ô-xy hoá nên mới hoạt động được ở nơi gần như không còn không khí.
Trạm vũ trụ quốc tế cao hơn đường Kármán bao nhiêu?
Trạm vũ trụ quốc tế bay quanh độ cao khoảng 400 km, tức cao gấp khoảng bốn lần mốc 100 km. Dù vậy nó vẫn nằm trong phần loãng của khí quyển và phải định kỳ đốt động cơ để bù lại độ cao bị mất vì lực cản.
Khí quyển Trái Đất thật sự kết thúc ở đâu?
Khí quyển không có mép rõ ràng mà loãng dần. Tầng ngoài cùng trải tới hàng nghìn kilômét, nơi phân tử khí có thể thoát hẳn ra không gian. Một số đo đạc cho thấy lớp khí hydro rất mờ còn lan xa hơn nữa, vì vậy câu trả lời phụ thuộc vào cách định nghĩa.
Chuyến bay chạm 100 km rồi rơi về có được gọi là bay vào vũ trụ không?
Theo mốc đường Kármán thì có, vì người trên tàu đã vượt độ cao 100 km. Nhưng đó là chuyến bay dưới quỹ đạo, chỉ vài phút ở trên cao rồi rơi về. Bay quỹ đạo thật sự đòi hỏi tốc độ ngang lớn hơn rất nhiều để vòng quanh Trái Đất.