Câu trả lời là có và chưa, tuỳ theo cách hiểu. Voyager 1 đã vượt qua nhật biên vào tháng 8 năm 2012, tức đã rời khỏi bong bóng gió Mặt Trời và đi vào không gian giữa các vì sao, nên theo nghĩa này nó đã ra khỏi Hệ Mặt Trời. Nhưng nếu hiểu Hệ Mặt Trời là toàn bộ vùng mà lực hấp dẫn của Mặt Trời còn giữ được vật chất, gồm cả đám mây Oort, thì Voyager 1 vẫn ở bên trong, và sẽ cần hàng chục nghìn năm nữa mới đi hết vùng đó.
Voyager 1 là vật thể do con người làm ra ở xa Trái Đất nhất từ trước tới nay. Nó được phóng năm 1977, cùng năm với con tàu anh em là Voyager 2, và vẫn liên lạc được với Trái Đất sau gần năm mươi năm. Chặng này kể câu chuyện của con tàu, cách các nhà khoa học biết nó đã vượt nhật biên, và tình trạng hiện nay của một cỗ máy đang dần cạn năng lượng ở nơi xa nhất loài người từng gửi tới.
Một chuyến đi được thiết kế cho năm năm
Hai tàu Voyager được phóng cách nhau vài tuần vào năm 1977, tận dụng một vị trí sắp xếp hiếm có của các hành tinh ngoài, chỉ lặp lại sau khoảng một trăm bảy mươi năm. Cách sắp xếp ấy cho phép một con tàu lần lượt mượn lực hấp dẫn của hành tinh này để văng sang hành tinh tiếp theo, tiết kiệm rất nhiều thời gian và nhiên liệu. Nhiệm vụ chính ban đầu chỉ là khảo sát sao Mộc và sao Thổ trong vài năm.
Voyager 1 bay ngang sao Mộc năm 1979 và sao Thổ năm 1980, gửi về những hình ảnh làm thay đổi hiểu biết của con người: núi lửa đang hoạt động trên Io, những vành mảnh của sao Mộc, cấu trúc phức tạp của vành sao Thổ, bầu khí quyển dày của Titan. Để quan sát kỹ Titan, Voyager 1 phải đi một đường bay khiến nó văng lên phía trên mặt phẳng các hành tinh, không thể ghé thêm hành tinh nào khác. Voyager 2 đi tiếp tới sao Thiên Vương và sao Hải Vương, và đến nay vẫn là con tàu duy nhất từng bay ngang hai hành tinh này.
Sau các chuyến bay ngang hành tinh, cả hai tàu được giao một nhiệm vụ mới: tiếp tục bay ra ngoài và đo đạc môi trường cho tới khi chạm biên của nhật quyển. Không ai lúc đó biết chắc biên ấy ở đâu, và cũng không ai dám chắc hai con tàu sống được tới lúc đó.
Làm sao biết con tàu đã vượt nhật biên
Nghe thì đơn giản, nhưng xác định thời điểm Voyager 1 vượt nhật biên đã gây tranh luận trong cộng đồng khoa học suốt hơn một năm. Lý do là thiết bị đo trực tiếp dòng khí mang điện trên Voyager 1, vốn là thiết bị phù hợp nhất để nhận ra ranh giới này, đã hỏng từ năm 1980. Các nhà khoa học phải dựa vào những dấu hiệu gián tiếp.
Năm 2012, các thiết bị đo hạt ghi nhận lượng hạt năng lượng thấp đến từ Mặt Trời tụt mạnh, gần như biến mất, trong khi tia vũ trụ từ ngoài Ngân Hà tăng lên rõ rệt. Đó là dấu hiệu mạnh. Nhưng từ trường quanh tàu lại không đổi hướng như các mô hình dự đoán, khiến một số người nghi ngờ con tàu chỉ đang ở một vùng đặc biệt bên trong nhật quyển.
Lời giải đến từ một sự kiện may mắn. Một đợt phun trào lớn trên Mặt Trời gửi ra sóng xung kích, khi tới vùng quanh Voyager 1 đã làm dòng khí ở đó rung lên như mặt trống. Thiết bị đo sóng plasma của tàu ghi được tần số rung, và từ tần số đó các nhà khoa học tính ra mật độ khí xung quanh: cao hơn khoảng bốn mươi lần so với giá trị điển hình bên trong nhật quyển, đúng với môi trường giữa các vì sao. Lần ngược dữ liệu, họ xác định con tàu đã vượt nhật biên khoảng tháng 8 năm 2012 và công bố năm 2013.
Hai cách hiểu chữ ra khỏi Hệ Mặt Trời
Cách hiểu thứ nhất: rời vùng gió Mặt Trời. Theo cách nhìn của các nhà vật lý plasma, Hệ Mặt Trời theo nghĩa vật chất kết thúc ở nhật biên, nơi vật chất của Mặt Trời nhường chỗ cho vật chất của các vì sao khác. Voyager 1 đã ở bên ngoài ranh giới đó từ năm 2012, Voyager 2 từ năm 2018. Theo cách hiểu này, hai con tàu đã là sứ giả đầu tiên của loài người vào không gian giữa các vì sao, và các thông cáo báo chí thường dùng cách hiểu này.
Cách hiểu thứ hai: rời vùng hấp dẫn của Mặt Trời. Theo cách nhìn của cơ học thiên thể, Hệ Mặt Trời gồm mọi thứ quay quanh Mặt Trời, và đám mây Oort ở xa hơn hàng nghìn lần nhật biên vẫn thuộc về nó. Theo ước tính được cơ quan vũ trụ Hoa Kỳ nhắc tới, Voyager 1 cần khoảng ba trăm năm để tới rìa trong và khoảng ba mươi nghìn năm để đi qua đám mây Oort. Theo cách hiểu này, nó mới chỉ đi được một quãng nhỏ.
Vậy nói thế nào cho đúng. Cách diễn đạt chính xác là: Voyager 1 đã rời nhật quyển và đang ở trong không gian giữa các vì sao, nhưng vẫn ở trong vùng ảnh hưởng hấp dẫn của Mặt Trời. Nếu chỉ được dùng một câu ngắn, nói con tàu đã vào không gian giữa các vì sao sẽ ít gây hiểu lầm hơn nói con tàu đã ra khỏi Hệ Mặt Trời.
Một điểm hay bị bỏ qua. Voyager 1 đã đạt vận tốc đủ để không bao giờ quay lại. Nó sẽ không rơi về Mặt Trời mà đi mãi trong Ngân Hà, quay quanh tâm Ngân Hà cùng với hàng trăm tỷ ngôi sao khác.
Liên lạc với một con tàu ở xa gần một ngày ánh sáng
Ở khoảng cách hiện nay, hơn một trăm sáu mươi lần khoảng cách Trái Đất tới Mặt Trời, tín hiệu vô tuyến từ Voyager 1 phải mất gần một ngày mới về tới Trái Đất. Nghĩa là một lệnh gửi đi và câu trả lời quay về mất gần hai ngày. Mọi thao tác sửa lỗi đều phải tính trước rất kỹ, vì không thể sửa ngay nếu có sai sót.
Máy phát của tàu có công suất chỉ khoảng hai mươi oát, tương đương một bóng đèn nhỏ. Khi tới Trái Đất, tín hiệu đã yếu tới mức chỉ những ăng-ten đường kính hàng chục mét của mạng lưới liên lạc không gian sâu, đặt ở ba địa điểm cách đều nhau trên thế giới, mới bắt được. Tốc độ truyền dữ liệu chỉ vài trăm bit mỗi giây, chậm hơn hàng triệu lần so với kết nối mạng thông thường.
Con tàu từng gặp sự cố khiến dữ liệu gửi về trở thành vô nghĩa. Các kỹ sư đã phải lần ra một con chip bộ nhớ bị hỏng và viết lại phần mềm để né chỗ hỏng, chỉnh sửa từ xa một chiếc máy tính được thiết kế từ thập niên bảy mươi, với tài liệu một phần đã thất lạc. Những câu chuyện này cho thấy giữ một con tàu già sống sót ở nơi xa như vậy là công việc của cả một đội ngũ bền bỉ.
Năng lượng cạn dần và những thiết bị bị tắt
Ở xa Mặt Trời như vậy, pin mặt trời không dùng được. Hai tàu Voyager lấy điện từ máy phát nhiệt điện chạy bằng đồng vị phóng xạ, biến nhiệt toả ra từ quá trình phân rã thành điện năng. Công suất của nguồn này giảm dần theo thời gian, mỗi năm mất thêm vài oát.
Để kéo dài sự sống, đội điều hành đã lần lượt tắt các bộ sưởi không thiết yếu và các thiết bị khoa học, ưu tiên giữ những thiết bị đo môi trường giữa các vì sao còn có giá trị nhất. Mỗi lần tắt thêm một thiết bị là một quyết định khó, vì không thể bật lại nếu bộ phận đã quá lạnh. Theo các thông tin công khai, hai con tàu được dự kiến còn hoạt động với một vài thiết bị cho tới khoảng nửa đầu những năm 2030, sau đó sẽ không còn đủ điện để gửi tín hiệu.
Mốc thời gian cụ thể có thể thay đổi theo từng quyết định kỹ thuật, nên khi cần biết tình trạng mới nhất, hãy tra trang tin chính thức của cơ quan vũ trụ phụ trách. Dù vậy, khi mất liên lạc, hai con tàu vẫn tiếp tục bay. Chúng chỉ không còn kể lại được điều mình gặp.
Chiếc đĩa vàng và con tàu sau khi im lặng
Mỗi tàu Voyager mang theo một chiếc đĩa mạ vàng ghi âm thanh và hình ảnh về Trái Đất: tiếng sóng, tiếng gió, tiếng chim, tiếng trẻ con, lời chào bằng nhiều thứ tiếng, các bản nhạc từ nhiều nền văn hoá, cùng những hình ảnh về con người và thiên nhiên. Trên vỏ đĩa có hình khắc hướng dẫn cách phát và một sơ đồ chỉ vị trí Mặt Trời so với các sao xung để xác định nơi gửi.
Ý tưởng không phải là một kênh liên lạc thật sự. Khả năng con tàu được một nền văn minh khác tìm thấy là cực kỳ nhỏ, vì không gian quá rộng. Chiếc đĩa giống một lá thư thả vào biển hơn là một lá thư gửi tới địa chỉ. Ý nghĩa lớn hơn của nó có lẽ dành cho chính con người: buộc chúng ta suy nghĩ điều gì đáng để giới thiệu về mình.
Sau khi im lặng, Voyager 1 sẽ trôi trong bóng tối hàng chục nghìn năm, đi qua đám mây Oort, rồi tiếp tục quay quanh tâm Ngân Hà. Theo các tính toán, trong khoảng bốn mươi nghìn năm tới nó sẽ đi tương đối gần một ngôi sao khác, dù gần ở đây vẫn là khoảng cách hơn một năm ánh sáng. Một vật thể nhỏ bé do con người làm ra sẽ tồn tại lâu hơn rất nhiều so với mọi công trình trên mặt đất.
Câu hỏi thường gặp
Voyager 1 đã ra khỏi Hệ Mặt Trời chưa?
Voyager 1 đã vượt qua nhật biên năm 2012, tức đã rời vùng gió Mặt Trời và vào không gian giữa các vì sao. Nhưng nó vẫn ở trong vùng ảnh hưởng hấp dẫn của Mặt Trời, chưa tới đám mây Oort, và sẽ mất hàng chục nghìn năm để đi hết vùng đó.
Voyager 1 được phóng khi nào?
Voyager 1 được phóng năm 1977, vài tuần sau con tàu anh em Voyager 2. Ban đầu nhiệm vụ chính chỉ là khảo sát sao Mộc và sao Thổ, nhưng con tàu đã tiếp tục hoạt động thêm hàng chục năm.
Tín hiệu từ Voyager 1 mất bao lâu để về Trái Đất?
Ở khoảng cách hiện nay, tín hiệu mất gần một ngày để về tới Trái Đất, và con số này tăng dần khi tàu đi xa thêm. Một lệnh gửi đi và câu trả lời quay về mất gần hai ngày.
Voyager 1 còn hoạt động được bao lâu?
Nguồn điện phóng xạ của tàu giảm dần mỗi năm. Theo thông tin công khai, tàu được dự kiến còn hoạt động với vài thiết bị tới khoảng nửa đầu những năm 2030. Mốc cụ thể có thể thay đổi, nên tra trang tin chính thức để có thông tin mới nhất.
Voyager 1 hay Voyager 2 ở xa hơn?
Voyager 1 ở xa hơn và đi nhanh hơn. Voyager 2 đi chậm hơn vì đã dùng đường bay ghé thăm sao Thiên Vương và sao Hải Vương, và là con tàu duy nhất từng bay ngang hai hành tinh này.
Đĩa vàng trên tàu Voyager chứa gì?
Đĩa mạ vàng ghi âm thanh tự nhiên của Trái Đất, lời chào bằng nhiều thứ tiếng, âm nhạc từ nhiều nền văn hoá và các hình ảnh về con người, thiên nhiên. Vỏ đĩa có hình khắc hướng dẫn cách phát và chỉ vị trí của Mặt Trời.