TanCung.comTận Cùng
Rời Trái Đất

Trở về khó hơn đi lên: vì sao tàu nóng rực khi xuyên qua khí quyển

Tàu vũ trụ trở về mang tốc độ gần 8 km/s và phải xả gần hết năng lượng đó thành nhiệt. Vì sao nóng do nén khí chứ không chủ yếu do ma sát, tấm chắn nhiệt và góc vào.

Space capsule plunging through the upper atmosphere wrapped in a bright orange plasma glow, long fiery trail behind it, seen from above against the curved dark blue horizon

Tàu vũ trụ nóng rực khi trở về vì nó lao vào khí quyển với tốc độ gần tám kilômét mỗi giây, và toàn bộ năng lượng khổng lồ của tốc độ đó phải được xả ra thành nhiệt trong vài phút; nhiệt sinh ra chủ yếu do không khí phía trước bị nén cực mạnh, chứ không chủ yếu do cọ xát. Lớp không khí bị nén trước mũi tàu nóng lên tới hàng nghìn độ, biến thành khí phát sáng bao quanh con tàu.

Đi lên tốn nhiều nhiên liệu, nhưng trở về lại là phần khó theo kiểu khác: không có cách nào chậm lại bằng tên lửa mà không mang thêm lượng nhiên liệu lớn như lúc đi lên. Vì vậy mọi con tàu trở về đều dùng chính khí quyển làm cái phanh, và phải sống sót qua sức nóng của cú phanh ấy.

Năng lượng phải đi đâu

Một con tàu đang bay quỹ đạo mang hai dạng năng lượng: năng lượng của tốc độ và năng lượng của độ cao. Để về tới mặt đất an toàn, gần như toàn bộ năng lượng đó phải mất đi. Tính trên mỗi kilôgam, năng lượng của một vật bay tám kilômét mỗi giây lớn hơn nhiều lần năng lượng hoá học trong cùng khối lượng thuốc nổ.

Tên lửa có thể làm việc phanh, nhưng phải mang theo lượng nhiên liệu gần bằng lúc phóng, tức con tàu phải cực kỳ lớn. Cách rẻ hơn nhiều là đốt một lượng nhiên liệu nhỏ để hạ thấp điểm thấp nhất của quỹ đạo vào trong khí quyển, phần còn lại để không khí lo. Mỗi lần va vào các phân tử khí, con tàu chuyển một ít năng lượng cho không khí, và cứ thế chậm dần.

Năng lượng không biến mất mà chuyển thành nhiệt trong lớp không khí quanh tàu. Phần lớn nhiệt bị dòng khí cuốn đi phía sau, chỉ một phần nhỏ truyền vào thân tàu. Nhưng phần nhỏ đó vẫn đủ nung chảy mọi kim loại thông thường nếu không có bảo vệ.

Nén khí, không chủ yếu là ma sát

Bơm xe đạp nóng lên. Khi bơm xe, thân bơm ấm dần vì không khí bên trong bị nén. Nén khí thật nhanh làm nó nóng lên. Đây cũng là nguyên lý chính khiến tàu nóng khi trở về.

Không khí không kịp tránh đường. Ở tốc độ gấp hàng chục lần tốc độ âm thanh, các phân tử khí phía trước không kịp dạt sang hai bên. Chúng bị dồn lại thành một lớp rất mỏng và đặc trước mũi tàu, gọi là sóng xung kích. Trong lớp này, không khí bị nén cực mạnh và nóng lên tới hàng nghìn độ.

Ma sát chỉ là phần nhỏ. Cọ xát giữa dòng khí và thân tàu cũng sinh nhiệt, nhưng không phải nguồn chính. Lý do là lớp khí bị nén nóng nhất nằm hơi cách thân tàu một chút, nhiệt từ đó toả sang tàu chủ yếu qua bức xạ và dẫn nhiệt.

Khí biến thành plasma. Ở nhiệt độ đó, phân tử khí bị tách ra, electron bứt khỏi nguyên tử, không khí trở thành plasma phát sáng. Đó là quầng lửa cam đỏ mà các phi hành gia nhìn thấy qua cửa sổ khi trở về.

Tấm chắn nhiệt: hy sinh một lớp để bảo vệ phần còn lại

Phần mặt tàu hướng về phía trước khi trở về được bọc tấm chắn nhiệt. Có hai cách tiếp cận chính. Cách thứ nhất là vật liệu bốc mòn: tấm chắn làm từ nhựa tổng hợp và sợi đặc biệt, khi bị nung, lớp ngoài cháy thành than rồi bong ra từng chút, mang nhiệt đi theo. Lớp còn lại bên dưới vẫn mát. Các khoang trở về hình nón hay hình chiếc chuông thường dùng cách này.

Cách thứ hai là vật liệu cách nhiệt chịu được nhiệt độ rất cao mà không cháy, như những viên gạch gốm xốp từng bọc bụng tàu con thoi. Loại gạch này dẫn nhiệt kém tới mức có thể cầm bằng tay ở cạnh viên gạch vừa nung đỏ ở giữa. Ưu điểm là dùng lại được, nhược điểm là giòn và phải kiểm tra kỹ sau mỗi chuyến bay.

Tấm chắn nhiệt là bộ phận không có chỗ cho sai sót. Năm 2003, tàu con thoi Columbia bị vỡ khi trở về vì một mảnh xốp cách nhiệt rơi ra lúc phóng đã làm hỏng phần mép cánh, để khí nóng lọt vào bên trong. Bảy phi hành gia thiệt mạng. Sau tai nạn đó, việc kiểm tra tấm chắn nhiệt khi đang ở trên quỹ đạo trở thành quy trình bắt buộc.

Góc vào khí quyển: hành lang hẹp giữa hai mối nguy

Quá dốc. Nếu con tàu lao vào khí quyển quá dốc, nó gặp không khí dày quá nhanh. Lực hãm và nhiệt sinh ra trong thời gian quá ngắn, vượt mức tấm chắn nhiệt và cơ thể người chịu được.

Quá thoải. Nếu đi vào quá thoải, con tàu chỉ lướt qua phần khí quyển loãng ở trên cao, không chậm đủ và có thể bị nảy ra ngoài, giống viên đá ném lướt mặt nước. Với tàu từ Mặt Trăng trở về, bị nảy ra có thể đồng nghĩa với lạc vào một quỹ đạo dài không kịp quay lại.

Hành lang vừa đủ. Giữa hai mối nguy là một dải góc vào hẹp mà kỹ sư phải nhắm trúng. Tàu từ Mặt Trăng trở về với tốc độ khoảng mười một kilômét mỗi giây có hành lang hẹp hơn nhiều so với tàu từ quỹ đạo thấp.

Lái bằng lực nâng. Nhiều khoang trở về có trọng tâm đặt lệch một chút, khiến khoang bay hơi nghiêng và tạo ra một lực nâng nhỏ. Bằng cách xoay khoang, máy tính điều chỉnh hướng lực nâng để kéo dài quãng phanh, giảm lực ép lên người và hạ cánh gần điểm dự kiến hơn.

Những phút mất liên lạc và cảm giác của người bên trong

Lớp plasma bao quanh tàu chặn sóng vô tuyến, nên trong vài phút nóng nhất, trung tâm điều khiển mất liên lạc với con tàu. Đó là những phút căng thẳng nhất của cả chuyến bay đối với người ở mặt đất. Ngày nay, một số con tàu có thể liên lạc qua vệ tinh chuyển tiếp ở phía trên, nơi lớp plasma mỏng hơn, giúp rút ngắn quãng im lặng.

Bên trong khoang, phi hành gia nằm trên ghế đúc theo dáng người, lưng hướng về phía tấm chắn nhiệt. Sau nhiều tháng không trọng lượng, họ bỗng chịu lực ép gấp vài lần trọng lượng cơ thể, thường khoảng bốn đến năm lần với kiểu trở về có lực nâng, cao hơn nữa nếu phải trở về theo đường dốc khi có sự cố. Nhiều người kể cảm giác như có ai đè lên ngực, việc nhấc tay cũng khó khăn.

Qua cửa sổ nhỏ, họ thấy ánh lửa cam đỏ và có khi những mảnh vụn sáng của lớp chắn nhiệt bị bốc mòn bay qua. Khoang rung lắc mạnh. Sau đó, khi tốc độ giảm dần, ánh lửa tắt, bầu trời xanh trở lại và khoang chuẩn bị cho chặng cuối.

Những hiểu lầm hay gặp về chặng trở về

Cảnh tàu vũ trụ trở về xuất hiện nhiều trên phim nên cũng có không ít cách hiểu lệch. Một vài điểm nên điều chỉnh:

  • Tàu tắt máy là rơi ngay xuống. Không đúng. Một con tàu trên quỹ đạo tắt máy vẫn bay vòng quanh Trái Đất. Muốn trở về, nó phải chủ động đốt động cơ ngược chiều chuyển động để giảm tốc một chút, đủ hạ điểm thấp nhất của quỹ đạo vào trong khí quyển.
  • Nóng lên chủ yếu do ma sát. Như đã nói, nguồn chính là không khí bị nén ở sóng xung kích. Cách hiểu ma sát vẫn được dùng trong lời nói thường ngày nhưng không chính xác về vật lý.
  • Phi hành gia bị nướng trong khoang. Bên trong khoang ấm lên nhưng vẫn ở mức chịu được, vì tấm chắn nhiệt và lớp cách nhiệt giữ phần lớn nhiệt ở bên ngoài. Bộ đồ áp suất họ mặc chủ yếu để phòng trường hợp khoang mất áp suất.
  • Mất liên lạc nghĩa là gặp nạn. Quãng im lặng vài phút là chuyện bình thường được tính trước. Chỉ khi quá thời gian dự kiến mà vẫn không có tín hiệu thì mới là dấu hiệu bất thường.
  • Trở về thì cứ đi thẳng xuống. Con tàu thực ra đi một quãng rất dài theo chiều ngang trong khí quyển, hàng nghìn kilômét, trước khi tới điểm hạ cánh. Lệnh rời quỹ đạo được phát khi tàu còn ở nửa vòng Trái Đất bên kia.

Hiểu đúng những điểm này giúp đọc tin về các chuyến bay trở về chính xác hơn, và hiểu vì sao các kỹ sư coi vài phút xuyên qua khí quyển là chặng nguy hiểm nhất của cả hành trình.

Chặng cuối: từ ánh lửa tới mặt đất

Sau khi đã xả gần hết tốc độ trong lớp khí quyển trên cao, con tàu vẫn còn rơi khá nhanh. Chặng cuối thường diễn ra theo trình tự sau, chi tiết khác nhau giữa các loại tàu:

  1. Ở độ cao khoảng vài chục kilômét, tốc độ đã giảm xuống chỉ còn vài trăm mét mỗi giây, khoang rơi gần như thẳng đứng.
  2. Một hoặc vài dù nhỏ bung ra trước để ổn định và giảm tốc bớt, tránh làm rách dù chính.
  3. Dù chính rất lớn bung ra, kéo tốc độ rơi xuống khoảng vài mét mỗi giây. Tấm chắn nhiệt có thể được tách ra để lộ phần đệm bên dưới.
  4. Khoang hạ xuống biển, nơi nước làm giảm cú va chạm, hoặc xuống đất liền. Một số khoang hạ trên đất liền dùng động cơ nhỏ bắn ngược ngay trước khi chạm đất để giảm chấn.
  5. Đội cứu hộ tiếp cận, kiểm tra an toàn, rồi đưa phi hành gia ra ngoài. Người vừa trở về thường được đỡ và kiểm tra sức khoẻ tại chỗ.

Toàn bộ quá trình từ khi đốt động cơ rời quỹ đạo tới khi chạm đất thường chỉ kéo dài khoảng một giờ. Trong một giờ đó, con tàu đi từ tốc độ hàng chục nghìn kilômét mỗi giờ về gần bằng không.

Với chặng Rời Trái Đất, đây là chương kết: ra đi cần vượt qua lực hút, trở về cần vượt qua sức nóng. Những chặng tiếp theo trên trang Tận Cùng sẽ đi xa hơn, tới Mặt Trăng và các hành tinh, nơi việc trở về còn khó khăn hơn nhiều lần.

Câu hỏi thường gặp

Tàu vũ trụ nóng bao nhiêu độ khi trở về?

Lớp khí bị nén trước mũi tàu có thể nóng tới hàng nghìn độ C, và bề mặt tấm chắn nhiệt chịu nhiệt độ từ khoảng một nghìn rưỡi tới vài nghìn độ tuỳ tốc độ và góc vào. Trong khi đó bên trong khoang vẫn giữ ở mức nhiệt độ con người chịu được.

Vì sao sao băng cháy mà tàu vũ trụ không cháy?

Sao băng và tàu vũ trụ đều bị nung nóng theo cùng một cách. Khác biệt là tàu có tấm chắn nhiệt được thiết kế để bốc mòn hoặc cách nhiệt, cùng hình dạng giúp đẩy lớp khí nóng ra xa thân tàu. Sao băng là hạt đá nhỏ không có lớp bảo vệ nào.

Vì sao khoang tàu trở về thường có đáy tù chứ không nhọn?

Đáy tù đẩy sóng xung kích ra xa khỏi bề mặt tàu, tạo một lớp đệm khí giữa vùng khí nóng nhất và tấm chắn nhiệt, giúp giảm lượng nhiệt truyền vào. Đáy tù cũng tạo lực cản lớn, giúp tàu giảm tốc nhanh hơn ở trên cao.

Vì sao có lúc mất liên lạc với tàu khi trở về?

Lớp plasma nóng bao quanh tàu chứa nhiều hạt mang điện, chặn sóng vô tuyến đi qua. Vì vậy trong vài phút nóng nhất, mặt đất không nghe được tín hiệu từ tàu. Liên lạc qua vệ tinh chuyển tiếp ở phía trên có thể rút ngắn quãng này.

Phi hành gia chịu lực bao nhiêu khi trở về?

Với kiểu trở về có lực nâng thông thường, phi hành gia chịu lực ép khoảng bốn đến năm lần trọng lượng cơ thể trong vài phút. Nếu phải trở về theo đường dốc vì sự cố, lực ép có thể cao hơn nhiều, gần gấp đôi, nhưng vẫn trong giới hạn được huấn luyện.

Tàu vũ trụ trở về hạ xuống biển hay đất liền?

Cả hai đều có. Một số loại khoang hạ xuống biển rồi được tàu cứu hộ vớt lên, nước giúp giảm va chạm. Một số khoang khác hạ xuống vùng thảo nguyên rộng, dùng dù và động cơ nhỏ bắn ngược ngay trước khi chạm đất để giảm chấn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138