TanCung.comTận Cùng
Hành tinh khổng lồ và mặt trăng băng

Vết Đỏ Lớn trên sao Mộc: cơn bão lớn hơn Trái Đất kéo dài hàng trăm năm

Vết Đỏ Lớn là cơn bão xoáy nghịch trên sao Mộc, rộng hơn Trái Đất, được theo dõi liên tục gần hai thế kỷ. Vì sao nó sống lâu, vì sao màu đỏ và vì sao đang co lại.

Close aerial view over swirling rust red and cream storm clouds of a colossal oval vortex on Jupiter, turbulent eddies along its edge, soft sunlight, deep atmosphere

Vết Đỏ Lớn là một cơn bão xoáy nghịch, tức vùng áp cao quay ngược chiều kim đồng hồ, nằm ở bán cầu nam sao Mộc. Hiện nó rộng khoảng 16.000 km, vẫn lớn hơn đường kính Trái Đất, và đã được quan sát liên tục từ khoảng những năm 1830, có thể còn lâu hơn.

Không có cơn bão nào trên Trái Đất sống quá vài tuần, nên một cơn bão tồn tại gần hai trăm năm là chuyện lạ. Nó sống được nhờ sao Mộc không có đất liền làm bão suy yếu, và nhờ được nuôi bởi các luồng gió mạnh hai bên. Dù vậy, những phép đo nhiều thập kỷ cho thấy Vết Đỏ Lớn đang nhỏ dần, và màu đỏ của nó đến nay vẫn chưa được giải thích trọn vẹn.

Vết Đỏ Lớn là gì và nằm ở đâu trên sao Mộc

Bề mặt nhìn thấy của sao Mộc chia thành những dải mây sáng và tối chạy song song với xích đạo. Dải sáng là nơi khí bốc lên, dải tối là nơi khí chìm xuống, và giữa chúng là những luồng gió thổi ngược chiều nhau với tốc độ hàng trăm ki-lô-mét mỗi giờ. Vết Đỏ Lớn nằm kẹt giữa hai luồng gió như vậy ở bán cầu nam, giống một viên bi bị lăn giữa hai bàn tay xoa ngược chiều.

Khác với bão nhiệt đới trên Trái Đất là vùng áp thấp, Vết Đỏ Lớn là vùng áp cao. Khí trong nó dâng lên ở giữa, lan ra mép và quay một vòng mất khoảng sáu ngày Trái Đất. Ở mép ngoài, gió đạt tới vài trăm ki-lô-mét mỗi giờ, có đoạn hơn 400 km/h, nhanh hơn gió trong các cơn bão mạnh nhất từng đo được ở nước ta. Đỉnh mây của nó cũng nhô cao hơn vùng mây xung quanh vài ki-lô-mét.

Nhìn qua kính thiên văn nghiệp dư cỡ trung bình, trong đêm trời trong và ổn định, Vết Đỏ Lớn hiện ra như một vết bầu dục nhạt màu cam hồng. Vì sao Mộc quay chưa tới 10 giờ một vòng, vết này chỉ nằm ở mặt hướng về Trái Đất trong vài giờ rồi khuất sang phía bên kia, nên người quan sát phải canh đúng lúc.

Lớn hơn Trái Đất nhưng đang co lại

Kích thước của Vết Đỏ Lớn được đo lại nhiều lần qua các thời kỳ, ban đầu bằng kính thiên văn mặt đất, sau đó bằng tàu bay ngang và kính thiên văn ngoài không gian. Các con số dưới đây là chiều dài theo hướng đông tây, làm tròn để dễ nhớ.

Thời điểmChiều dài ước tínhSo với Trái Đất
Cuối thế kỷ 19khoảng 40.000 kmdài hơn ba Trái Đất xếp liền
Khi các tàu Voyager bay ngang (1979)khoảng 23.000 kmgần hai Trái Đất
Ảnh từ kính thiên văn ngoài không gian gần đâykhoảng 16.000 kmhơn một Trái Đất một chút

Xu hướng chung rõ ràng: cơn bão đã ngắn đi hơn một nửa trong khoảng một thế kỷ rưỡi, và dáng của nó chuyển từ bầu dục dài sang gần tròn. Tuy nhiên không phải mọi năm đều co đều đặn. Có giai đoạn nó giữ nguyên, có lúc những mảng mây đỏ bị xé ra khỏi mép làm người ta lo nó đang tan rã, rồi sau đó lại ổn định. Vì vậy nói "đang co lại" là đúng về xu hướng, còn nói "sắp biến mất" thì chưa có cơ sở.

Vì sao cơn bão này sống lâu đến vậy

Không có đất liền để đổ bộ. Bão trên Trái Đất yếu đi nhanh khi vào đất liền vì mất nguồn hơi nước ấm từ biển và bị ma sát với mặt đất. Sao Mộc không có bề mặt rắn, nên cơn bão không bao giờ "lên bờ".

Được kẹp giữa hai luồng gió. Hai dòng gió mạnh thổi ngược chiều ở phía bắc và phía nam giữ cơn bão ở nguyên một vĩ độ và liên tục tiếp năng lượng quay cho nó, như hai bánh xe đẩy một quả bóng xoay mãi.

Ăn các xoáy nhỏ hơn. Các xoáy nhỏ trôi tới gần thường bị Vết Đỏ Lớn nuốt vào. Mỗi lần như vậy, cơn bão được bù lại một phần năng lượng đã mất.

Kích thước lớn là một lợi thế. Một xoáy càng lớn thì càng khó bị xé nát bởi nhiễu loạn nhỏ xung quanh. Khối khí khổng lồ của Vết Đỏ Lớn có quán tính rất lớn, giống một con tàu to ít bị sóng nhỏ lật.

So với một cơn bão trên Trái Đất

Đặt Vết Đỏ Lớn cạnh một cơn bão nhiệt đới đổ vào miền Trung nước ta giúp thấy chúng chỉ giống nhau ở chỗ cùng là khối khí xoáy, còn lại khác hẳn.

Đặc điểmBão nhiệt đới trên Trái ĐấtVết Đỏ Lớn trên sao Mộc
Kiểu áp suấtÁp thấp ở tâmÁp cao ở tâm
Chiều quay ở bán cầu namTheo chiều kim đồng hồNgược chiều kim đồng hồ
Nguồn năng lượng chínhHơi nước ấm từ mặt biểnCác luồng gió kẹp hai bên và xoáy nhỏ bị nuốt vào
Tuổi thọVài ngày đến vài tuầnGần hai thế kỷ đã quan sát liên tục
Kích thướcVài trăm đến hơn nghìn kmHơn 16.000 km
Mắt bãoThường có mắt bão lặng gióKhông có mắt bão theo kiểu đó

Điểm giống nhau đáng nhớ là cả hai đều tuân theo cùng các định luật vật lý của chất lưu quay. Chính vì thế các nhà khí tượng học trên Trái Đất cũng quan tâm tới Vết Đỏ Lớn: nó là một phòng thí nghiệm tự nhiên cho thấy xoáy khí có thể tồn tại lâu đến đâu khi không bị đất liền cản trở.

Màu đỏ đến từ đâu: lời giải chưa trọn

Mây trên sao Mộc chủ yếu làm từ a-mô-ni-ắc đông đá, vốn có màu trắng. Vậy màu cam đỏ của Vết Đỏ Lớn từ đâu ra? Giả thuyết được nhiều người ủng hộ nhất hiện nay là: luồng khí mạnh trong cơn bão đẩy một số hợp chất từ sâu bên dưới lên cao, nơi ánh sáng tử ngoại từ Mặt Trời phá vỡ chúng và tạo ra những phân tử mới có màu đỏ nâu. Đỉnh mây của Vết Đỏ Lớn nằm cao hơn xung quanh, nên nhận nhiều tử ngoại hơn và đỏ đậm hơn.

Các thí nghiệm trong phòng thí nghiệm chiếu tử ngoại lên hỗn hợp khí giống khí quyển sao Mộc cho ra màu khá gần, nhưng chưa ai chỉ đích danh được hợp chất nào chịu trách nhiệm chính. Màu của cơn bão cũng không cố định: có thời kỳ nó nhạt gần như hồng phấn, có thời kỳ đỏ gạch rõ rệt.

Một bằng chứng gián tiếp ủng hộ giả thuyết trên là chuyện của một cơn bão nhỏ hơn, có tên Oval BA. Nó hình thành khoảng năm 2000 khi ba xoáy trắng nhập lại, rồi vài năm sau chuyển dần sang màu đỏ nhạt, được đặt biệt danh "Vết Đỏ Nhỏ". Việc một cơn bão trắng tự đổi sang đỏ khi đủ mạnh cho thấy màu sắc có liên quan tới độ cao và sức mạnh của xoáy.

Nhìn từ tàu Juno: cơn bão sâu bao nhiêu

Ảnh chụp chỉ cho thấy đỉnh mây, nên trong một thời gian dài không ai biết Vết Đỏ Lớn chỉ là một lớp mỏng hay cắm sâu xuống bên dưới. Tàu Juno trả lời câu hỏi này bằng hai cách đo gián tiếp. Một là đo bức xạ vi sóng phát ra từ các lớp khí ở độ sâu khác nhau. Hai là đo những thay đổi rất nhỏ trong lực hút khi tàu bay ngang phía trên cơn bão.

Kết quả cho thấy cơn bão sâu khoảng vài trăm ki-lô-mét, sâu hơn nhiều so với bão trên Trái Đất vốn chỉ dày cỡ mười mấy ki-lô-mét, nhưng vẫn rất nông nếu so với bán kính sao Mộc. Hình dung bằng một chiếc đĩa: Vết Đỏ Lớn rộng như cái đĩa lớn mà chỉ dày như vài tờ giấy xếp chồng.

Biết được độ sâu giúp các nhà khoa học đặt giới hạn cho những mô hình giải thích vì sao cơn bão sống lâu. Một xoáy quá nông sẽ dễ bị xé, một xoáy quá sâu lại khó giải thích việc nó co lại nhanh. Con số vài trăm ki-lô-mét nằm ở khoảng giữa và khớp với ý tưởng cơn bão được giữ lại nhờ các luồng gió ở tầng trên.

Vết Đỏ Lớn có biến mất không

Đây là câu hỏi được hỏi nhiều nhất, và câu trả lời trung thực là chưa ai biết. Nếu kéo dài đường xu hướng co lại của hơn một thế kỷ qua, người ta có thể đoán nó sẽ thành một xoáy tròn nhỏ hơn trong vài chục năm tới. Nhưng cách tính này giả định cơn bão cứ co đều mãi, điều mà chính dữ liệu cũng không ủng hộ hoàn toàn.

Một chi tiết thú vị khác là chuyện "nó đã tồn tại bao lâu". Thế kỷ 17 có ghi chép về một vết tối lâu dài ở gần vĩ độ này trên sao Mộc, rồi có một khoảng trống dài không ai ghi nhận. Một số nghiên cứu cho rằng vết thế kỷ 17 là một cơn bão khác đã tan, còn Vết Đỏ Lớn ta thấy hôm nay chỉ hình thành từ thế kỷ 19. Vì vậy cách nói an toàn là "được theo dõi liên tục gần hai trăm năm", chứ không khẳng định nó đã ba bốn trăm tuổi.

Dù kết cục thế nào, Vết Đỏ Lớn vẫn là cơn bão lớn nhất mà con người từng theo dõi lâu như vậy. Mỗi bức ảnh mới của các nhà thiên văn nghiệp dư khắp thế giới, kể cả ở Việt Nam, đều góp thêm một điểm dữ liệu cho câu chuyện còn dang dở này.

Nếu muốn tự theo dõi, bạn không cần thiết bị đắt tiền mới hiểu được câu chuyện. Chỉ cần so các bức ảnh sao Mộc do cơ quan vũ trụ công bố qua nhiều năm, đặt cạnh nhau theo thứ tự thời gian, bạn sẽ tự nhận ra vết bầu dục ngày càng tròn và gọn lại. Đó là cách đơn giản để thấy một hiện tượng thiên văn thay đổi ngay trong một đời người.

Câu hỏi thường gặp

Vết Đỏ Lớn trên sao Mộc là gì?

Đó là một cơn bão xoáy nghịch, tức vùng áp cao quay ngược chiều kim đồng hồ, nằm ở bán cầu nam sao Mộc. Nó rộng hơn Trái Đất và đã được quan sát liên tục từ khoảng những năm 1830.

Vết Đỏ Lớn rộng bao nhiêu?

Hiện nay chiều dài của nó vào khoảng 16.000 km, vẫn lớn hơn đường kính Trái Đất. Cuối thế kỷ 19 nó dài khoảng 40.000 km, nên cơn bão đã co lại hơn một nửa trong khoảng một thế kỷ rưỡi.

Vì sao Vết Đỏ Lớn có màu đỏ?

Giả thuyết phổ biến nhất là ánh sáng tử ngoại của Mặt Trời phá vỡ các hợp chất được cơn bão đẩy lên cao, tạo ra phân tử màu đỏ nâu. Tuy vậy chưa ai xác định được chính xác hợp chất nào gây ra màu này.

Vì sao cơn bão trên sao Mộc tồn tại lâu như vậy?

Sao Mộc không có đất liền nên bão không bao giờ đổ bộ và suy yếu. Cơn bão còn được hai luồng gió ngược chiều kẹp hai bên tiếp năng lượng, và thỉnh thoảng nuốt thêm các xoáy nhỏ hơn.

Vết Đỏ Lớn có sắp biến mất không?

Chưa ai biết chắc. Xu hướng hơn một thế kỷ là co lại, nhưng tốc độ không đều và có giai đoạn nó giữ ổn định. Các nhà khoa học tiếp tục theo dõi bằng kính thiên văn và tàu vũ trụ.

Có thể tự nhìn thấy Vết Đỏ Lớn không?

Có thể nếu dùng kính thiên văn nghiệp dư cỡ vừa trong đêm trời trong, khí quyển ổn định. Vì sao Mộc quay nhanh, vết chỉ hướng về Trái Đất trong vài giờ mỗi lượt, nên cần chọn đúng thời điểm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138