TanCung.comTận Cùng
Hành tinh khổng lồ và mặt trăng băng

Sao Thiên Vương nằm nghiêng: hành tinh lăn quanh Mặt Trời và mùa dài 21 năm

Trục quay sao Thiên Vương nghiêng khoảng 98 độ nên nó gần như lăn quanh Mặt Trời. Một năm ở đó dài 84 năm, mỗi mùa khoảng 21 năm, mỗi cực có hàng chục năm ngày liền.

Pale cyan featureless ice giant tilted on its side with faint dark vertical rings, one pole facing a tiny distant Sun, thin crescent of light, deep black space

Sao Thiên Vương có trục quay nghiêng khoảng 98 độ so với mặt phẳng quỹ đạo, nghĩa là nó gần như nằm ngang và lăn quanh Mặt Trời thay vì quay như con quay đứng. Mỗi vòng quanh Mặt Trời mất khoảng 84 năm Trái Đất, nên mỗi mùa ở đó kéo dài khoảng 21 năm.

Hệ quả là những mùa kỳ lạ nhất trong Hệ Mặt Trời: có giai đoạn một cực hướng gần như thẳng vào Mặt Trời và có ngày liên tục hàng chục năm, trong khi cực kia chìm trong đêm dài tương đương. Vì sao hành tinh này bị lật nghiêng như vậy vẫn là câu hỏi chưa có lời đáp chắc chắn.

Nằm nghiêng nghĩa là gì

Mọi hành tinh đều tự quay quanh một trục tưởng tượng. Trục của Trái Đất nghiêng khoảng 23,5 độ so với hướng "thẳng đứng" của quỹ đạo, và chính độ nghiêng nhỏ này tạo ra bốn mùa ở nước ta cũng như ở khắp nơi trên Trái Đất. Sao Mộc gần như đứng thẳng, sao Thổ nghiêng hơn Trái Đất một chút. Sao Thiên Vương thì nghiêng tới khoảng 98 độ, vượt qua cả nằm ngang.

Hãy hình dung một quả bóng lăn trên sàn quanh một ngọn đèn đặt giữa phòng. Phần lớn hành tinh giống con quay xoay tại chỗ trong lúc đi vòng quanh đèn. Sao Thiên Vương giống quả bóng lăn, trục quay của nó chĩa gần như về phía đường đi chứ không hướng lên trần. Con số 98 thay vì 90 có nghĩa là nó nghiêng quá một chút, nên theo quy ước, chiều tự quay của nó được tính là ngược so với đa số hành tinh.

Các mặt trăng lớn và vành đai của sao Thiên Vương đều nằm trong mặt phẳng xích đạo của nó, tức cũng bị nghiêng theo. Nhìn từ Trái Đất vào một số năm, hệ vành và quỹ đạo các mặt trăng trông như một tấm bia tròn với hành tinh ở hồng tâm.

Một năm 84 năm, mỗi mùa khoảng 21 năm

Bảng dưới mô tả một vòng quanh Mặt Trời của sao Thiên Vương, chia bốn chặng xấp xỉ bằng nhau. Mỗi chặng dài khoảng 21 năm Trái Đất. Mốc thời gian chỉ là ước lượng tròn để hình dung.

ChặngHướng của trục so với Mặt TrờiCực bắcCực nam
Hạ chí của bán cầu bắcCực bắc chĩa gần thẳng vào Mặt TrờiNgày liên tụcĐêm liên tục
Thu phânMặt Trời chiếu ngang xích đạoNgày đêm luân phiên nhanh theo vòng tự quay chưa tới một ngày Trái ĐấtNhư cực bắc
Đông chí của bán cầu bắcCực nam chĩa gần thẳng vào Mặt TrờiĐêm liên tụcNgày liên tục
Xuân phânLại chiếu ngang xích đạoNgày đêm luân phiênNgày đêm luân phiên

Tổng cộng, mỗi cực trải qua khoảng 42 năm có Mặt Trời và khoảng 42 năm không có, ngăn cách bởi những giai đoạn chuyển tiếp. Một người sinh ra ở cực bắc sao Thiên Vương lúc bắt đầu mùa sáng, nếu sống tới 40 tuổi, có thể chưa từng thấy một đêm nào. Dĩ nhiên đây chỉ là hình dung, vì ở đó không có mặt đất và nhiệt độ thấp tới khoảng âm hai trăm độ C.

Đứng trên một con tàu ở phía trên cực thì thấy gì

Giả sử một con tàu dừng lơ lửng phía trên cực bắc của sao Thiên Vương vào giữa mùa hè của cực đó. Mặt Trời ở đây chỉ còn là một chấm sáng rất gắt, nhỏ hơn nhiều so với khi nhìn từ Trái Đất vì khoảng cách gấp khoảng 19 lần. Chấm sáng ấy gần như đứng yên trên đỉnh đầu, chỉ vẽ một vòng tròn nhỏ trong mỗi ngày tự quay chưa tới 18 giờ.

Phía dưới là biển mây màu xanh ngọc nhạt, gần như không có đường nét. Những bức ảnh của tàu Voyager 2 năm 1986, chụp đúng lúc cực nam đang hướng về Mặt Trời, cho thấy một quả cầu xanh trơn tru tới mức nhiều người thất vọng. Về sau, kính thiên văn mặt đất và ngoài không gian quan sát lúc hành tinh chuyển mùa thì thấy mây sáng, dải mây và một vùng mũ sáng ở cực, chứng tỏ thời tiết ở đó không hề tĩnh lặng mà chỉ thay đổi rất chậm theo mùa.

Một điều đáng chú ý: dù cực nhận nhiều nắng hơn xích đạo khi tính trung bình cả năm, nhiệt độ tầng khí quyển trên của sao Thiên Vương lại khá đồng đều. Điều đó gợi ý khí quyển có cơ chế chuyển nhiệt đi khắp hành tinh, nhưng cơ chế cụ thể vẫn đang được nghiên cứu.

Vì sao sao Thiên Vương bị lật nghiêng: các giả thuyết

Một cú va chạm khổng lồ thuở sơ khai. Giả thuyết phổ biến nhất cho rằng khi Hệ Mặt Trời còn trẻ, một thiên thể cỡ vài lần Trái Đất đã đâm vào sao Thiên Vương và hất nghiêng trục quay của nó. Ý tưởng này giải thích được độ nghiêng nhưng khó giải thích vì sao các mặt trăng lại nằm gọn trong mặt phẳng xích đạo mới.

Nhiều cú va nhỏ hơn. Một số mô phỏng cho thấy hai hay nhiều cú va vừa phải, cộng lại, có thể cho kết quả tương tự và để lại hệ mặt trăng ít bị xáo trộn hơn.

Bị lực hút kéo nghiêng từ từ. Một hướng khác cho rằng trong quá khứ, sao Thiên Vương có thể từng có một mặt trăng lớn hoặc chịu ảnh hưởng nhịp nhàng từ hành tinh khác, khiến trục bị kéo nghiêng dần qua thời gian rất dài. Hướng này cần những điều kiện khá đặc biệt.

Chưa có lời đáp cuối cùng. Các giả thuyết trên đều đang được thử bằng mô phỏng. Một sứ mệnh bay quanh sao Thiên Vương, đo kỹ cấu trúc bên trong và các mặt trăng, có thể giúp loại bớt khả năng.

Hành tinh băng khổng lồ màu xanh ngọc

Sao Thiên Vương và sao Hải Vương thường được xếp riêng thành nhóm "hành tinh băng khổng lồ". Chữ "băng" ở đây không có nghĩa là một khối nước đá, mà chỉ những chất như nước, a-mô-ni-ắc và mê-tan, vốn là băng khi hành tinh hình thành ở vùng lạnh. Bên trong, chúng có lẽ ở dạng chất lỏng đặc, nóng, chịu áp suất rất cao, bao quanh một lõi đá.

Màu xanh ngọc của sao Thiên Vương đến từ khí mê-tan trong khí quyển. Mê-tan hấp thụ phần ánh sáng đỏ của Mặt Trời và để phần xanh phản xạ lại. Sao Hải Vương cũng nhờ mê-tan mà có màu xanh, chỉ là đậm hơn. Những phân tích gần đây cho thấy hai hành tinh thật ra có màu khá giống nhau hơn so với các bức ảnh cũ, vốn được tăng tương phản để thấy rõ chi tiết.

Sao Thiên Vương còn có điểm lạ: nó tỏa ra rất ít nhiệt từ bên trong, ít hơn hẳn sao Mộc, sao Thổ và cả sao Hải Vương. Vì vậy dù gần Mặt Trời hơn sao Hải Vương, tầng khí quyển trên của sao Thiên Vương lại có những vùng lạnh nhất từng đo được trong các hành tinh. Vì sao nhiệt bên trong của nó ít thoát ra như vậy cũng là một câu hỏi mở, có thể liên quan tới chính cú va chạm làm nó nghiêng.

Từ trường lệch tâm và vành đai tối

Từ trường của Trái Đất có trục gần trùng với trục quay. Từ trường của sao Thiên Vương thì lệch khoảng gần sáu mươi độ so với trục quay, và tâm của nó còn không nằm ở tâm hành tinh mà bị dịch ra một đoạn đáng kể. Kết hợp với việc hành tinh nằm nghiêng, từ quyển của sao Thiên Vương xoắn lại như cái mở nút chai khi hành tinh tự quay.

Các nhà khoa học cho rằng từ trường này sinh ra trong lớp chất lỏng dẫn điện nằm không quá sâu, thay vì ở lõi như Trái Đất. Đó là lý do nó lộn xộn hơn. Sao Hải Vương cũng có từ trường lệch tương tự, gợi ý đây là đặc điểm chung của hành tinh băng khổng lồ.

Sao Thiên Vương có hơn mười vành đai hẹp, tối, làm từ những mảnh băng sẫm màu, có lẽ do bức xạ làm biến đổi chất hữu cơ trên bề mặt. Các vành này được phát hiện năm 1977, không phải bằng cách nhìn trực tiếp, mà nhờ để ý thấy ánh sáng của một ngôi sao nền bị chớp tắt nhiều lần trước và sau khi hành tinh đi ngang qua. Mỗi lần chớp tắt là một vành hẹp đã chắn ánh sáng.

Mới có đúng một con tàu ghé qua

Sao Thiên Vương được William Herschel phát hiện năm 1781, là hành tinh đầu tiên con người tìm ra bằng kính thiên văn. Hơn hai thế kỷ sau, cho tới nay, chỉ có một con tàu đến gần nó là Voyager 2, bay ngang năm 1986 trong vài ngày rồi đi tiếp. Gần như mọi hiểu biết về các mặt trăng như Miranda, Ariel, Titania hay Oberon đều đến từ lần bay ngang ngắn ngủi đó.

Vì quá ít dữ liệu, giới khoa học hành tinh nhiều nước coi việc gửi một tàu bay quanh sao Thiên Vương là ưu tiên hàng đầu của thập kỷ tới. Một sứ mệnh như vậy cần nhiều năm bay, phải phóng vào thời điểm các hành tinh xếp hàng thuận lợi để mượn lực hút của sao Mộc tăng tốc. Khi nào sứ mệnh thật sự cất cánh vẫn phụ thuộc vào ngân sách và kế hoạch của các cơ quan vũ trụ, nên bạn nên theo dõi tin chính thức thay vì tin vào các mốc lan truyền trên mạng.

Trong lúc chờ, các kính thiên văn lớn trên mặt đất và ngoài không gian vẫn đều đặn theo dõi sao Thiên Vương qua từng năm. Mỗi lần hành tinh chuyển mùa, người ta lại có thêm dữ liệu về mây, gió và nhiệt độ ở những vùng vừa ra khỏi bóng tối kéo dài hàng chục năm. Với một hành tinh có năm dài 84 năm, thời gian quan sát bằng thiết bị hiện đại mới chỉ gần trọn một năm của nó, nên mỗi thập kỷ quan sát đều quý.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao sao Thiên Vương nằm nghiêng?

Chưa ai biết chắc. Giả thuyết phổ biến là một hoặc vài cú va chạm lớn thuở Hệ Mặt Trời còn trẻ đã hất nghiêng trục quay. Một hướng khác cho rằng trục bị lực hút kéo nghiêng dần qua thời gian rất dài.

Một năm trên sao Thiên Vương dài bao lâu?

Sao Thiên Vương mất khoảng 84 năm Trái Đất để đi hết một vòng quanh Mặt Trời. Vì trục nằm nghiêng, mỗi mùa ở đó kéo dài khoảng 21 năm và mỗi cực có khoảng 42 năm ngày liên tục.

Một ngày trên sao Thiên Vương dài bao lâu?

Sao Thiên Vương tự quay một vòng mất chưa tới 18 giờ. Nhưng vì trục nằm nghiêng, ở vùng gần cực khái niệm ngày đêm thông thường không áp dụng trong phần lớn năm, chỉ quanh lúc phân mới có ngày đêm luân phiên.

Vì sao sao Thiên Vương có màu xanh?

Khí mê-tan trong khí quyển hấp thụ ánh sáng đỏ và để ánh sáng xanh phản xạ lại. Sao Hải Vương cũng xanh vì lý do tương tự. Hai hành tinh này thuộc nhóm hành tinh băng khổng lồ.

Sao Thiên Vương có vành đai không?

Có. Sao Thiên Vương có hơn mười vành hẹp, tối màu, được phát hiện năm 1977 nhờ thấy ánh sáng một ngôi sao nền bị chớp tắt nhiều lần khi hành tinh đi ngang qua trước nó.

Có tàu vũ trụ nào từng tới sao Thiên Vương không?

Mới chỉ có Voyager 2 bay ngang năm 1986. Một tàu bay quanh sao Thiên Vương đang được giới khoa học coi là ưu tiên, nhưng thời điểm phóng còn phụ thuộc kế hoạch và ngân sách của các cơ quan vũ trụ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138