TanCung.comTận Cùng
Hành tinh khổng lồ và mặt trăng băng

Vành đai sao Thổ làm bằng gì và vì sao có ngày có thể biến mất

Vành đai sao Thổ gồm vô số mảnh băng nước, từ hạt bụi tới tảng cỡ ngôi nhà. Nó rộng hàng trăm nghìn km mà chỉ dày vài chục mét, và đang rơi dần vào sao Thổ.

Spacecraft view skimming just above the bright icy particles of Saturn ring plane, countless glittering ice chunks receding to the horizon, pale golden planet beyond

Vành đai sao Thổ được làm chủ yếu từ băng nước, chiếm phần áp đảo, lẫn một ít bụi đá. Mỗi mảnh băng là một "mặt trăng tí hon" tự quay quanh sao Thổ, kích thước từ hạt bụi tới tảng lớn cỡ ngôi nhà. Các vành chính trải rộng hơn 270.000 km nhưng phần lớn chỉ dày khoảng mười mét đến vài chục mét.

Chữ "biến mất" có hai nghĩa. Nghĩa thứ nhất xảy ra đều đặn: cứ khoảng mười mấy năm, Trái Đất lại nhìn đúng vào mép vành mỏng nên vành gần như vô hình qua kính thiên văn. Nghĩa thứ hai là thật: vật chất trong vành đang rơi dần vào sao Thổ, và trong thời gian rất dài, tính bằng hàng trăm triệu năm, vành có thể mỏng đi rồi tan hẳn.

Mỗi mảnh vành đai là một mặt trăng tí hon

Khi nhìn qua kính thiên văn, vành sao Thổ trông như một chiếc đĩa liền khối. Thật ra nó là một đám đông khổng lồ gồm hàng tỷ tỷ mảnh rời, mỗi mảnh tự đi theo quỹ đạo riêng quanh sao Thổ. Mảnh nằm gần hành tinh quay nhanh hơn, mảnh ở xa quay chậm hơn, đúng như các hành tinh quay quanh Mặt Trời. Vì thế vành không quay như một cái đĩa cứng, mà trượt lên nhau như những làn xe chạy cùng chiều với tốc độ khác nhau.

Phần lớn các mảnh là băng nước gần như tinh khiết. Đó là lý do vành rất sáng, phản chiếu ánh nắng tốt hơn nhiều so với bề mặt đá. Một ít bụi đá và hợp chất hữu cơ trộn lẫn làm một số vùng hơi ngả màu nâu hồng. Các mảnh va chạm nhẹ vào nhau liên tục, vỡ ra, dính lại, nên kích thước của chúng thay đổi không ngừng.

Nếu một con tàu bay sát mặt phẳng vành, cảnh trước mắt có lẽ giống một trận mưa đá lơ lửng: hạt nhỏ như cát, cục cỡ quả bóng, tảng cỡ chiếc xe, tất cả trôi chậm rãi theo cùng một hướng, lấp lánh dưới ánh Mặt Trời yếu ớt ở khoảng cách gần mười lần xa hơn Trái Đất.

Rộng mênh mông nhưng mỏng hơn cả tờ giấy

Tỷ lệ giữa bề rộng và bề dày của vành sao Thổ là thứ khó tin nhất. Bảng dưới dùng số làm tròn để so sánh, chỗ nào chưa chắc thì ghi dạng khoảng.

Đại lượngGiá trị ước tínhHình dung
Bề rộng hệ vành chínhhơn 270.000 km từ mép này sang mép kiagần bằng khoảng cách từ Trái Đất tới Mặt Trăng
Bề dày phần lớn vành chínhkhoảng mười mét đến vài chục mét, chỗ dày nhất cỡ một ki-lô-métnhư một toà nhà vài tầng
Tỷ lệ rộng / dàyhàng chục triệu lầnmỏng hơn nhiều so với một tờ giấy trải rộng cỡ sân vận động
Kích thước mỗi mảnhtừ hạt bụi tới vài mét, có tảng lớn hơntừ hạt muối tới ngôi nhà

Vì mỏng như vậy, khi Trái Đất nằm đúng trong mặt phẳng vành, ánh sáng phản xạ từ mép vành quá ít để kính thiên văn nhỏ nhìn ra. Hiện tượng này gọi là "vành đai biến mất" dù vành vẫn còn nguyên. Lần gần nhất xảy ra vào năm 2025, và chu kỳ lặp lại khoảng 13 đến 15 năm một lần, tuỳ vị trí tương đối của Trái Đất và sao Thổ.

Các vành và các khe: đọc tên cho đúng

Vành A, B, C là ba vành chính. Các vành được đặt tên theo chữ cái theo thứ tự phát hiện, không theo vị trí. Vành B sáng và dày đặc nhất, vành A ở ngoài, vành C mờ hơn ở phía trong.

Khe Cassini là khoảng tối rõ nhất. Giữa vành A và vành B có một dải tối rộng vài nghìn ki-lô-mét, nhìn được bằng kính thiên văn nghiệp dư tốt. Khe này không trống hoàn toàn, chỉ thưa mảnh hơn nhiều, do lực hút của mặt trăng Mimas đẩy các mảnh ở đó lệch quỹ đạo.

Vành F mảnh và có "mặt trăng chăn cừu". Vành F rất hẹp, nằm ngoài vành A, được hai mặt trăng nhỏ ở hai bên dùng lực hút giữ cho các mảnh không tản ra. Người ta gọi chúng là mặt trăng chăn cừu vì vai trò giống người lùa đàn.

Vành E được một mặt trăng phun nước nuôi. Vành E mờ và rộng, làm từ hạt băng siêu nhỏ do Enceladus phun ra từ cực nam của nó. Chuyện mạch phun này được kể ở một mục từ riêng trong danh mục.

Biến mất thật: mưa vành đai rơi vào sao Thổ

Các mảnh băng trong vành không vĩnh viễn. Ánh sáng tử ngoại từ Mặt Trời và những hạt bụi nhỏ va vào làm một phần băng tích điện. Hạt băng tích điện bị từ trường sao Thổ bắt lấy, rồi trượt theo các đường sức từ, rơi xuống bầu khí quyển của hành tinh. Hiện tượng này được gọi là mưa vành đai.

Tàu Cassini trong những vòng bay cuối cùng năm 2017 đã lách vào khoảng hẹp giữa vành trong cùng và sao Thổ, đo trực tiếp lượng vật chất đang đổ xuống. Kết quả lớn hơn dự đoán trước đó. Nếu tốc độ đó giữ nguyên, các nhà khoa học ước tính vành đai có thể mỏng đi rất nhiều hoặc tan hẳn sau khoảng vài trăm triệu năm, dù các ước tính còn chênh nhau khá xa.

Vài trăm triệu năm nghe như mãi mãi, nhưng với tuổi khoảng 4,6 tỷ năm của Hệ Mặt Trời thì chỉ là một đoạn ngắn. Điều đó dẫn tới một ý nghĩ thú vị: có thể loài người đang sống đúng vào giai đoạn sao Thổ có vành đẹp, còn những sinh vật ở một thời đại rất xa trước hoặc sau sẽ thấy một sao Thổ trơn trụi.

Vành đai trẻ hay già: câu hỏi còn mở

Từ dữ liệu của Cassini, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng vành sao Thổ khá trẻ, chỉ vài trăm triệu năm tuổi. Lý do là vành rất sạch, gần như toàn băng nước, trong khi bụi đá từ không gian lúc nào cũng rơi vào. Một vành đã tồn tại hàng tỷ năm lẽ ra phải bẩn và tối hơn nhiều. Khối lượng vành đo được cũng nhỏ, phù hợp với hình ảnh một vành không quá lâu đời.

Phía bên kia cũng có lập luận. Một số nghiên cứu sau này chỉ ra rằng bụi va vào vành với tốc độ rất cao có thể bốc hơi và bị thổi bay thay vì bám lại, nên vành có thể giữ vẻ sạch dù đã già. Hai cách nhìn này vẫn đang được tranh luận, chưa có kết luận cuối cùng.

Câu hỏi nguồn gốc gắn liền với câu hỏi tuổi. Nếu vành trẻ, có thể nó sinh ra khi một mặt trăng băng hoặc một sao chổi lớn đi quá gần sao Thổ và bị xé vụn. Nếu vành già, nó có thể là phần vật chất còn sót lại từ lúc sao Thổ hình thành. Cả hai đều là giả thuyết, và một sứ mệnh mới tới sao Thổ trong tương lai mới có thể giúp phân xử.

Vì sao các mảnh băng không vón lại thành một mặt trăng

Ngoài vành, các mảnh băng và đá có thể từ từ hút nhau, dính lại, lớn dần thành mặt trăng. Bên trong vành thì không. Nguyên nhân là lực thuỷ triều: phần mảnh gần sao Thổ bị kéo mạnh hơn phần ở xa, và ở khoảng cách đủ gần, chênh lệch đó lớn hơn lực hút giữa các mảnh với nhau. Hai mảnh vừa chạm sẽ bị kéo rời ra.

Ranh giới mà bên trong đó một vật thể yếu sẽ bị xé vụn được gọi là giới hạn Roche, theo tên nhà toán học Pháp đã tính ra nó ở thế kỷ 19. Hầu hết vành chính của sao Thổ nằm bên trong giới hạn này, còn các mặt trăng lớn nằm ở ngoài. Sự phân chia đó khớp gọn gàng với lý thuyết.

Chi tiết này cũng giải thích vì sao người ta nghĩ tới chuyện một mặt trăng cũ bị xé thành vành: chỉ cần một thiên thể băng lạc vào bên trong giới hạn Roche, nó sẽ dần vỡ thành vô số mảnh, và các mảnh trải ra thành vòng quanh hành tinh. Sao Mộc, sao Thiên Vương và sao Hải Vương cũng có vành, chỉ là mờ và tối hơn nhiều, nên vành sáng rực của sao Thổ càng có vẻ là một trường hợp đặc biệt.

Từ "đôi tai" của Galileo tới những vòng bay cuối của Cassini

Năm 1610, khi hướng chiếc kính thiên văn đơn sơ về sao Thổ, Galileo thấy hai khối mờ dính hai bên hành tinh và mô tả chúng như hai cái tai. Vài năm sau, hai "tai" biến mất, rồi lại hiện ra, khiến ông bối rối. Ngày nay ta biết đó chính là lúc Trái Đất nhìn ngang mép vành. Phải tới giữa thế kỷ 17, khi kính tốt hơn, Christiaan Huygens mới đưa ra lời giải: sao Thổ được bao quanh bởi một vành mỏng, phẳng, không chạm vào hành tinh.

Suốt một thời gian dài sau đó, nhiều người vẫn nghĩ vành là một tấm rắn hoặc lỏng liền khối. Đến thế kỷ 19, nhà vật lý James Clerk Maxwell chứng minh bằng toán học rằng một vành liền khối như vậy không thể bền, nó sẽ vỡ ra hoặc rơi vào hành tinh. Vành chỉ ổn định nếu gồm vô số mảnh nhỏ tự quay riêng. Quan sát quang phổ sau đó xác nhận điều này khi thấy phần trong của vành quay nhanh hơn phần ngoài.

Thế kỷ 20 và 21 mang tới những cái nhìn gần: hai tàu Voyager bay ngang đầu những năm 1980 phát hiện vành có hàng nghìn gợn nhỏ như rãnh đĩa hát. Tàu Cassini quay quanh sao Thổ từ năm 2004 tới 2017, ghi lại sóng chạy trong vành, những mặt trăng nhỏ tạo vệt trong vành, và cuối cùng lao vào bầu khí quyển sao Thổ để kết thúc sứ mệnh, tránh rơi nhầm vào các mặt trăng có thể có nước.

Câu hỏi thường gặp

Vành đai sao Thổ làm bằng gì?

Vành đai sao Thổ chủ yếu là băng nước, lẫn một ít bụi đá và hợp chất hữu cơ. Các mảnh có kích thước từ hạt bụi tới tảng cỡ ngôi nhà, mỗi mảnh tự quay quanh sao Thổ theo quỹ đạo riêng.

Vành đai sao Thổ dày bao nhiêu?

Phần lớn các vành chính chỉ dày khoảng mười mét đến vài chục mét, chỗ dày nhất cỡ một ki-lô-mét. Trong khi đó bề rộng của hệ vành chính hơn 270.000 km, nên vành cực kỳ mỏng so với độ rộng.

Vì sao có năm không thấy vành đai sao Thổ?

Cứ khoảng 13 đến 15 năm, Trái Đất nằm đúng trong mặt phẳng vành và nhìn vào mép vành. Vì vành rất mỏng, kính thiên văn nhỏ gần như không thấy. Vành vẫn còn nguyên, chỉ là ta nhìn ngang.

Vành đai sao Thổ có biến mất hẳn không?

Có thể, trong thời gian rất dài. Vật chất trong vành đang rơi dần vào sao Thổ qua hiện tượng mưa vành đai. Ước tính vành có thể tan sau khoảng vài trăm triệu năm, nhưng con số còn nhiều sai số.

Khe Cassini là gì?

Khe Cassini là dải tối rộng vài nghìn ki-lô-mét giữa vành A và vành B. Nó không trống hoàn toàn mà thưa mảnh hơn hẳn, do lực hút của mặt trăng Mimas làm các mảnh ở đó lệch quỹ đạo.

Các hành tinh khác có vành đai không?

Có. Sao Mộc, sao Thiên Vương và sao Hải Vương đều có vành, nhưng mờ và tối hơn nhiều, làm từ bụi hoặc băng sẫm màu. Vành sáng rõ như sao Thổ là trường hợp đặc biệt trong Hệ Mặt Trời.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138