TanCung.comTận Cùng
Rời Trái Đất

Vận tốc thoát ly là gì: muốn rời hẳn Trái Đất phải bay nhanh cỡ nào

Vận tốc thoát ly của Trái Đất khoảng 11,2 km/s: tốc độ để một vật đi mãi không quay về. Vì sao không phụ thuộc khối lượng và tàu thật có cần đạt ngay không.

Small spacecraft drifting away from a glowing blue Earth into darkness, the planet shrinking behind it, faint crescent Moon far ahead, side view, cold blue and gold tones

Vận tốc thoát ly là tốc độ tối thiểu mà một vật cần có để đi ra xa mãi mãi khỏi một thiên thể mà không cần đẩy thêm, và với Trái Đất con số này vào khoảng 11,2 km mỗi giây tính từ mặt đất. Nhanh hơn mức đó, lực hút của Trái Đất chỉ làm vật chậm dần chứ không bao giờ kéo được nó quay trở lại. Chậm hơn mức đó, vật sẽ lên tới một độ cao nào đó rồi rơi về, hoặc đi vào một quỹ đạo khép kín quanh Trái Đất.

Con số này còn được gọi là vận tốc vũ trụ cấp hai, đứng sau vận tốc cấp một dùng để bay vòng quanh hành tinh. Nó không phụ thuộc vào khối lượng của con tàu, không phụ thuộc vào hướng phóng nếu bỏ qua không khí, và cũng không có nghĩa là tên lửa phải đạt ngay tốc độ ấy trong tích tắc. Mỗi điều này đều có lý do vật lý dễ hiểu.

Hình dung bằng một cái giếng

Cách dễ hiểu nhất là coi lực hút của Trái Đất như một cái giếng rất sâu, miệng giếng loe rộng ra vô tận. Mọi vật trên mặt đất đều đang nằm ở đáy giếng. Muốn ra khỏi giếng, bạn phải có đủ năng lượng để leo hết vách. Năng lượng đó có thể đến từ tốc độ: một vật được ném lên thật mạnh mang theo động năng, và trên đường đi lên nó đổi dần động năng thành độ cao.

Nếu động năng ban đầu nhỏ hơn độ sâu của giếng, vật sẽ leo được một đoạn, dừng lại rồi trượt xuống. Nếu động năng bằng đúng độ sâu của giếng, vật leo vừa tới miệng giếng ở xa vô tận và dừng hẳn ở đó. Tốc độ ban đầu ứng với trường hợp vừa đủ này chính là vận tốc thoát ly. Nhanh hơn thì khi ra khỏi giếng vật vẫn còn dư tốc độ để tiếp tục đi.

Độ sâu của giếng phụ thuộc vào khối lượng và bán kính của thiên thể. Hành tinh càng nặng và càng đặc thì giếng càng sâu. Đây là lý do rời Mặt Trăng dễ hơn rời Trái Đất rất nhiều, và là lý do ở một hố đen, giếng sâu tới mức không gì thoát được, kể cả ánh sáng. Khái niệm vận tốc thoát ly vì thế nối thẳng chặng đầu của chuyến đi với một trong những chặng xa nhất.

So sánh vận tốc thoát ly ở một vài nơi

Các con số dưới đây làm tròn, tính từ bề mặt hoặc từ một vị trí tiêu biểu, để thấy độ sâu của mỗi giếng trọng lực khác nhau thế nào:

Nơi xuất phátVận tốc thoát ly xấp xỉÝ nghĩa
Mặt Trăngkhoảng 2,4 km/sđủ thấp để tàu đổ bộ nhỏ cất cánh trở về quỹ đạo
Sao Hoảkhoảng 5 km/snhẹ hơn Trái Đất, đưa mẫu đất đá về là khó nhưng làm được
Trái Đấtkhoảng 11,2 km/scái giá phải trả của mọi nhiệm vụ đi xa
Sao Mộckhoảng 60 km/sgiếng rất sâu, hạ cánh rồi quay về là bất khả thi với công nghệ hiện nay
Bề mặt Mặt Trờikhoảng 618 km/schỉ để so sánh, không con tàu nào xuất phát ở đó

Nhìn bảng, có thể hiểu vì sao những ý tưởng về căn cứ trên Mặt Trăng thường gắn với chuyện dùng Mặt Trăng làm bàn đạp: một tên lửa phóng từ Mặt Trăng chỉ cần chưa tới một phần tư tốc độ so với phóng từ Trái Đất. Ngược lại, một hành tinh khổng lồ như sao Mộc giữ chặt mọi thứ trong giếng của nó, nên tàu chỉ bay ngang hoặc bay quanh chứ không đáp xuống.

Vì sao không phụ thuộc khối lượng và hướng phóng

Khối lượng triệt tiêu nhau. Vật càng nặng thì lực hút lên nó càng mạnh, nhưng vật nặng cũng cần nhiều năng lượng hơn mới chuyển động được. Hai điều này tỉ lệ đúng như nhau nên triệt tiêu. Một hạt bụi hay một con tàu nặng nhiều tấn đều cần cùng một tốc độ để thoát ra. Khối lượng chỉ quyết định tên lửa phải lớn cỡ nào để đạt được tốc độ đó.

Hướng không quan trọng trên giấy. Vận tốc thoát ly là chuyện năng lượng, mà năng lượng không có hướng. Về lý thuyết, nếu không có không khí và không có mặt đất chắn đường, ném một vật thẳng lên hay ném xiên với cùng tốc độ thì nó đều thoát được. Đường đi khác nhau nhưng cái đích là ra khỏi giếng thì như nhau.

Thực tế thì hướng rất quan trọng. Vì có khí quyển dày, tên lửa thật vẫn phải lên cao trước rồi mới tăng tốc theo phương ngang. Và vì Trái Đất tự quay, phóng về phía đông được cộng sẵn một phần tốc độ. Lý thuyết nói hướng không đổi năng lượng cần có, nhưng thực tế nói hướng quyết định có bao nhiêu năng lượng bị phí.

Càng xa càng thấp. Vận tốc thoát ly giảm khi đã ở xa tâm Trái Đất. Từ độ cao của trạm vũ trụ, chỉ cần khoảng 10,9 km mỗi giây. Từ quỹ đạo rất cao, con số còn nhỏ hơn nhiều, vì bạn đã leo được phần lớn vách giếng.

Tên lửa có cần đạt 11,2 km/s ngay lập tức không

Không. Định nghĩa vận tốc thoát ly giả định một cú ném duy nhất, sau đó vật bay tự do không được đẩy thêm. Tên lửa thì khác: động cơ của nó đẩy liên tục trong nhiều phút. Một vật được đẩy liên tục, dù chậm, về nguyên tắc vẫn có thể leo ra khỏi giếng trọng lực, giống như một người leo cầu thang đều đặn mà không cần nhảy một phát lên tầng thượng.

Trong thực tế, đẩy chậm lại rất tốn nhiên liệu, vì trong suốt thời gian động cơ chạy, trọng lực cứ kéo ngược con tàu xuống. Vì vậy các nhiệm vụ đi xa thường làm theo hai bước: đưa con tàu lên quỹ đạo thấp, bay vòng một hoặc vài vòng, rồi đốt động cơ thêm một lần nữa ở đúng thời điểm để tăng tốc vượt ngưỡng thoát. Lần đốt sau này chỉ cần thêm khoảng 3,2 km mỗi giây vì con tàu đã có sẵn tốc độ quỹ đạo.

Có một mẹo kỹ thuật quan trọng: đốt động cơ khi con tàu đang ở điểm thấp nhất và nhanh nhất của quỹ đạo thì hiệu quả hơn so với đốt ở chỗ khác. Cùng một lượng nhiên liệu đem lại nhiều năng lượng hơn khi tàu đang lao nhanh. Các kỹ sư lập kế hoạch nhiệm vụ tận dụng hiệu ứng này để tiết kiệm từng kilôgam nhiên liệu.

Vận tốc vũ trụ cấp ba và chuyện rời Hệ Mặt Trời

Thoát Trái Đất chưa phải là thoát hẳn. Một con tàu vượt 11,2 km mỗi giây sẽ không quay về Trái Đất, nhưng nó vẫn nằm trong giếng trọng lực lớn hơn nhiều của Mặt Trời. Nó sẽ đi vào một quỹ đạo quanh Mặt Trời, giống như một hành tinh nhỏ.

Con số cấp ba. Để thoát cả khỏi Hệ Mặt Trời, xuất phát từ Trái Đất và tận dụng tốc độ Trái Đất đang chạy quanh Mặt Trời, cần khoảng 16,7 km mỗi giây. Đây là vận tốc vũ trụ cấp ba. Nếu không tận dụng được chuyển động của Trái Đất, con số sẽ lớn hơn nhiều.

Mượn lực hút của hành tinh. Hầu hết các tàu thăm dò đi xa không tự đạt con số đó bằng tên lửa. Chúng bay sát qua một hành tinh lớn như sao Mộc, được hành tinh đó kéo theo một chút trong lúc nó đang chạy quanh Mặt Trời, và văng ra với tốc độ lớn hơn. Kỹ thuật này gọi là hỗ trợ trọng lực, giống như quả bóng nảy vào một chiếc xe đang chạy tới.

Những con tàu đã làm được. Hai tàu Voyager và tàu New Horizons đều đang trên đường rời Hệ Mặt Trời mãi mãi, phần lớn nhờ những cú mượn lực như vậy. Chúng sẽ không bao giờ quay về, và câu chuyện đi tới đâu thì thuộc về chặng rìa Hệ Mặt Trời.

Cửa sổ phóng: thoát ly đúng lúc mới tới đúng chỗ

Vượt qua vận tốc thoát ly mới chỉ là ra khỏi nhà. Muốn tới một hành tinh khác, con tàu còn phải ra đi vào đúng thời điểm. Lý do là mọi hành tinh đều đang chạy quanh Mặt Trời với tốc độ khác nhau, và con tàu sau khi rời Trái Đất cũng chạy quanh Mặt Trời. Nó phải bay theo một đường cong sao cho khi tới quỹ đạo của sao Hoả chẳng hạn, thì sao Hoả cũng vừa tới đúng chỗ đó.

Đường bay tiết kiệm nhiên liệu nhất thường là một nửa hình bầu dục chạm quỹ đạo Trái Đất ở một đầu và chạm quỹ đạo hành tinh đích ở đầu kia. Hình học này chỉ khớp khi hai hành tinh nằm ở vị trí tương đối phù hợp. Với sao Hoả, dịp thuận lợi như vậy lặp lại khoảng hai năm hai tháng một lần. Lỡ dịp đó, hoặc phải chờ dịp sau, hoặc phải tốn nhiều nhiên liệu hơn hẳn.

Vì thế các nhiệm vụ đi sao Hoả của nhiều nước thường được phóng gần như cùng một vài tuần, cách nhau khoảng hai năm. Đây không phải trùng hợp mà là cùng chờ một cửa sổ. Câu chuyện vận tốc thoát ly, nhìn kỹ, luôn là câu chuyện của cả tốc độ, hướng đi và thời điểm.

Những hiểu lầm hay gặp về vận tốc thoát ly

Vận tốc thoát ly là con số được nhắc nhiều nhưng cũng hay bị hiểu lệch. Một vài điểm nên nói rõ:

  • Ra khỏi vận tốc thoát ly là hết trọng lực. Lực hút vẫn còn ở mọi khoảng cách, chỉ yếu dần. Thoát ly nghĩa là lực hút không đủ để kéo vật quay lại, chứ không phải nó biến mất.
  • Mọi tàu vũ trụ đều vượt 11,2 km/s. Không phải. Tàu chở người lên trạm vũ trụ, vệ tinh viễn thông, vệ tinh định vị đều không vượt ngưỡng này. Chỉ tàu đi tới hành tinh khác hoặc đi xa hơn mới cần.
  • Chuyến đi lên Mặt Trăng phải đạt vận tốc thoát ly. Gần đạt nhưng thường chưa vượt hẳn. Mặt Trăng vẫn nằm trong vùng ảnh hưởng của Trái Đất, nên tàu đi Mặt Trăng chỉ cần một quỹ đạo bầu dục rất dài vươn tới đó.
  • Khí quyển giữ được là nhờ không gì đạt vận tốc thoát ly. Thực ra một số phân tử khí nhẹ ở tầng ngoài cùng vẫn đạt đủ tốc độ và thoát ra không gian từng chút một. Trái Đất mất một lượng nhỏ hydro và heli mỗi giây theo cách này.

Điểm cuối cùng nối với một chặng sau: hành tinh nhỏ như sao Hoả có giếng nông hơn, lại mất từ trường bảo vệ, nên đã để mất phần lớn khí quyển qua hàng tỷ năm.

Câu hỏi thường gặp

Vận tốc thoát ly của Trái Đất là bao nhiêu?

Tính từ mặt đất, vận tốc thoát ly của Trái Đất khoảng 11,2 km mỗi giây, tức hơn 40.000 km mỗi giờ. Từ độ cao vài trăm kilômét con số giảm nhẹ, còn khoảng 10,9 km mỗi giây, vì vật đã ở xa tâm Trái Đất hơn.

Vận tốc vũ trụ cấp một, cấp hai, cấp ba khác nhau thế nào?

Cấp một khoảng 7,9 km mỗi giây để bay vòng sát Trái Đất. Cấp hai khoảng 11,2 km mỗi giây để thoát hẳn khỏi Trái Đất. Cấp ba khoảng 16,7 km mỗi giây để thoát khỏi Hệ Mặt Trời khi xuất phát từ Trái Đất và tận dụng chuyển động của nó.

Vì sao rời Mặt Trăng dễ hơn rời Trái Đất?

Mặt Trăng nhẹ hơn Trái Đất rất nhiều nên giếng trọng lực của nó nông hơn. Vận tốc thoát ly ở bề mặt Mặt Trăng chỉ khoảng 2,4 km mỗi giây, và Mặt Trăng gần như không có khí quyển nên không bị lực cản.

Ánh sáng có thoát khỏi Trái Đất được không?

Có, rất dễ dàng. Ánh sáng đi khoảng 300.000 km mỗi giây, nhanh hơn vận tốc thoát ly của Trái Đất hàng chục nghìn lần. Chỉ ở hố đen, nơi vận tốc thoát ly vượt quá tốc độ ánh sáng, thì ánh sáng mới không thoát ra được.

Hỗ trợ trọng lực có làm hành tinh chậm lại không?

Có, nhưng không đáng kể. Khi một con tàu mượn lực của sao Mộc để tăng tốc, sao Mộc mất đi một lượng năng lượng tương ứng. Vì sao Mộc nặng hơn con tàu vô số lần nên thay đổi đó nhỏ tới mức không đo được.

Có con tàu nào đã rời hẳn Hệ Mặt Trời chưa?

Hai tàu Voyager đang bay với tốc độ đủ để không bao giờ quay lại và đã vượt qua vùng gió Mặt Trời. Tuy nhiên theo nghĩa rộng, chúng vẫn còn trong vùng hút của Mặt Trời và cần hàng chục nghìn năm nữa mới đi qua đám mây sao chổi ở rìa xa nhất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138