Từ quyển Trái Đất là vùng không gian bao quanh hành tinh, nơi từ trường của Trái Đất mạnh hơn từ trường mang theo trong gió Mặt Trời, nhờ đó phần lớn dòng hạt mang điện từ Mặt Trời bị làm lệch hướng và trượt vòng qua hành tinh thay vì đổ thẳng xuống. Ở phía hướng về Mặt Trời, từ quyển bị ép lại, biên của nó cách mặt đất khoảng mười lần bán kính Trái Đất. Ở phía bên kia, nó bị kéo dài thành một cái đuôi rất dài.
Không nhìn thấy, không sờ thấy, nhưng từ quyển là một trong những lý do Trái Đất giữ được khí quyển và nước trong hàng tỷ năm. Khi bay ra khỏi quỹ đạo thấp, các con tàu bắt đầu đi qua những vùng thuộc về tấm khiên này, và vượt ra ngoài nó là bước vào một môi trường khắc nghiệt hơn hẳn.
Từ trường Trái Đất sinh ra từ đâu
Sâu bên dưới lớp vỏ và lớp phủ, Trái Đất có một lõi kim loại chủ yếu là sắt và niken. Lõi trong là khối rắn, còn lõi ngoài là kim loại nóng chảy. Kim loại lỏng ở lõi ngoài liên tục chuyển động vì nhiệt từ bên trong thoát ra, đồng thời bị chuyển động tự quay của Trái Đất xoắn lại thành những dòng xoáy.
Kim loại dẫn điện chuyển động trong một từ trường sẽ sinh ra dòng điện, và dòng điện lại sinh ra từ trường. Vòng tự nuôi này được gọi là cơ chế phát điện địa cầu, giống như một nhà máy phát điện khổng lồ tự vận hành bên trong hành tinh. Nhờ đó Trái Đất có một từ trường gần giống của một thanh nam châm đặt nghiêng nhẹ so với trục quay.
Đây là lý do kim la bàn chỉ về phía bắc. Cực bắc từ không trùng với cực bắc địa lý và đang dịch chuyển dần qua các năm, nên bản đồ dẫn đường phải cập nhật độ lệch theo thời gian. Mô hình chi tiết của cơ chế phát điện địa cầu vẫn là đề tài nghiên cứu, vì không ai có thể đi xuống tận lõi để đo trực tiếp.
Gió Mặt Trời và cách tấm khiên làm việc
Gió Mặt Trời là gì. Mặt Trời không ngừng thổi ra một dòng hạt mang điện, chủ yếu là proton và electron, với tốc độ vài trăm kilômét mỗi giây. Dòng này mang theo từ trường của chính Mặt Trời và tràn ra khắp Hệ Mặt Trời.
Sóng xung kích phía trước. Khi gió Mặt Trời gặp từ trường Trái Đất, nó bị chậm đột ngột ở một vùng gọi là sóng xung kích hình cung, giống như nước sông gặp trụ cầu tạo thành gợn sóng hình chữ V phía trước.
Biên từ quyển. Phía sau sóng xung kích là biên từ quyển, nơi áp lực của gió Mặt Trời cân bằng với từ trường Trái Đất. Ở phía ban ngày, biên này cách Trái Đất khoảng mười lần bán kính, tức khoảng sáu mươi nghìn kilômét. Khi có bão Mặt Trời mạnh, biên bị ép vào gần hơn.
Cái đuôi dài. Gió Mặt Trời kéo phần từ quyển phía ban đêm thành một cái đuôi rất dài, vươn xa hơn nhiều so với quỹ đạo Mặt Trăng. Mỗi tháng Mặt Trăng đi qua cái đuôi này vài ngày.
Không chặn tuyệt đối. Một phần hạt vẫn lọt vào, nhất là qua hai vùng quanh cực từ, nơi đường sức từ chúi xuống mặt đất. Đó là nơi cực quang xuất hiện, khi hạt năng lượng va vào khí quyển trên cao và làm các phân tử khí phát sáng.
Vành đai Van Allen: hai chiếc nhẫn bức xạ
Năm 1958, những vệ tinh đầu tiên của Mỹ mang theo máy đếm bức xạ và phát hiện một điều bất ngờ: có những vùng bức xạ cực mạnh quanh Trái Đất. Nhóm của nhà vật lý James Van Allen đã lý giải đó là những hạt mang điện bị từ trường bẫy lại. Từ đó các vùng này mang tên vành đai Van Allen.
Có hai vành đai chính hình bánh rán bao quanh Trái Đất. Vành đai trong ở khoảng vài nghìn kilômét, chứa nhiều proton năng lượng cao. Vành đai ngoài xa hơn, chủ yếu là electron và thay đổi mạnh theo hoạt động của Mặt Trời. Các hạt trong vành đai chạy xoắn dọc theo đường sức từ, nảy qua lại giữa hai bán cầu như bị nhốt trong một cái chai vô hình.
Đối với các chuyến bay, vành đai Van Allen là vùng cần đi qua nhanh. Trạm vũ trụ quốc tế bay thấp hơn vành đai trong nên tránh được phần lớn. Các vệ tinh định vị và vệ tinh địa tĩnh phải được thiết kế chịu bức xạ vì quỹ đạo của chúng nằm trong hoặc gần vành đai. Các chuyến bay đi Mặt Trăng chọn đường để băng qua những phần mỏng của vành đai trong thời gian ngắn, nhờ vậy liều bức xạ giữ ở mức chấp nhận được.
Dị thường Nam Đại Tây Dương: chỗ tấm khiên mỏng
Từ trường không đều. Vì trục từ lệch khỏi tâm và nghiêng so với trục quay, từ trường Trái Đất ở một số nơi yếu hơn. Vùng nổi tiếng nhất nằm trên Nam Mỹ và Nam Đại Tây Dương.
Vành đai trong tụt xuống thấp. Ở vùng này, vành đai bức xạ trong hạ xuống gần mặt đất hơn, tới độ cao mà các vệ tinh quỹ đạo thấp và trạm vũ trụ đi qua.
Ảnh hưởng tới thiết bị. Khi bay qua vùng này, máy tính trên vệ tinh dễ gặp lỗi do hạt năng lượng cao gây ra, một số kính thiên văn quỹ đạo tạm tắt thiết bị nhạy để bảo vệ. Phi hành gia trên trạm nhận liều bức xạ cao hơn trong vài phút đi qua.
Đang được theo dõi. Đo đạc của vệ tinh cho thấy vùng này đang thay đổi hình dạng và dịch chuyển dần. Các nhà khoa học theo dõi nó như một chỉ dấu về chuyển động của kim loại lỏng sâu dưới lõi.
Sao Hoả: bài học của một hành tinh mất khiên
Sao Hoả là ví dụ rõ nhất về chuyện gì xảy ra khi không còn tấm khiên từ trường. Các dấu vết trên bề mặt cho thấy sao Hoả từng có nước chảy và có lẽ khí quyển dày hơn bây giờ. Đo đạc từ tàu quỹ đạo phát hiện những vùng đá trên vỏ sao Hoả còn lưu lại từ tính cổ, cho thấy hành tinh này từng có từ trường toàn cầu.
Sao Hoả nhỏ hơn Trái Đất nên lõi nguội nhanh hơn. Khi lõi nguội, cơ chế phát điện ngừng và từ trường toàn cầu tắt. Không còn khiên, gió Mặt Trời tác động trực tiếp lên lớp khí trên cao, bứt dần các phân tử ra không gian. Các nhiệm vụ nghiên cứu khí quyển sao Hoả đã đo được quá trình thất thoát này vẫn đang diễn ra, mạnh hơn khi có bão Mặt Trời.
Giới khoa học vẫn bàn luận từ trường đóng vai trò lớn tới đâu so với các yếu tố khác như trọng lực yếu hay các vụ va chạm lớn. Sao Kim chẳng hạn cũng không có từ trường nội tại mạnh mà vẫn giữ khí quyển rất dày. Nhưng câu chuyện sao Hoả giúp hiểu vì sao tấm khiên vô hình quanh Trái Đất là một phần quan trọng của điều kiện sống.
Người ta đo một tấm khiên vô hình bằng cách nào
Từ quyển không có màu, không có hình, nên mọi hiểu biết về nó đều đến từ đo đạc gián tiếp. Ở mặt đất, mạng lưới đài quan sát từ trường rải khắp các châu lục ghi liên tục hướng và cường độ từ trường từng phút. Những dao động nhỏ trong số liệu cho biết từ quyển đang bị gió Mặt Trời tác động mạnh hay yếu.
Trên không gian, các vệ tinh mang từ kế và máy đếm hạt bay xuyên qua những vùng khác nhau của từ quyển. Có những nhiệm vụ dùng nhiều vệ tinh bay theo đội hình, cách nhau một khoảng nhất định, để đo cùng lúc ở nhiều điểm và dựng lại hình ba chiều của vùng biên, giống như nhiều người cầm nhiệt kế đứng ở các góc phòng để biết luồng gió đi thế nào.
Để biết từ trường trong quá khứ, các nhà khoa học đọc đá. Khi dung nham nguội đi, các hạt khoáng chất có từ tính trong đó xoay theo từ trường lúc ấy rồi bị khoá lại. Nhờ vậy mỗi lớp đá núi lửa là một trang ghi chép về hướng từ trường ở thời điểm nó hình thành. Ghép hàng nghìn mẫu đá có tuổi khác nhau, người ta dựng lại được lịch sử từ trường qua hàng triệu năm, kể cả những lần đảo cực nói ở phần sau.
Từ trường có đảo chiều không và có đáng lo không
Những tin tức về từ trường suy yếu hay sắp đảo cực xuất hiện khá thường xuyên. Đây là những gì khoa học biết:
- Đảo cực đã xảy ra nhiều lần. Đá núi lửa ghi lại hướng từ trường lúc nguội đi. Dấu vết trong đá ở đáy đại dương cho thấy cực bắc và cực nam từ đã đổi chỗ cho nhau nhiều lần trong lịch sử Trái Đất, khoảng cách giữa các lần không đều.
- Lần gần nhất cách nay khoảng 780.000 năm. Khoảng cách này dài hơn trung bình, nhưng vì các lần đảo không đều nên không thể nói là quá hạn.
- Từ trường đang yếu đi. Đo đạc cho thấy cường độ giảm trong khoảng hai thế kỷ qua. Điều này chưa chắc là dấu hiệu sắp đảo, vì cường độ vẫn lên xuống tự nhiên.
- Đảo cực diễn ra chậm. Quá trình kéo dài hàng nghìn năm, không phải một sớm một chiều. Trong thời gian đó từ trường yếu hơn và lộn xộn hơn nhưng không biến mất hoàn toàn.
- Không có bằng chứng gây tuyệt chủng. Các lần đảo cực trong quá khứ không trùng với các đợt tuyệt chủng lớn. Ảnh hưởng đáng lo hơn là với công nghệ: vệ tinh, lưới điện và hệ thống liên lạc sẽ chịu nhiều tác động hơn từ bão Mặt Trời.
Tin về ngày tận thế vì đảo cực là giật gân. Điều có cơ sở là con người cần hiểu từ trường tốt hơn để bảo vệ hạ tầng công nghệ ngày càng phụ thuộc vào không gian.
Câu hỏi thường gặp
Từ quyển khác từ trường thế nào?
Từ trường là trường lực do lõi Trái Đất sinh ra, có ở khắp nơi quanh hành tinh. Từ quyển là vùng không gian nơi từ trường này còn chi phối chuyển động của hạt mang điện, có biên giới với gió Mặt Trời ở khoảng mười lần bán kính Trái Đất về phía ban ngày.
Nếu Trái Đất mất từ trường thì sao?
Không có chuyện mọi thứ chết ngay lập tức, vì khí quyển dày vẫn che chắn phần lớn bức xạ cho mặt đất. Nhưng trong thời gian rất dài, gió Mặt Trời có thể bứt dần khí quyển như đã xảy ra với sao Hoả, còn vệ tinh và lưới điện sẽ chịu nhiều tác động hơn.
Vành đai Van Allen có nguy hiểm cho phi hành gia không?
Bức xạ trong vành đai Van Allen rất mạnh, ở lâu trong đó sẽ nguy hiểm. Vì vậy trạm vũ trụ bay bên dưới vành đai trong, còn các chuyến bay đi Mặt Trăng chọn đường đi qua những phần mỏng hơn trong thời gian ngắn để giữ liều bức xạ ở mức chấp nhận được.
Vì sao cực quang chỉ thấy ở gần hai cực?
Đường sức từ của Trái Đất chụm lại và chúi xuống mặt đất ở vùng quanh hai cực từ. Hạt mang điện từ gió Mặt Trời đi theo các đường sức này xuống khí quyển trên cao ở đó, va vào các phân tử khí và làm chúng phát sáng thành cực quang.
La bàn có chỉ đúng cực bắc địa lý không?
Không hoàn toàn. La bàn chỉ về cực bắc từ, vốn lệch khỏi cực bắc địa lý một khoảng và dịch chuyển theo năm. Độ lệch này khác nhau theo vị trí, nên bản đồ và hệ thống dẫn đường phải hiệu chỉnh khi cần độ chính xác cao.
Mặt Trăng có từ quyển không?
Mặt Trăng ngày nay không có từ trường toàn cầu như Trái Đất, chỉ có một số vùng đá còn lưu từ tính yếu. Vì vậy bề mặt Mặt Trăng chịu gió Mặt Trời trực tiếp, trừ những ngày nó nằm trong đuôi từ quyển của Trái Đất mỗi tháng.