TanCung.comTận Cùng
Hành tinh khổng lồ và mặt trăng băng

Sao Mộc lớn cỡ nào và vì sao được gọi là người vệ sĩ của Trái Đất

Sao Mộc nặng gấp khoảng 318 lần Trái Đất, chứa vừa hơn nghìn Trái Đất. Vì sao nó được gọi là vệ sĩ, và vì sao giới khoa học nay nói chuyện này phức tạp hơn.

Giant banded planet Jupiter filling the sky above the cratered icy horizon of Ganymede, a faint comet streak passing nearby, distant small Sun, wide cinematic view

Sao Mộc là hành tinh lớn nhất Hệ Mặt Trời: đường kính gấp khoảng 11 lần Trái Đất, thể tích đủ chứa hơn 1.300 Trái Đất, khối lượng gấp khoảng 318 lần và nặng hơn tất cả các hành tinh còn lại cộng lại. Nó được gọi là "vệ sĩ" vì lực hút khổng lồ có thể kéo lệch hoặc nuốt những sao chổi đi ngang, như lần sao chổi Shoemaker-Levy 9 đâm vào nó năm 1994.

Tuy vậy, chữ "vệ sĩ" chỉ đúng một nửa. Các mô phỏng gần đây cho thấy sao Mộc vừa chặn bớt, vừa có lúc đẩy thiên thể về phía trong. Chặng này của chuyến đi dừng lại ở hành tinh khổng lồ đầu tiên ngoài vành đai tiểu hành tinh, để xem nó lớn tới đâu, đứng gần thì thấy gì, và vì sao vai trò "người bảo vệ" vẫn là câu hỏi còn đang bàn.

Những con số cho thấy sao Mộc lớn tới đâu

Con số thiên văn dễ trôi qua đầu nếu đứng một mình, nên bảng dưới đặt mỗi con số cạnh một phép so sánh với Trái Đất. Các giá trị là số làm tròn, đủ để hình dung; chỗ nào cần chính xác hơn thì tra tài liệu của các cơ quan vũ trụ.

Đại lượngSao MộcSo với Trái Đất
Đường kính ở xích đạokhoảng 143.000 kmgấp khoảng 11 lần
Thể tíchrất lớnchứa được hơn 1.300 Trái Đất
Khối lượngkhổng lồgấp khoảng 318 lần, hơn mọi hành tinh khác gộp lại
Khoảng cách tới Mặt Trờikhoảng 5,2 lần khoảng cách Trái Đất – Mặt Trờiánh nắng yếu đi chừng 27 lần
Một vòng quanh Mặt Trờigần 12 nămmỗi "năm sao Mộc" bằng gần 12 năm của ta
Một vòng tự quaychưa tới 10 giờngày ngắn nhất trong các hành tinh

Hai dòng cuối hay gây bất ngờ: một khối khổng lồ như vậy lại tự quay nhanh nhất. Hệ quả nhìn thấy được là sao Mộc hơi dẹt ở hai cực và các dải mây bị kéo thành những sọc song song với xích đạo, thứ làm nên dáng quen thuộc của nó trong mọi bức ảnh. Muốn hình dung, bạn có thể lấy một quả bưởi làm sao Mộc, khi đó Trái Đất chỉ cỡ một hạt đậu.

Một hành tinh không có chỗ để đặt chân

Sao Mộc là hành tinh khí khổng lồ, thành phần chủ yếu là hydro và heli, gần giống thành phần của Mặt Trời. Thứ ta thấy trong ảnh là đỉnh của những lớp mây chứa a-mô-ni-ắc và nước, lạnh khoảng âm 110 độ C. Bên dưới lớp mây không có mặt đất. Càng đi xuống, khí càng đặc lại vì áp suất tăng, chuyển dần sang trạng thái giống chất lỏng mà không có ranh giới rõ ràng nào để gọi là bề mặt.

Sâu hơn nữa, áp suất lớn tới mức hydro bị ép thành một dạng dẫn điện như kim loại, gọi là hydro kim loại. Trên Trái Đất, các phòng thí nghiệm mới chỉ tạo được dạng này trong khoảnh khắc với điều kiện rất khắc nghiệt. Ở tâm sao Mộc có thể có một lõi nặng gồm đá và băng, nhưng dữ liệu từ tàu Juno, quay quanh sao Mộc từ năm 2016, gợi ý lõi ấy không gọn thành một hòn mà loang ra, trộn lẫn với lớp xung quanh.

Vì vậy câu hỏi "đứng trên sao Mộc thì thấy gì" không có lời đáp theo nghĩa đen. Một con tàu thả xuống sẽ rơi xuyên qua các lớp mây, nóng dần, bị nén dần, cho tới khi vỡ vụn từ rất lâu trước khi chạm tới thứ gì rắn. Trọng lực ở đỉnh mây cũng mạnh gấp khoảng hai lần rưỡi Trái Đất, nên một người nặng 50 kg sẽ thấy mình nặng như 125 kg.

Vì sao người ta gọi sao Mộc là vệ sĩ

Ý tưởng "vệ sĩ" xuất phát từ một suy luận đơn giản. Sao chổi từ vùng lạnh xa xôi bay vào trong Hệ Mặt Trời thường phải đi ngang quỹ đạo của sao Mộc. Với khối lượng áp đảo, sao Mộc có thể bẻ cong đường bay của chúng, hất chúng văng hẳn ra ngoài, hoặc kéo chúng đâm vào chính nó. Nếu không có sao Mộc, lập luận này cho rằng Trái Đất sẽ hứng nhiều cú va chạm lớn hơn.

Bằng chứng sống động nhất là sao chổi Shoemaker-Levy 9. Khi bay quá gần sao Mộc, nó bị lực hút xé thành hơn hai mươi mảnh, rồi tháng 7 năm 1994 các mảnh lần lượt lao vào bầu khí quyển sao Mộc. Những vết sẫm do các cú va để lại có vết rộng hơn cả Trái Đất và nhìn được bằng kính thiên văn nghiệp dư trong nhiều tuần. Đó là lần đầu con người theo dõi trực tiếp hai thiên thể trong Hệ Mặt Trời đâm vào nhau.

Sau đó, các nhà thiên văn nghiệp dư còn ghi lại thêm vài chớp sáng nhỏ trên sao Mộc, dấu hiệu của những vật thể nhỏ khác lao vào. Mỗi lần như vậy lại củng cố hình ảnh một hành tinh khổng lồ đứng chắn ngoài kia, hứng đạn thay cho các hành tinh đá bên trong.

Vệ sĩ hay kẻ ném đá: phần còn đang tranh luận

Lực hút không chọn phe. Cùng một lực hút có thể hất sao chổi ra xa, nhưng cũng có thể đổi quỹ đạo một tiểu hành tinh vốn đang yên ổn, đẩy nó vào đường bay cắt ngang quỹ đạo Trái Đất. Sao Mộc vừa dọn đường vừa ném đá vào trong.

Mô phỏng cho kết quả lẫn lộn. Một số nghiên cứu bằng máy tính thử thay sao Mộc bằng hành tinh nhỏ hơn hoặc lớn hơn, rồi đếm số vụ va vào Trái Đất. Kết quả phụ thuộc mạnh vào loại thiên thể đang xét: với sao chổi chu kỳ dài, sao Mộc che chắn khá tốt; với tiểu hành tinh gần, vai trò của nó có lúc ngược lại.

Vành đai tiểu hành tinh mang dấu tay sao Mộc. Những khoảng trống trong vành đai tiểu hành tinh nằm ở đúng các vị trí mà chu kỳ quay của tiểu hành tinh khớp nhịp với sao Mộc. Ở đó vật thể bị lắc dần cho tới khi văng khỏi chỗ cũ, một phần trong số đó trôi vào trong.

Cách nói đúng hơn. Thay vì "vệ sĩ", nhiều nhà khoa học nay gọi sao Mộc là người điều phối giao thông của Hệ Mặt Trời: nó quyết định phần lớn vật thể nhỏ đi đâu, có lợi có hại, chứ không chỉ đứng chắn đạn cho Trái Đất.

Đến gần sao Mộc thì thấy gì

Một con tàu tiến về sao Mộc sẽ gặp nó từ rất xa, trước cả khi thấy rõ hình tròn: từ quyển của sao Mộc, vùng bị từ trường của nó chi phối, lớn đến mức nếu nhìn được bằng mắt từ Trái Đất, nó còn to hơn Mặt Trăng tròn trên bầu trời. Trong từ quyển ấy, hạt mang điện bị gia tốc tới năng lượng rất cao, tạo nên những vành bức xạ khắc nghiệt bậc nhất Hệ Mặt Trời. Thiết bị điện tử của tàu phải được bọc chì hoặc đặt trong hộp kim loại dày để sống sót.

Ở hai cực sao Mộc là những vòng cực quang thường trực, sáng hơn cực quang Trái Đất nhiều lần, chủ yếu phát ánh sáng tử ngoại mà mắt người không thấy. Tàu Juno khi bay qua cực còn chụp được những cụm xoáy khổng lồ xếp thành hình đa giác quanh cực, khác hẳn dáng sọc ngang quen thuộc khi nhìn từ phía xích đạo.

Quanh sao Mộc có rất nhiều mặt trăng, con số tăng dần mỗi khi kính thiên văn tìm thêm được các vệ tinh nhỏ. Bốn mặt trăng lớn nhất là Io, Europa, Ganymede và Callisto, được Galileo nhìn thấy năm 1610 và vì thế mang tên chung là các mặt trăng Galileo. Ganymede là mặt trăng lớn nhất Hệ Mặt Trời, còn lớn hơn cả sao Thuỷ. Các chặng sau của danh mục này sẽ ghé Io và Europa.

Những hiểu lầm hay gặp về sao Mộc

"Sao Mộc là ngôi sao hụt." Sao Mộc nhiều hydro như Mặt Trời, nhưng để lõi đủ nóng mà nhóm phản ứng hạt nhân, nó cần nặng hơn chừng tám mươi lần. Gọi nó là "sao hụt" chỉ là hình ảnh, không phải nó suýt thành sao.

"Sao Mộc che Trái Đất khỏi mọi thiên thạch." Như phần trên cho thấy, nó chỉ giảm một số loại va chạm và có thể làm tăng loại khác. Trái Đất vẫn hứng thiên thạch hằng ngày, phần lớn cháy hết trong khí quyển.

"Sao Mộc không có vành đai." Sao Mộc có vành đai, chỉ là rất mờ, làm bằng bụi đá thay vì băng sáng như sao Thổ. Vành này được phát hiện khi tàu Voyager 1 bay ngang năm 1979.

"Nhìn sao Mộc phải có kính lớn." Sao Mộc là một trong những điểm sáng nhất bầu trời đêm, mắt thường đã thấy. Ống nhòm đứng vững là thấy được vài mặt trăng Galileo như những chấm nhỏ xếp hàng hai bên.

Một tình huống để kể cho học sinh

Ví dụ giả định: một cô giáo dạy Khoa học tự nhiên ở Đà Nẵng muốn học sinh lớp 6 cảm được độ lớn của sao Mộc mà không đọc số. Cô mang đến lớp một quả bưởi và một hạt đậu xanh, đặt quả bưởi trên bàn giáo viên, rồi nhờ một em cầm hạt đậu đứng ở cuối lớp. Quả bưởi là sao Mộc, hạt đậu là Trái Đất. Cả lớp nhìn từ chỗ ngồi sẽ thấy ngay sự chênh lệch.

Bước tiếp theo, cô hỏi: "Nếu một hòn đá bay ngang qua giữa quả bưởi và hạt đậu, nó sẽ bị cái nào kéo mạnh hơn?" Học sinh đoán đúng là quả bưởi. Từ đó cô kể chuyện sao chổi Shoemaker-Levy 9, rồi hỏi tiếp: "Nhưng nếu quả bưởi kéo hòn đá lệch hướng, có khi nào nó lại đẩy hòn đá về phía hạt đậu không?" Câu hỏi thứ hai này dẫn các em tới đúng chỗ khoa học còn tranh luận.

Cách dạy này tránh được việc học thuộc con số 318 hay 1.300, mà vẫn để lại hai ý quan trọng: sao Mộc khổng lồ, và vai trò của nó với Trái Đất không đơn giản như một câu khẩu hiệu.

Câu hỏi thường gặp

Sao Mộc lớn gấp bao nhiêu lần Trái Đất?

Đường kính sao Mộc gấp khoảng 11 lần Trái Đất, thể tích đủ chứa hơn 1.300 Trái Đất và khối lượng gấp khoảng 318 lần. Nó nặng hơn tất cả các hành tinh còn lại trong Hệ Mặt Trời cộng lại.

Sao Mộc có thật sự bảo vệ Trái Đất không?

Chỉ một phần. Sao Mộc có thể hút hoặc hất văng một số sao chổi, nhưng cũng có thể đẩy tiểu hành tinh vào quỹ đạo cắt Trái Đất. Các mô phỏng hiện nay cho kết quả lẫn lộn, tuỳ loại thiên thể.

Con người có thể đáp xuống sao Mộc không?

Không thể theo nghĩa đặt chân, vì sao Mộc không có bề mặt rắn. Một con tàu thả xuống sẽ rơi qua các lớp khí ngày càng đặc và nóng, rồi bị áp suất nghiền nát từ lâu trước khi gặp thứ gì cứng.

Một ngày trên sao Mộc dài bao lâu?

Sao Mộc tự quay một vòng chưa tới 10 giờ, nên một ngày ở đó ngắn nhất trong các hành tinh. Vì quay nhanh, nó hơi dẹt ở hai cực và các dải mây bị kéo thành sọc song song xích đạo.

Sao Mộc có bao nhiêu mặt trăng?

Sao Mộc có hàng chục mặt trăng và con số còn tăng khi kính thiên văn tìm thêm vệ tinh nhỏ. Bốn mặt trăng lớn nhất là Io, Europa, Ganymede và Callisto, được Galileo phát hiện năm 1610.

Có nhìn thấy sao Mộc bằng mắt thường không?

Có. Sao Mộc là một trong những điểm sáng nhất bầu trời đêm khi ở vị trí thuận lợi, sáng đều không nhấp nháy. Với ống nhòm giữ thật vững, bạn có thể thấy vài mặt trăng Galileo như những chấm nhỏ bên cạnh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138