TanCung.comTận Cùng
Rời Trái Đất

Quỹ đạo thấp và quỹ đạo địa tĩnh khác nhau ra sao, vệ tinh nào nằm ở đâu

Vì sao vệ tinh truyền hình đứng yên trên trời còn vệ tinh chụp ảnh bay vụt qua? Phân biệt quỹ đạo thấp, trung bình, địa tĩnh, đồng bộ Mặt Trời và vệ tinh nào ở đâu.

Several satellites at different heights circling a glowing Earth, one high above the equator and others skimming close to the atmosphere, wide orbital view, deep indigo space and golden sunlight

Quỹ đạo thấp nằm ở độ cao khoảng vài trăm tới 2.000 km, nơi vệ tinh bay một vòng Trái Đất trong khoảng một tiếng rưỡi đến hai tiếng; còn quỹ đạo địa tĩnh nằm ở độ cao khoảng 35.786 km trên đường xích đạo, nơi vệ tinh đi một vòng đúng bằng một ngày nên trông như đứng yên trên trời. Vì vậy vệ tinh truyền hình và viễn thông thường chọn quỹ đạo địa tĩnh, còn trạm vũ trụ, vệ tinh chụp ảnh và các chòm vệ tinh internet chọn quỹ đạo thấp.

Giữa hai tầng này còn có quỹ đạo trung bình của các hệ thống định vị, và những quỹ đạo đặc biệt như quỹ đạo đi qua hai cực hay quỹ đạo đồng bộ Mặt Trời. Mỗi chỗ có cái lợi và cái giá riêng. Chọn quỹ đạo cho một vệ tinh giống như chọn chỗ đặt một ngọn hải đăng: cao thì nhìn được xa, thấp thì nhìn được rõ.

Quy luật nền: càng cao càng chậm

Trước khi đi vào từng loại, cần nắm một quy luật: vệ tinh càng ở cao thì càng bay chậm và càng mất lâu để đi hết một vòng. Lý do là ở xa, lực hút của Trái Đất yếu hơn nên chỉ cần tốc độ nhỏ hơn để giữ quỹ đạo, trong khi vòng tròn phải đi lại dài hơn. Hai yếu tố cùng làm chu kỳ dài ra.

Ở độ cao khoảng 400 km, một vòng mất khoảng 90 phút. Ở khoảng 20.000 km, mất gần 12 tiếng. Ở khoảng 35.786 km, mất đúng một ngày thiên văn, tức khoảng 23 giờ 56 phút, là thời gian Trái Đất tự quay một vòng so với các vì sao. Còn Mặt Trăng ở xa khoảng 384.000 km thì mất gần một tháng.

Quy luật này giải thích phần lớn lựa chọn của kỹ sư. Muốn vệ tinh luôn nằm trên một điểm cố định của bầu trời thì đặt nó ở chỗ chu kỳ bằng đúng một ngày. Muốn chụp ảnh thật rõ thì đặt thấp, chấp nhận nó bay vụt qua. Muốn phủ sóng cả hành tinh bằng ít vệ tinh thì đặt cao vừa phải. Không có quỹ đạo tốt nhất, chỉ có quỹ đạo hợp với việc cần làm.

Bản đồ các tầng quỹ đạo quanh Trái Đất

Bảng dưới gom các loại quỹ đạo phổ biến, độ cao làm tròn và những gì thường nằm ở đó:

Loại quỹ đạoĐộ cao xấp xỉMột vòng mấtThường dùng cho
Quỹ đạo thấp160–2.000 km90–130 phúttrạm vũ trụ, vệ tinh chụp ảnh, chòm vệ tinh internet, kính thiên văn quỹ đạo
Quỹ đạo đồng bộ Mặt Trờikhoảng 600–800 kmkhoảng 100 phútvệ tinh quan sát Trái Đất, khí tượng, giám sát rừng và mùa màng
Quỹ đạo trung bìnhkhoảng 2.000–35.000 km, phổ biến quanh 20.000 kmkhoảng 12 giờhệ thống định vị toàn cầu
Quỹ đạo địa tĩnh35.786 km trên xích đạobằng một ngàyvệ tinh viễn thông, truyền hình, một số vệ tinh khí tượng
Quỹ đạo elip caothấp nhất vài trăm km, xa nhất hàng chục nghìn kmkhác nhauphủ sóng vùng vĩ độ cao, nghiên cứu khoa học

Độ cao quỹ đạo thấp thực tế ít khi dưới 300 km vì khí quyển còn đủ dày để kéo vệ tinh rơi nhanh. Phần lớn vệ tinh đang hoạt động hiện nay tập trung ở quỹ đạo thấp, và con số tăng rất nhanh trong vài năm gần đây khi các chòm vệ tinh internet hàng nghìn chiếc được phóng lên.

Quỹ đạo địa tĩnh: vì sao chảo vệ tinh không phải xoay

Đứng yên là nhờ chạy cùng nhịp. Vệ tinh địa tĩnh bay về phía đông với tốc độ khoảng 3 km mỗi giây, đúng nhịp Trái Đất tự quay. Nhìn từ mặt đất, nó như treo cố định ở một điểm trên bầu trời. Chảo thu truyền hình nhà bạn chỉ cần chỉnh một lần là thu mãi.

Phải nằm trên xích đạo. Chỉ quỹ đạo nằm đúng mặt phẳng xích đạo mới cho vệ tinh đứng yên. Ở Việt Nam, nằm ở bán cầu bắc, chảo vệ tinh luôn hướng về phía nam và hơi chếch lên, vì vệ tinh nằm phía trên đường xích đạo.

Ba vệ tinh gần phủ kín hành tinh. Từ độ cao đó, một vệ tinh nhìn thấy gần một phần ba bề mặt Trái Đất. Về nguyên tắc, ba vệ tinh đặt cách đều nhau đủ phủ gần hết hành tinh, trừ vùng quanh hai cực. Ý tưởng này đã được đưa ra từ trước khi có vệ tinh nhân tạo đầu tiên.

Việt Nam cũng có chỗ ở đây. Các vệ tinh viễn thông VINASAT của Việt Nam nằm ở quỹ đạo địa tĩnh, phục vụ truyền hình, điện thoại và kết nối cho vùng xa. Mỗi nước muốn đặt vệ tinh địa tĩnh phải đăng ký vị trí qua tổ chức quốc tế về viễn thông, vì vành đai này là tài nguyên hữu hạn.

Cái giá là độ trễ. Tín hiệu phải đi lên rồi đi xuống hơn bảy mươi nghìn kilômét. Với một lượt hỏi và trả lời, độ trễ lên tới khoảng nửa giây. Xem truyền hình thì không sao, gọi điện thì nghe hơi khựng, chơi trực tuyến hay họp trực tuyến thì thấy rõ.

Quỹ đạo thấp: gần, nhanh và đông đúc

Ưu điểm lớn nhất của quỹ đạo thấp là gần. Vệ tinh chụp ảnh ở đây có thể thấy chi tiết nhỏ trên mặt đất, kính thiên văn có thể được sửa chữa, phi hành gia có thể lên xuống trong vài giờ, và tín hiệu đi tới mặt đất gần như tức thì. Vì gần nên đưa vệ tinh lên đây cũng rẻ hơn so với các tầng cao.

Cái giá là vệ tinh bay vụt qua. Từ mặt đất, một vệ tinh quỹ đạo thấp chỉ ở trên bầu trời của bạn vài phút rồi lặn mất. Muốn phủ sóng liên tục, cần rất nhiều vệ tinh nối đuôi nhau, đó là lý do các mạng internet vệ tinh quỹ đạo thấp phải có hàng trăm tới hàng nghìn chiếc. Ăng-ten mặt đất của các mạng này cũng phải tự dò theo vệ tinh thay vì chỉ cố định một hướng.

Cái giá thứ hai là khí quyển. Ở vài trăm kilômét, lực cản dù rất nhỏ vẫn đủ kéo vệ tinh tụt dần. Vệ tinh nào không có động cơ để nâng lại độ cao sẽ rơi xuống và bốc cháy sau vài năm tới vài chục năm tuỳ độ cao. Điều này hoá ra lại có ích: quỹ đạo thấp tự dọn dẹp một phần rác của nó, khác với tầng cao nơi rác ở lại rất lâu.

Cái giá thứ ba là đông đúc. Quỹ đạo thấp là nơi tập trung nhiều vệ tinh và mảnh vỡ nhất, nên nguy cơ va chạm cũng cao nhất. Câu chuyện đó dành cho bài về rác vũ trụ ở cuối chặng này.

Quỹ đạo trung bình và các quỹ đạo đặc biệt

Quỹ đạo của hệ thống định vị. Các hệ thống định vị toàn cầu đặt vệ tinh ở khoảng 20.000 km. Ở đó, mỗi vệ tinh nhìn được một vùng rộng và đi một vòng trong khoảng nửa ngày. Chỉ cần vài chục vệ tinh là bất cứ điểm nào trên Trái Đất cũng luôn thấy được ít nhất bốn chiếc, số tối thiểu để điện thoại tính ra vị trí của bạn.

Quỹ đạo đi qua hai cực. Một vệ tinh bay theo hướng bắc nam, trong khi Trái Đất quay bên dưới từ tây sang đông, sẽ lần lượt bay qua mọi vùng trên hành tinh sau vài ngày. Đây là cách các vệ tinh lập bản đồ toàn cầu.

Quỹ đạo đồng bộ Mặt Trời. Đây là một kiểu quỹ đạo gần cực được chỉnh rất khéo, sao cho mỗi lần vệ tinh bay qua một vùng thì giờ địa phương ở đó luôn như nhau, ví dụ khoảng mười giờ sáng. Nhờ vậy ánh sáng và bóng đổ trong ảnh chụp các ngày khác nhau giống nhau, dễ so sánh rừng bị chặt hay sông bị lở.

Quỹ đạo nghĩa địa. Vệ tinh địa tĩnh hết hạn không thể tự rơi về vì quá xa. Theo thông lệ, nó được đẩy lên cao thêm vài trăm kilômét vào một quỹ đạo dành để bỏ đi, nhường chỗ cho vệ tinh mới ở vành đai quý giá.

Đưa vệ tinh lên quỹ đạo địa tĩnh: không đi thẳng một mạch

Ít ai để ý rằng vệ tinh địa tĩnh hiếm khi được tên lửa thả thẳng vào vị trí cuối cùng. Cách làm phổ biến là tên lửa đưa vệ tinh vào một quỹ đạo chuyển tiếp hình bầu dục rất dẹt: điểm gần Trái Đất nhất chỉ vài trăm kilômét, điểm xa nhất chạm độ cao khoảng ba mươi sáu nghìn kilômét. Tên lửa tách ra ở đó, phần việc còn lại do chính vệ tinh tự làm.

Khi bay tới điểm xa nhất, vệ tinh đốt động cơ của mình để tăng tốc theo phương ngang, biến hình bầu dục thành hình tròn ở đúng độ cao địa tĩnh. Nếu bãi phóng không nằm trên xích đạo, lần đốt này còn phải bẻ mặt phẳng quỹ đạo về trùng với xích đạo, việc khá tốn nhiên liệu. Sau đó vệ tinh trôi dần tới đúng kinh độ đã đăng ký và được chỉnh từng chút một trong nhiều ngày.

Cả quá trình có thể kéo dài từ vài ngày tới vài tháng nếu vệ tinh dùng động cơ điện đẩy nhẹ nhưng bền. Trong suốt đời làm việc, vệ tinh địa tĩnh còn phải thỉnh thoảng đốt động cơ nhỏ để giữ chỗ, vì lực hút của Mặt Trăng và Mặt Trời cứ kéo nó lệch dần. Khi lượng nhiên liệu giữ chỗ cạn là lúc vệ tinh phải nghỉ hưu, dù máy móc bên trong vẫn còn chạy tốt.

Mẹo nhận biết khi đọc tin về vệ tinh

Khi đọc tin một vệ tinh vừa được phóng, vài chi tiết sau giúp bạn đoán được nó dùng để làm gì và nằm ở tầng nào:

  • Nói "địa tĩnh" hoặc "viễn thông", "truyền hình". Gần như chắc chắn ở độ cao khoảng 36.000 km trên xích đạo, phục vụ một vùng rộng cố định, tuổi thọ thường mười lăm năm hoặc hơn.
  • Nói "quan sát Trái Đất", "chụp ảnh", "giám sát". Thường ở quỹ đạo thấp, nhiều khi là quỹ đạo đồng bộ Mặt Trời, bay qua cùng một vùng vào cùng một giờ.
  • Nói "định vị", "dẫn đường". Thường ở quỹ đạo trung bình quanh 20.000 km, là một phần của một chòm hàng chục chiếc.
  • Nói "chòm vệ tinh", "internet băng rộng". Gần như chắc chắn ở quỹ đạo thấp, số lượng lớn, mỗi chiếc nhỏ và tuổi thọ ngắn hơn.
  • Nói "tàu chở hàng", "tàu chở người". Hướng tới trạm vũ trụ ở quỹ đạo thấp, khoảng 400 km.

Biết vệ tinh nằm ở tầng nào giúp hiểu những con số đi kèm: độ phân giải ảnh, độ trễ tín hiệu, số lượng vệ tinh cần có, và vì sao có vệ tinh nặng nhiều tấn trong khi có vệ tinh nhỏ bằng hộp giày.

Câu hỏi thường gặp

Vệ tinh địa tĩnh cách mặt đất bao xa?

Vệ tinh địa tĩnh nằm ở độ cao khoảng 35.786 km trên đường xích đạo, tức cách tâm Trái Đất khoảng 42.164 km. Đây là độ cao duy nhất mà một vòng quỹ đạo kéo dài đúng bằng thời gian Trái Đất tự quay.

Vì sao chảo vệ tinh ở Việt Nam hướng về phía nam?

Vì vệ tinh địa tĩnh luôn nằm phía trên đường xích đạo, mà Việt Nam ở bán cầu bắc. Từ Việt Nam nhìn lên, vành đai vệ tinh địa tĩnh là một đường cong ở bầu trời phía nam, nên chảo phải quay về hướng đó.

Trạm vũ trụ quốc tế ở quỹ đạo nào?

Trạm vũ trụ quốc tế ở quỹ đạo thấp, độ cao khoảng 400 km, đi một vòng Trái Đất trong khoảng 90 phút. Quỹ đạo của nó nghiêng so với xích đạo nên trạm bay qua phần lớn các vùng có người sống, trong đó có Việt Nam.

Vì sao vệ tinh định vị không đặt ở quỹ đạo địa tĩnh?

Định vị cần nhìn thấy nhiều vệ tinh ở nhiều hướng khác nhau cùng lúc để tính vị trí chính xác. Vệ tinh địa tĩnh chỉ nằm trên một đường xích đạo và không phủ tốt vùng gần cực. Quỹ đạo trung bình nghiêng cho hình học tốt hơn.

Vệ tinh quỹ đạo thấp ở được trên đó bao lâu?

Tuỳ độ cao. Ở khoảng 300 km, vệ tinh không có động cơ có thể rơi về sau vài tháng. Ở 500 tới 600 km, vài năm tới vài chục năm. Ở trên 1.000 km, có thể ở lại hàng trăm năm, nên cần được chủ động đưa về khi hết hạn.

Có thể nhìn thấy vệ tinh địa tĩnh bằng mắt thường không?

Gần như không. Ở độ cao hơn ba mươi lăm nghìn kilômét, vệ tinh quá nhỏ và quá mờ để mắt thường thấy được. Người ta chỉ chụp được chúng bằng kính thiên văn và máy ảnh phơi sáng lâu, khi đó chúng hiện thành chấm nhỏ đứng yên giữa các vệt sao.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138