Proxima b là hành tinh quay quanh Proxima Centauri, ngôi sao gần Mặt Trời nhất, cách chúng ta khoảng hơn bốn năm ánh sáng. Nó được công bố năm 2016 bằng phương pháp đo ngôi sao bị kéo lắc. Điều đã biết khá chắc: hành tinh nặng ít nhất cỡ Trái Đất, quay một vòng mất khoảng mười một ngày, và nằm trong vùng ở được của ngôi sao. Điều chưa biết thì nhiều hơn: nó có khí quyển không, có nước không, bề mặt ra sao.
Vì là hàng xóm gần nhất, Proxima b thường xuất hiện trên báo với những tiêu đề kiểu "Trái Đất thứ hai ngay bên cạnh". Chặng này tách bạch phần nào là số đo, phần nào là suy luận, phần nào là hy vọng, và vì sao khoảng cách hơn bốn năm ánh sáng, gần nhất trong vũ trụ, vẫn là quá xa với con người hôm nay.
Proxima Centauri là ngôi sao như thế nào
Proxima Centauri là một sao lùn đỏ, nhỏ hơn Mặt Trời nhiều cả về kích thước lẫn khối lượng, và mờ tới mức không thể thấy bằng mắt thường dù nằm gần nhất. Nó thuộc hệ sao Alpha Centauri, cùng với hai ngôi sao sáng hơn giống Mặt Trời quay quanh nhau thành một cặp sao đôi. Proxima nằm xa cặp đó và đi một vòng rất lớn quanh chúng, nhiều khả năng mất hàng trăm nghìn năm. Từ bầu trời phương nam, cặp sao sáng ấy hiện ra như một trong những điểm sáng nổi bật nhất, còn Proxima phải dùng kính thiên văn mới thấy.
Sao lùn đỏ cháy rất chậm và sống cực lâu, lâu hơn Mặt Trời nhiều lần. Nhưng Proxima là một ngôi sao hay nổi cơn: nó thường bùng sáng đột ngột, có lúc sáng lên nhiều lần trong vài phút, kèm theo lượng lớn tia cực tím và tia X. Đối với một hành tinh nằm sát bên, đó là điều đáng lo nhất.
Proxima b được tìm ra thế nào và ta biết những gì
Các nhà thiên văn theo dõi ánh sáng của Proxima trong nhiều đêm bằng máy quang phổ chính xác cao, tìm sự dịch chuyển rất nhỏ trong các vạch quang phổ. Họ thấy ngôi sao tiến lại gần rồi lùi ra xa theo một nhịp đều chừng mười một ngày, với tốc độ chỉ cỡ một người đi bộ chậm. Sau khi loại trừ khả năng nhịp này do chính hoạt động bề mặt của sao gây ra, họ công bố có một hành tinh. Các lần đo sau đó bằng thiết bị nhạy hơn đã xác nhận tín hiệu.
Từ phương pháp này, ta có chu kỳ quỹ đạo khoảng mười một ngày và khối lượng tối thiểu xấp xỉ khối lượng Trái Đất. Khoảng cách tới sao chỉ bằng vài phần trăm khoảng cách Trái Đất tới Mặt Trời, nhưng vì Proxima rất mờ, hành tinh nhận một lượng năng lượng chỉ thấp hơn Trái Đất nhận từ Mặt Trời một chút. Đó là lý do nó được xếp vào vùng ở được.
Ta không biết kích thước của Proxima b, vì nó không đi ngang mặt sao khi nhìn từ Trái Đất. Không có kích thước thì không tính được mật độ, nên không thể khẳng định nó là hành tinh đá, dù với khối lượng ấy khả năng đá là khá cao. Ta cũng chỉ có khối lượng tối thiểu: nếu quỹ đạo nghiêng nhiều, hành tinh có thể nặng hơn đáng kể.
Bảng tóm tắt: số đo, suy luận và chưa biết
Để đọc tin tức về Proxima b cho đúng, có thể chia thông tin thành ba nhóm:
| Nội dung | Mức độ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Có một hành tinh quay quanh Proxima với chu kỳ khoảng mười một ngày | Đã đo, được xác nhận nhiều lần | Bằng phương pháp chao đảo |
| Khối lượng ít nhất cỡ Trái Đất | Đã đo | Chỉ là giá trị tối thiểu |
| Nằm trong vùng ở được | Tính toán từ độ sáng sao và khoảng cách | Đúng theo định nghĩa ánh sáng nhận được |
| Là hành tinh đá | Suy luận hợp lý | Chưa đo được kích thước |
| Bị khoá thuỷ triều, một mặt luôn sáng | Suy luận từ khoảng cách gần sao | Khả năng cao nhưng chưa quan sát được |
| Có khí quyển, có nước | Chưa biết | Phụ thuộc vào việc chịu được bùng sáng của sao |
| Có sự sống | Không có dữ liệu nào | Mọi khẳng định đều là đồn đoán |
Khi một bản tin gộp tất cả các dòng trên thành một câu "hành tinh giống Trái Đất có thể có sự sống", người đọc nên nhớ rằng chỉ ba dòng đầu là số đo, còn lại là suy luận hoặc chưa biết.
Mối lo lớn nhất: những cơn bùng sáng
Vì nằm rất gần sao, Proxima b nhận lượng tia cực tím và tia X từ các cơn bùng sáng nhiều hơn Trái Đất nhận từ Mặt Trời gấp nhiều lần. Các mô hình cho thấy một hành tinh như vậy có thể đã mất phần lớn nước và khí quyển trong thời kỳ ngôi sao còn trẻ và dữ dội nhất. Nhưng cũng có mô hình cho rằng nếu hành tinh ban đầu có nhiều nước, hoặc có từ trường đủ mạnh, nó vẫn có thể giữ lại một phần.
Nếu bề mặt có nước và không khí đủ dày, khí hậu có thể dễ chịu ở một dải quanh ranh giới sáng tối, hoặc ở vùng giữa mặt sáng. Nếu không có khí quyển, mặt sáng sẽ bị nung còn mặt tối lạnh cóng, và bề mặt hứng trọn bức xạ. Hiện chưa có quan sát nào đủ nhạy để phân biệt hai kịch bản này. Đó là lý do câu trả lời trung thực nhất cho câu hỏi "Proxima b có ở được không" vẫn là "chưa biết".
Proxima có những hành tinh nào khác
Sau Proxima b, các nhà thiên văn tiếp tục theo dõi và công bố thêm một hành tinh nhỏ hơn nằm gần sao hơn nữa, thường được gọi là Proxima d, có khối lượng tối thiểu chỉ bằng một phần nhỏ Trái Đất. Phát hiện này cho thấy máy quang phổ ngày nay đã có thể bắt được những dao động cực nhỏ. Từng có một ứng viên hành tinh nằm xa hơn được nhắc tới, nhưng tín hiệu đó còn gây tranh luận và chưa được xác nhận chắc chắn.
Quanh cặp sao sáng Alpha Centauri A và B, các cuộc tìm kiếm chưa đưa ra một hành tinh được xác nhận chắc chắn, dù có những ứng viên được nhắc tới và đang được theo dõi. Hệ ba sao gần nhất vẫn là nơi được soi kỹ nhất, và có thể còn những bất ngờ.
Việc một ngôi sao lùn đỏ nhỏ bé ngay sát nhà có ít nhất hai hành tinh cũng là một dữ kiện thống kê có giá trị. Nếu ngôi sao gần nhất đã có hành tinh trong vùng ở được, thì nhiều khả năng loại hành tinh này không hề hiếm quanh sao lùn đỏ trong cả Ngân Hà. Đó là một trong những lý do các nhà khoa học tin rằng hành tinh đá trong vùng ở được có tới hàng tỉ cái trong thiên hà của ta, dù phần lớn quay quanh sao lùn đỏ chứ không phải sao giống Mặt Trời.
Nếu đứng trên Proxima b, bầu trời trông ra sao
Đây là phần tưởng tượng có căn cứ, dựa trên những gì đã biết về ngôi sao và quỹ đạo. Proxima Centauri trên bầu trời Proxima b sẽ trông lớn hơn Mặt Trời nhìn từ Trái Đất vài lần, vì hành tinh nằm rất gần, nhưng ánh sáng có màu đỏ cam và dịu hơn. Phần lớn năng lượng của sao lùn đỏ phát ra ở vùng hồng ngoại, nên một người đứng đó sẽ thấy cảnh vật tối hơn ban ngày trên Trái Đất dù da cảm nhận được hơi ấm.
Nếu hành tinh bị khoá thuỷ triều, ngôi sao sẽ đứng gần như yên một chỗ trên bầu trời, không mọc không lặn. Ở mặt tối, bầu trời đêm vĩnh viễn sẽ có một điểm sáng rực rỡ là cặp sao Alpha Centauri A và B, sáng hơn bất kỳ ngôi sao nào ta thấy từ Trái Đất. Mặt Trời của chúng ta nhìn từ đó chỉ là một ngôi sao sáng vừa phải trong chòm sao mà người Trái Đất gọi là Tiên Hậu.
Những cơn bùng sáng của Proxima sẽ làm cả bầu trời bừng lên trong vài phút. Không có khí quyển dày và từ trường che chắn, đó là những lúc bề mặt bị tắm trong bức xạ mạnh. Chính hình ảnh này nhắc rằng một hành tinh trong vùng ở được quanh sao lùn đỏ là một nơi rất khác Trái Đất, dù khối lượng của hai hành tinh gần bằng nhau.
Có bay tới đó được không
Hơn bốn năm ánh sáng nghe có vẻ gần trong thang vũ trụ, nhưng với con người là một khoảng cách khổng lồ. Con tàu nhanh nhất từng rời Hệ Mặt Trời mất cả chục năm để ra tới rìa nhật quyển. Với tốc độ đó, tới Proxima phải mất hàng chục nghìn năm. Một chuyến đi trong đời người đòi hỏi tốc độ cỡ một phần đáng kể tốc độ ánh sáng, điều chưa công nghệ nào làm được.
Đã có những đề xuất khoa học như dùng tia laser cực mạnh từ mặt đất đẩy những cánh buồm ánh sáng siêu nhẹ, mang theo con chip nhỏ cỡ con tem, để bay tới Alpha Centauri trong vài chục năm. Những ý tưởng này còn ở giai đoạn nghiên cứu khả thi, với rất nhiều thách thức: công suất laser, vật liệu buồm chịu nhiệt, cách gửi tín hiệu về từ xa như vậy. Không nên hiểu chúng là kế hoạch phóng sắp tới.
Con đường thực tế hơn trong vài thập kỷ tới là quan sát từ xa. Các kính thiên văn mặt đất cỡ cực lớn đang được xây dựng có thể đủ nhạy để tách ánh sáng của Proxima b khỏi ánh sáng ngôi sao và đo nhiệt độ hay dấu hiệu khí quyển. Nếu làm được, đó sẽ là lần đầu tiên con người thực sự biết điều gì đang diễn ra trên hành tinh gần nhất ngoài Hệ Mặt Trời.
Câu hỏi thường gặp
Proxima b cách Trái Đất bao xa?
Proxima b quay quanh Proxima Centauri, cách Trái Đất khoảng hơn bốn năm ánh sáng. Đây là ngôi sao gần Mặt Trời nhất, nên Proxima b là ngoại hành tinh gần nhất đã biết.
Proxima b có giống Trái Đất không?
Proxima b có khối lượng tối thiểu cỡ Trái Đất và nằm trong vùng ở được, nhưng chưa ai biết nó có khí quyển, có nước hay có bề mặt như Trái Đất không. Ngôi sao chủ là sao lùn đỏ hay bùng sáng mạnh, rất khác Mặt Trời.
Proxima b có sự sống không?
Hiện không có dữ liệu nào về sự sống trên Proxima b. Ngay cả việc hành tinh có khí quyển hay nước cũng chưa được xác định. Mọi khẳng định về sự sống ở đó đều là đồn đoán.
Vì sao không biết kích thước của Proxima b?
Vì hành tinh không đi ngang qua mặt sao khi nhìn từ Trái Đất, nên không đo được độ sáng sụt đi để tính bán kính. Nó chỉ được phát hiện bằng cách đo ngôi sao bị kéo lắc, cách này cho ra khối lượng tối thiểu.
Mất bao lâu để bay tới Proxima Centauri?
Với tốc độ của những con tàu nhanh nhất từng phóng, chuyến đi mất hàng chục nghìn năm. Có những đề xuất dùng buồm ánh sáng đẩy bằng laser để rút xuống vài chục năm, nhưng vẫn đang ở giai đoạn nghiên cứu khả thi.
Một năm trên Proxima b dài bao lâu?
Proxima b quay quanh sao một vòng mất khoảng mười một ngày Trái Đất. Nếu nó bị khoá thuỷ triều như nhiều người dự đoán, khái niệm ngày đêm ở đó cũng khác hẳn: một mặt luôn sáng, mặt kia luôn tối.