Câu trả lời trung thực hiện nay là: chưa biết. Cho tới thời điểm này, chưa có bằng chứng được giới khoa học chấp nhận về bất kỳ dạng sự sống nào ngoài Trái Đất, kể cả vi sinh vật. Nhưng việc tìm kiếm đang diễn ra nghiêm túc trên bốn mặt trận: dấu vết sự sống cổ trên sao Hoả, các đại dương dưới lớp băng của mặt trăng sao Mộc và sao Thổ, khí quyển của các ngoại hành tinh, và tín hiệu do một nền văn minh khác tạo ra.
Ngành khoa học làm việc này được gọi là sinh học vũ trụ. Nó không bắt đầu từ đĩa bay hay người ngoài hành tinh trên phim, mà từ những câu hỏi rất cụ thể: sự sống cần những gì, trên Trái Đất nó sống được ở những nơi khắc nghiệt tới đâu, và nếu có sự sống ở chỗ khác, nó để lại dấu vết gì mà công cụ của con người đo được. Chặng này đi qua từng mặt trận, nói rõ đã tìm thấy gì và chưa tìm thấy gì.
Sự sống cần những gì: điểm xuất phát của mọi cuộc tìm
Vì chỉ biết một ví dụ duy nhất là sự sống trên Trái Đất, các nhà khoa học bắt đầu từ những gì ví dụ đó cần. Mọi sinh vật đã biết đều cần nước lỏng làm môi trường cho phản ứng hoá học, cần một nguồn năng lượng, ánh sáng hoặc phản ứng hoá học, và cần những nguyên tố cơ bản như carbon, hydro, nitơ, oxy, phốt pho, lưu huỳnh. Một nơi có đủ ba thứ đó được coi là có thể ở được, dù không có nghĩa là đã có sự sống.
Có người hỏi: biết đâu sự sống ở nơi khác không cần nước, hay dựa trên nguyên tố khác carbon? Đó là câu hỏi chính đáng, và một số nhà khoa học nghiên cứu khả năng này. Nhưng khi phải chọn chĩa kính vào đâu với ngân sách và thời gian có hạn, bắt đầu từ thứ đã biết là chắc chắn có thể tồn tại vẫn là chiến lược hợp lý nhất.
Sinh vật ưa cực: Trái Đất mở rộng giới hạn
Trong vài thập kỷ qua, các nhà sinh học tìm thấy sự sống ở những nơi từng được coi là chết. Vi khuẩn sống trong suối nước nóng gần điểm sôi, trong hồ nước mặn đậm đặc, trong đá sâu hàng ki-lô-mét dưới lòng đất, quanh các miệng phun nước nóng dưới đáy đại dương không có chút ánh sáng nào. Ở đó, chúng lấy năng lượng từ phản ứng hoá học giữa nước và đá thay vì từ Mặt Trời. Những sinh vật như vậy được gọi chung là sinh vật ưa cực.
Phát hiện này thay đổi cách nhìn về những nơi ngoài Trái Đất. Một đại dương tối dưới lớp băng dày, nếu có miệng phun nóng ở đáy, không còn là nơi bị loại trừ. Lòng đất sao Hoả, nơi có thể còn nước mặn và được che chắn khỏi bức xạ, cũng vậy. Tuy nhiên, sống sót được ở môi trường khắc nghiệt khác với khởi đầu được ở đó. Sự sống trên Trái Đất có thể đã bắt đầu ở nơi dễ chịu hơn rồi mới lan ra những vùng cực.
Sao Hoả: tìm dấu vết sự sống thời xa xưa
Sao Hoả hôm nay khô, lạnh, bức xạ mạnh, nhưng hàng tỉ năm trước từng có sông, hồ và có lẽ cả biển. Vì vậy câu hỏi chính không phải là sao Hoả có sinh vật đang sống trên mặt đất hay không, mà là thời đó có sự sống không và nó có để lại dấu vết trong đá không. Các xe tự hành đã xác nhận nhiều nơi trên sao Hoả từng có môi trường nước hồ ổn định, có hợp chất hữu cơ được bảo quản trong đá, và có những vân đá được một số nhà nghiên cứu đánh giá là dấu hiệu sinh học tiềm năng.
Chữ "tiềm năng" rất quan trọng. Hợp chất hữu cơ có thể do vi sinh vật tạo ra, nhưng cũng có thể do phản ứng hoá học thuần tuý hoặc rơi từ thiên thạch. Muốn kết luận cần những phép phân tích mà thiết bị gửi lên sao Hoả không làm được. Đó là lý do một xe tự hành đã thu gom và niêm phong các ống mẫu đá, chờ một chương trình mang mẫu về Trái Đất. Chương trình này phức tạp và tốn kém, lịch trình đã nhiều lần được xem xét lại.
Lịch sử cũng có những bài học thận trọng. Từng có tuyên bố tìm thấy hoá thạch vi sinh vật trong một thiên thạch từ sao Hoả rơi xuống Nam Cực. Sau nhiều năm tranh luận, phần lớn giới khoa học cho rằng các cấu trúc đó có thể giải thích mà không cần sự sống. Kinh nghiệm này là một lý do khiến ngày nay các nhà khoa học rất thận trọng trước mọi kết luận.
Bản đồ các mục tiêu trong Hệ Mặt Trời
Ngoài sao Hoả, một số nơi khác trong Hệ Mặt Trời cũng được coi là đáng tìm. Bảng dưới đây tóm tắt lý do và tình trạng hiện nay:
| Nơi | Vì sao đáng tìm | Tình trạng |
|---|---|---|
| Europa, mặt trăng sao Mộc | Đại dương nước mặn dưới lớp băng, có thể tiếp xúc với đáy đá | Một tàu thăm dò chuyên biệt đang trên đường tới, chưa có dữ liệu sự sống |
| Enceladus, mặt trăng sao Thổ | Phun tia nước từ đại dương ngầm ra không gian; trong đó có muối, hợp chất hữu cơ, khí hydro | Đã bay qua tia phun nhiều lần; được đề xuất là mục tiêu cho sứ mệnh sau |
| Titan, mặt trăng sao Thổ | Hồ metan lỏng trên bề mặt, hoá học hữu cơ phong phú, có thể có đại dương nước ngầm | Một tàu bay kiểu trực thăng đang được chuẩn bị |
| Mây sao Kim | Lớp mây ở độ cao có nhiệt độ, áp suất dễ chịu hơn bề mặt | Một tuyên bố về khí lạ trong mây còn tranh cãi, chưa xác nhận |
| Lòng đất sao Hoả | Có thể còn nước mặn, được che khỏi bức xạ | Chưa có thiết bị khoan đủ sâu |
Điểm chung của các mục tiêu này là chúng cho phép tới tận nơi, đo trực tiếp, thậm chí mang mẫu về. Đây là lợi thế mà ngoại hành tinh không có. Nếu tìm thấy sự sống trong Hệ Mặt Trời và nó có nguồn gốc độc lập với Trái Đất, điều đó cho thấy sự sống có thể bắt đầu khá dễ dàng, và vũ trụ nhiều khả năng đầy sinh vật.
Ngược lại, nếu sự sống ở đó có cùng nguồn gốc với Trái Đất, vì đá văng qua lại giữa các hành tinh có thể chở vi sinh vật, thì phát hiện ấy sẽ ít nói hơn về sự sống ngoài kia. Các nhà khoa học phải cẩn thận để không mang vi khuẩn từ Trái Đất lên các nơi đó bằng chính tàu thăm dò, một việc gọi là bảo vệ hành tinh.
Ngoài Hệ Mặt Trời: khí quyển và tín hiệu nhân tạo
Với ngoại hành tinh, không thể tới tận nơi, nên chỉ có thể đọc ánh sáng. Mặt trận thứ ba là tìm dấu hiệu sinh học trong khí quyển, như sự cùng tồn tại của những khí lẽ ra phải phản ứng hết với nhau. Hiện mới bắt đầu với vài hành tinh, và thế hệ kính thiên văn tiếp theo mới đủ nhạy để thử với những hành tinh cỡ Trái Đất quanh sao giống Mặt Trời.
Mặt trận thứ tư nhắm vào sự sống có trí tuệ và công nghệ: tìm tín hiệu vô tuyến hay ánh sáng laser có cấu trúc mà tự nhiên không tạo ra, hoặc dấu vết công nghệ như khí công nghiệp trong khí quyển. Hơn sáu mươi năm lắng nghe chưa thu được tín hiệu nào được xác nhận là nhân tạo từ ngoài Trái Đất. Nhưng phần bầu trời và dải tần đã được nghe kỹ vẫn chỉ là một phần rất nhỏ, nên sự im lặng chưa nói được nhiều.
Nếu tìm thấy, thế giới sẽ biết theo cách nào
Nhiều người hình dung ngày phát hiện sự sống ngoài Trái Đất sẽ là một buổi họp báo với câu trả lời dứt khoát. Thực tế nhiều khả năng sẽ khác. Một số nhà khoa học đã đề xuất cách nói theo thang bậc, từ mức thấp nhất là phát hiện một tín hiệu có thể liên quan tới sự sống, qua các mức loại trừ nhiễu thiết bị, loại trừ nguồn không sinh học, xác nhận bằng phép đo độc lập, cho tới mức cao nhất là quan sát thêm những đặc điểm chỉ sự sống mới giải thích được. Mục đích là để công chúng biết một phát hiện đang ở bậc nào, thay vì nghe mọi tin đều như kết luận cuối cùng.
Với sao Hoả, bậc cao có thể đạt được khi mẫu đá về tới phòng thí nghiệm và cho thấy những cấu trúc, đồng vị, phân tử mà quá trình vô sinh khó tạo ra. Với các mặt trăng băng, cần đo trực tiếp nước trong tia phun hoặc dưới băng. Với ngoại hành tinh, có thể mất nhiều năm tích luỹ quan sát để một dấu hiệu trong khí quyển đi từ bậc thấp lên bậc cao. Người đọc tin vì thế nên hỏi: phát hiện này đang ở bậc nào, và còn thiếu bước nào.
Phân biệt khoa học với tin đồn
Vật thể bay không xác định không đồng nghĩa với người ngoài hành tinh. Phần lớn hiện tượng được báo cáo hoá ra là máy bay, khí cầu, vệ tinh, hiện tượng khí quyển hay lỗi cảm biến. Phần không giải thích được thường thiếu dữ liệu, chứ không phải có bằng chứng ngược lại. Các cơ quan khoa học khi xem xét đều nhấn mạnh chưa có dấu hiệu nào về công nghệ ngoài Trái Đất.
Kết quả đúng phải được lặp lại. Một phát hiện về sự sống ngoài Trái Đất chỉ được chấp nhận khi nhiều nhóm độc lập, bằng nhiều phương pháp, đi tới cùng kết luận và loại trừ được các giải thích không sinh học.
Tuyên bố phi thường cần bằng chứng mạnh tương xứng. Đây là nguyên tắc được nhắc nhiều trong ngành. Nó không có nghĩa là bác bỏ khả năng, mà là đặt mức bằng chứng cao trước khi tin.
Câu hỏi thường gặp
Đã tìm thấy sự sống ngoài Trái Đất chưa?
Chưa. Đến nay chưa có bằng chứng nào được giới khoa học chấp nhận về sự sống ngoài Trái Đất, kể cả vi sinh vật. Có một số dấu hiệu tiềm năng trên sao Hoả và trong khí quyển ngoại hành tinh nhưng đều cần kiểm chứng thêm.
Sinh học vũ trụ là gì?
Sinh học vũ trụ là ngành nghiên cứu nguồn gốc, sự phân bố và tương lai của sự sống trong vũ trụ. Nó kết hợp sinh học, hoá học, địa chất và thiên văn để tìm hiểu sự sống cần gì và có thể tồn tại ở đâu ngoài Trái Đất.
Sao Hoả có sự sống không?
Chưa tìm thấy sự sống trên sao Hoả. Sao Hoả từng có nước lỏng và các xe tự hành đã thấy hợp chất hữu cơ cùng một số dấu hiệu sinh học tiềm năng trong đá. Muốn kết luận cần mang mẫu về Trái Đất phân tích.
Vì sao Europa và Enceladus được coi là nơi có thể có sự sống?
Hai mặt trăng này có đại dương nước lỏng dưới lớp băng, được giữ ấm bằng lực thuỷ triều. Enceladus còn phun tia nước ra không gian chứa muối, hợp chất hữu cơ và khí hydro, những thứ có thể nuôi vi sinh vật.
Sinh vật ưa cực là gì?
Sinh vật ưa cực là những vi sinh vật sống được trong môi trường rất khắc nghiệt như nước gần sôi, nước cực mặn, đá sâu dưới lòng đất. Chúng cho thấy sự sống có thể tồn tại ở những nơi từng bị coi là không thể, kể cả ngoài Trái Đất.
UFO có phải là bằng chứng có người ngoài hành tinh không?
Không. Phần lớn hiện tượng được báo cáo đã được giải thích bằng máy bay, khí cầu, vệ tinh hay hiện tượng khí quyển. Những trường hợp chưa giải thích được thường thiếu dữ liệu, và chưa có trường hợp nào được xác nhận là công nghệ ngoài Trái Đất.