TanCung.comTận Cùng
Ngoại hành tinh và tìm sự sống

Ngoại hành tinh là gì và con người đã tìm thấy bao nhiêu hành tinh như vậy

Ngoại hành tinh là hành tinh quay quanh ngôi sao khác Mặt Trời. Từ con số không vào đầu thập niên chín mươi, danh sách nay đã vượt sáu nghìn và còn tăng.

Distant orange star with three small planets of different colors on wide orbits around it, seen from far away in deep indigo space, soft cinematic light

Ngoại hành tinh là hành tinh quay quanh một ngôi sao khác chứ không phải Mặt Trời của chúng ta. Hành tinh đầu tiên loại này được xác nhận vào đầu thập niên chín mươi của thế kỷ trước, và tới nay danh sách ngoại hành tinh đã được xác nhận trong các kho lưu trữ khoa học công khai đã vượt mốc sáu nghìn, kèm theo vài nghìn ứng viên khác đang chờ kiểm tra. Con số này thay đổi gần như hằng tháng, nên mọi con số cụ thể chỉ đúng tại thời điểm nó được ghi.

Điều đáng nói hơn con số là ý nghĩa của nó. Trước đó, loài người chỉ biết đúng một hệ hành tinh là nhà mình, và không ai chắc các ngôi sao khác có hành tinh hay không. Giờ đây, từ những gì đã đo được, các nhà thiên văn tin rằng trung bình mỗi ngôi sao trong Ngân Hà có ít nhất một hành tinh. Chặng này của chuyến đi bắt đầu từ câu hỏi đơn giản nhất: ngoại hành tinh là gì, con người tìm ra chúng từ khi nào, và vì sao danh sách cứ dài thêm.

Một hành tinh như thế nào thì được gọi là ngoại hành tinh

Chữ "ngoại" ở đây nghĩa là bên ngoài Hệ Mặt Trời. Sao Hoả, sao Mộc hay Diêm Vương đều không phải ngoại hành tinh, vì chúng quay quanh Mặt Trời. Một thiên thể được xếp vào ngoại hành tinh khi nó quay quanh một ngôi sao khác, hoặc quanh tàn tích của một ngôi sao như sao lùn trắng hay sao xung, và có khối lượng đủ nhỏ để không tự đốt nóng nhân của mình như một ngôi sao.

Ranh giới trên của khối lượng là chỗ hay gây tranh luận. Một vật thể nặng gấp vài chục lần sao Mộc có thể đốt được một loại hydro nặng trong lõi trong một thời gian ngắn, và khi đó nó thường được gọi là sao lùn nâu, một thứ nằm lưng chừng giữa hành tinh và ngôi sao. Giới thiên văn dùng một mốc quy ước quanh mười ba lần khối lượng sao Mộc, nhưng nhiều nhà khoa học cho rằng cách vật thể hình thành, từ đĩa bụi quanh sao hay từ một đám mây khí co lại, mới là tiêu chí hợp lý hơn. Vì vậy cùng một vật thể có thể có mặt trong danh mục này mà vắng trong danh mục khác.

Ngoài ra còn có những hành tinh lang thang, trôi tự do giữa các vì sao mà không quay quanh ngôi sao nào. Chúng có thể đã bị đá văng khỏi hệ của mình từ thuở mới hình thành. Nhiều danh mục tách riêng nhóm này, vì định nghĩa hành tinh thông thường gắn với việc có một ngôi sao chủ.

Những hành tinh đầu tiên: bất ngờ ngay từ ngày đầu

Thứ được xác nhận sớm nhất lại không quay quanh một ngôi sao bình thường. Đầu thập niên chín mươi, hai nhà thiên văn vô tuyến phát hiện những dao động rất nhỏ trong nhịp chớp của một sao xung, tức lõi còn lại sau khi một ngôi sao lớn nổ tung. Nhịp chớp của sao xung đều tới mức có thể dùng như đồng hồ, và độ lệch đều đặn trong nhịp ấy chỉ giải thích được bằng vài hành tinh nhỏ đang kéo sao xung lắc qua lắc lại. Đó là những hành tinh ngoài Hệ Mặt Trời đầu tiên được khẳng định, quay quanh một xác sao chết, nơi gần như không ai nghĩ hành tinh có thể tồn tại.

Mốc được nhắc tới nhiều nhất là năm 1995, khi hai nhà thiên văn Thuỵ Sĩ công bố một hành tinh quay quanh ngôi sao 51 Pegasi, một ngôi sao khá giống Mặt Trời. Hành tinh này nặng cỡ một nửa sao Mộc nhưng quay một vòng chỉ mất khoảng bốn ngày, nghĩa là nó nằm sát sao chủ hơn sao Thuỷ nằm gần Mặt Trời rất nhiều. Không mô hình nào thời đó dự đoán một hành tinh khí khổng lồ lại ở gần sao như vậy. Phát hiện này mở ra cả một ngành, và về sau được trao giải Nobel Vật lý.

Bài học từ hai phát hiện đầu tiên vẫn còn nguyên giá trị: vũ trụ đa dạng hơn những gì con người suy ra từ một hệ hành tinh duy nhất. Hệ Mặt Trời không phải khuôn mẫu chung, mà chỉ là một kiểu trong rất nhiều kiểu.

Vì sao danh sách tăng vọt sau năm 2009

Trong khoảng mười lăm năm đầu, mỗi năm chỉ thêm được vài chục hành tinh, chủ yếu bằng cách đo ngôi sao bị kéo lắc. Bước ngoặt đến khi kính thiên văn không gian Kepler của cơ quan vũ trụ Hoa Kỳ được phóng lên vào năm 2009. Kính này nhìn chằm chằm vào một mảng trời cố định chứa khoảng một trăm năm mươi nghìn ngôi sao, đo độ sáng của từng ngôi sao liên tục trong nhiều năm, để bắt những lần độ sáng sụt đi một chút khi có hành tinh đi ngang qua mặt sao.

Cách làm thống kê quy mô lớn này mang về hàng nghìn hành tinh, chiếm phần lớn danh sách hiện nay. Quan trọng hơn, vì Kepler nhìn một mẫu sao khá đại diện, các nhà khoa học có thể ước lượng tỉ lệ sao có hành tinh trong toàn thiên hà, thay vì chỉ đếm những hành tinh dễ thấy. Sau khi Kepler hết nhiên liệu vào năm 2018, kính TESS tiếp nối với cách làm khác: quét gần như toàn bộ bầu trời, ưu tiên những ngôi sao sáng và gần, để các hành tinh tìm được dễ nghiên cứu tiếp bằng kính lớn hơn.

Song song với đó là các máy đo quang phổ trên mặt đất ngày càng nhạy, các khảo sát vi thấu kính hấp dẫn, và những ảnh chụp trực tiếp hành tinh trẻ còn nóng. Mỗi phương pháp nhìn được một kiểu hành tinh khác nhau, nên danh sách chung là sự ghép nối của nhiều lưới đánh cá có mắt lưới khác nhau.

Đọc con số "đã tìm thấy" cho đúng

Khi một bản tin nói "đã phát hiện hành tinh thứ năm nghìn" hay "hơn sáu nghìn ngoại hành tinh", con số đó thuộc một trong vài loại dưới đây. Hiểu sự khác nhau giúp tránh hiểu nhầm:

LoạiNghĩa là gìMức chắc chắn
Ứng viênTín hiệu giống hành tinh, như độ sáng sụt đều đặn, nhưng chưa loại trừ các nguyên nhân khácThấp tới trung bình; một phần sẽ bị loại
Đã xác nhậnĐược kiểm tra bằng phương pháp thứ hai hoặc phân tích thống kê đủ chặt, công bố trên tạp chí có bình duyệtCao
Đã đo đủ khối lượng và bán kínhBiết cả nặng bao nhiêu và to cỡ nào, suy ra được mật độCao, và cho biết hành tinh làm bằng gì
Đã đo được khí quyểnPhân tích được ánh sáng đi qua hoặc phát ra từ khí quyển hành tinhChỉ một nhóm rất nhỏ trong danh sách

Có nhiều danh mục ngoại hành tinh do các viện khác nhau duy trì, mỗi nơi dùng tiêu chí riêng nên tổng số lệch nhau vài trăm là chuyện bình thường. Khi gặp hai con số khác nhau trên mạng, câu hỏi đúng không phải là bên nào sai, mà là mỗi bên đếm theo tiêu chí nào và cập nhật lúc nào.

Một điểm nữa hay bị bỏ qua: phần lớn ngoại hành tinh đã biết chỉ được biết qua một hai con số, như chu kỳ quỹ đạo và bán kính hoặc khối lượng tối thiểu. Chúng chưa bao giờ được "nhìn thấy" theo nghĩa thông thường. Ảnh minh hoạ trong tin tức gần như luôn là tranh vẽ của hoạ sĩ dựa trên vài con số đó.

Những hệ hành tinh đã biết khác nhà ta thế nào

Khi gom đủ nhiều hành tinh, một bức tranh bất ngờ hiện ra. Kiểu hành tinh phổ biến nhất trong dữ liệu là những thế giới lớn hơn Trái Đất nhưng nhỏ hơn sao Hải Vương, thứ mà Hệ Mặt Trời hoàn toàn không có. Nhiều ngôi sao có cả một chuỗi hành tinh xếp sát nhau, cùng nằm gần sao chủ hơn cả sao Thuỷ, quay một vòng chỉ mất vài ngày tới vài tuần. Có hệ hành tinh quay quanh hai ngôi sao một lúc, khiến bầu trời ở đó có hai mặt trời.

Một phần sự khác biệt này đến từ cách tìm: hành tinh lớn, ở gần sao thì dễ thấy hơn, nên chúng được phát hiện nhiều hơn tỉ lệ thật. Các nhà khoa học phải hiệu chỉnh độ lệch đó trước khi kết luận. Nhưng ngay cả sau khi hiệu chỉnh, Hệ Mặt Trời vẫn có vẻ hơi khác thường, với các hành tinh đá nhỏ ở trong, các hành tinh khí khổng lồ ở xa, và không có gì nằm sát Mặt Trời. Hiện chưa rõ kiểu sắp xếp như nhà ta hiếm tới mức nào, vì những hệ giống hệt nhà ta lại chính là loại khó phát hiện nhất.

Những điều hay bị hiểu nhầm về ngoại hành tinh

Đã chụp được ảnh hàng nghìn hành tinh. Chỉ vài chục hành tinh từng được chụp trực tiếp, thường là hành tinh rất lớn, còn trẻ, còn nóng và ở xa sao chủ. Trong những ảnh đó hành tinh chỉ là một chấm sáng, không thấy mây hay lục địa.

Mỗi "Trái Đất thứ hai" trên báo là một nơi giống Trái Đất. Cụm từ này thường chỉ có nghĩa hành tinh cỡ gần bằng Trái Đất và nhận lượng ánh sáng tương tự. Không ai biết nó có nước, có không khí hay có đất đá như ở đây hay không.

Ngoại hành tinh ở gần, có thể bay tới. Ngay cả hành tinh quanh ngôi sao gần nhất cũng cách xa khoảng hơn bốn năm ánh sáng. Với tốc độ của những con tàu nhanh nhất từng phóng, chuyến đi mất hàng chục nghìn năm.

Hành tinh nào cũng được đặt tên đẹp. Phần lớn có tên dạng mã: tên ngôi sao hoặc tên khảo sát cộng một chữ cái thường theo thứ tự phát hiện, bắt đầu từ b. Chữ a không dùng cho hành tinh vì ngầm hiểu là chính ngôi sao.

Danh sách còn dài tới đâu

Các ước tính dựa trên dữ liệu thống kê cho rằng Ngân Hà có vài trăm tỉ ngôi sao, và trung bình mỗi ngôi sao có ít nhất một hành tinh. Nếu đúng, số hành tinh trong thiên hà của ta lên tới hàng trăm tỉ, và vài nghìn hành tinh đã biết chỉ là những cái nằm gần nhất và dễ thấy nhất. Phần lớn các hành tinh cỡ Trái Đất quay quanh ngôi sao giống Mặt Trời ở khoảng cách giống ta vẫn nằm ngoài tầm với của các công cụ hiện nay.

Những kính thiên văn đang hoạt động và đang được chuẩn bị nhằm lấp hai khoảng trống: tìm thêm hành tinh nhỏ ở xa sao chủ, và đo khí quyển của những hành tinh đã biết. Bước thứ hai mới là bước dẫn tới câu hỏi lớn của cả chặng này, ở đâu đó có sự sống hay không. Các mục từ tiếp theo đi lần lượt qua cách tìm, vùng ở được, những kiểu hành tinh lạ, rồi tới chuyện đọc khí quyển và tìm sự sống từ xa.

Câu hỏi thường gặp

Ngoại hành tinh đầu tiên được phát hiện năm nào?

Những hành tinh đầu tiên được xác nhận là các hành tinh quay quanh một sao xung, công bố đầu thập niên chín mươi. Hành tinh đầu tiên quanh một ngôi sao giống Mặt Trời là 51 Pegasi b, công bố năm 1995 và về sau được trao giải Nobel Vật lý.

Hiện nay đã tìm thấy bao nhiêu ngoại hành tinh?

Các kho lưu trữ khoa học công khai đã ghi nhận hơn sáu nghìn ngoại hành tinh được xác nhận, cùng vài nghìn ứng viên. Con số tăng gần như mỗi tháng và lệch nhau giữa các danh mục do tiêu chí xác nhận khác nhau.

Ngoại hành tinh khác hành tinh lùn như thế nào?

Hành tinh lùn như Diêm Vương hay Ceres vẫn quay quanh Mặt Trời, chỉ là chưa dọn sạch quỹ đạo của mình. Ngoại hành tinh là chuyện vị trí: nó quay quanh một ngôi sao khác, bất kể lớn hay nhỏ.

Có chụp được ảnh thật của ngoại hành tinh không?

Có nhưng rất ít, chỉ vài chục trường hợp, chủ yếu là hành tinh khí lớn, trẻ và ở xa sao chủ. Trong ảnh hành tinh chỉ là một điểm sáng. Phần lớn hình ảnh trên báo là tranh minh hoạ dựa trên số đo.

Vì sao các ngoại hành tinh có tên toàn chữ và số?

Tên thường gồm tên ngôi sao chủ hoặc tên khảo sát phát hiện, cộng một chữ cái thường bắt đầu từ b theo thứ tự tìm ra. Cách đặt này giúp tra cứu nhanh trong danh mục. Một số hành tinh có thêm tên riêng qua các đợt đặt tên công khai.

Trong Ngân Hà có bao nhiêu hành tinh?

Chưa ai đếm được, nhưng ước tính thống kê cho rằng trung bình mỗi ngôi sao có ít nhất một hành tinh. Với vài trăm tỉ ngôi sao trong Ngân Hà, số hành tinh có thể lên tới hàng trăm tỉ, và đó vẫn là con số ước lượng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138