TanCung.comTận Cùng
Rìa Hệ Mặt Trời

Hệ Mặt Trời kết thúc ở đâu: nhật quyển, vùng biên và các mốc ranh giới

Hệ Mặt Trời không có một đường biên duy nhất. Có ranh giới của gió Mặt Trời là nhật quyển, ranh giới của hấp dẫn là đám mây Oort, và vài mốc khác ở giữa.

Vast translucent golden bubble of solar wind around a tiny bright Sun, its outer edge rippling against blue interstellar gas flowing past, seen from far away, ethereal

Hệ Mặt Trời không kết thúc ở một đường biên duy nhất, mà có nhiều ranh giới tuỳ theo đang đo cái gì. Nếu đo theo gió Mặt Trời, ranh giới là nhật biên, nơi luồng hạt từ Mặt Trời bị môi trường giữa các vì sao chặn lại, ở khoảng hơn một trăm hai mươi lần khoảng cách Trái Đất tới Mặt Trời. Nếu đo theo lực hấp dẫn, ranh giới nằm xa hơn hàng nghìn lần, ở rìa ngoài đám mây Oort, khoảng một tới hai năm ánh sáng.

Hai câu trả lời này nghe như mâu thuẫn, nhưng thật ra chúng trả lời hai câu hỏi khác nhau. Giống như hỏi một thành phố kết thúc ở đâu: ở cột mốc địa giới hành chính, hay ở nơi cuối cùng còn người đi làm vào thành phố mỗi ngày. Chặng này lần lượt đi qua từng mốc, từ trong ra ngoài, và giải thích điều gì thay đổi khi vượt qua mỗi mốc.

Gió Mặt Trời: luồng hạt thổi ra mọi hướng

Lớp khí quyển ngoài cùng của Mặt Trời nóng tới hàng triệu độ, nóng đến mức lực hấp dẫn của Mặt Trời không giữ nổi hết các hạt mang điện ở đó. Chúng liên tục thoát ra ngoài thành một dòng chảy gọi là gió Mặt Trời, gồm chủ yếu proton và electron, bay với tốc độ khoảng vài trăm ki-lô-mét mỗi giây. Dòng chảy này mang theo từ trường của Mặt Trời ra tận rất xa.

Gió Mặt Trời là thứ tạo nên cực quang khi va vào từ quyển Trái Đất, đẩy đuôi sao chổi luôn hướng ra xa Mặt Trời, và gây ra những cơn bão từ ảnh hưởng tới vệ tinh. Nhưng ở đây, điều đáng chú ý là nó thổi ra một khoảng không gian khổng lồ, giống như quả bóng bay được thổi phồng bên trong một căn phòng.

Không gian giữa các vì sao không trống rỗng hoàn toàn. Nó chứa một lượng rất loãng khí và hạt mang điện, có từ trường riêng, đến từ những ngôi sao đã chết và các đám mây khí. Mặt Trời cùng gió của nó đang di chuyển xuyên qua môi trường này. Vùng không gian mà gió Mặt Trời chiếm chỗ được gọi là nhật quyển, và các ranh giới của nó là nơi gió Mặt Trời bắt đầu thua.

Sóng xung kích kết thúc: nơi gió bỗng chậm lại

Càng ra xa, gió Mặt Trời càng loãng, áp lực của nó yếu dần. Tới một khoảng cách nhất định, áp lực ấy không còn đủ để đẩy môi trường giữa các vì sao ra một cách dễ dàng, và gió từ tốc độ siêu thanh đột ngột chậm lại. Vùng chuyển đổi đó gọi là sóng xung kích kết thúc. Có một ví dụ đời thường rất gần: mở vòi nước cho chảy xuống đáy bồn rửa, dòng nước lan ra nhanh thành một vòng mỏng, rồi tới một vòng tròn nhất định thì bỗng dâng cao và chậm hẳn lại. Vòng dâng nước đó là phiên bản thu nhỏ của sóng xung kích kết thúc.

Hai tàu Voyager là những vật thể đầu tiên đo được ranh giới này. Voyager 1 vượt qua năm 2004 ở khoảng chín mươi tư lần khoảng cách Trái Đất tới Mặt Trời. Voyager 2 vượt qua năm 2007, ở khoảng cách gần hơn, chừng tám mươi tư lần. Sự khác biệt này cho thấy nhật quyển không phải hình cầu tròn trịa, mà bị méo, và các ranh giới của nó còn co giãn theo hoạt động của Mặt Trời.

Sau khi qua sóng xung kích kết thúc, các thiết bị trên tàu ghi nhận gió chậm lại, nóng hơn, đặc hơn và hỗn loạn hơn, đúng như các nhà vật lý đã dự đoán, nhưng có những chi tiết bất ngờ khiến họ phải điều chỉnh mô hình.

Vùng bao nhật quyển và nhật biên

Giữa sóng xung kích kết thúc và mép ngoài cùng là một vùng dày gọi là vùng bao nhật quyển. Ở đây gió Mặt Trời đã chậm, bị nén lại, và bắt đầu bị bẻ cong về phía sau theo chiều chuyển động của Mặt Trời trong môi trường giữa các vì sao. Vùng này rộng vài chục lần khoảng cách Trái Đất tới Mặt Trời.

Mép ngoài cùng gọi là nhật biên. Đây là nơi áp lực của gió Mặt Trời và áp lực của môi trường giữa các vì sao cân bằng nhau, giống như mặt tiếp xúc giữa hai luồng khí đẩy vào nhau. Bên trong là vật chất từ Mặt Trời, bên ngoài là vật chất từ những nơi khác của Ngân Hà. Đây là định nghĩa phổ biến nhất của câu không gian giữa các vì sao bắt đầu từ đâu.

Voyager 1 vượt qua nhật biên năm 2012, ở khoảng một trăm hai mươi mốt lần khoảng cách Trái Đất tới Mặt Trời, Voyager 2 vượt qua năm 2018 ở khoảng cách gần tương tự. Dấu hiệu nhận biết chính là mật độ hạt mang điện quanh tàu tăng vọt, vì môi trường bên ngoài đặc hơn gió Mặt Trời loãng ở bên trong, và lượng hạt năng lượng từ Mặt Trời giảm đột ngột trong khi tia vũ trụ từ bên ngoài tăng lên.

Hình dạng nhật quyển: sao chổi, quả bóng hay chiếc bánh sừng bò

Trong nhiều năm, hình dung phổ biến là nhật quyển có dạng giống sao chổi: mũi tròn ở phía Mặt Trời đang đi tới, đuôi dài kéo về phía sau. Điều này hợp lý, vì Mặt Trời đang di chuyển trong môi trường giữa các vì sao, giống như một con thuyền tạo sóng ở mũi và để lại vệt nước ở đuôi.

Tuy vậy, dữ liệu đo các hạt trung hoà bay ngược về từ vùng biên, thu bởi một vệ tinh chuyên khảo sát vùng biên nhật quyển, cùng với dữ liệu của Voyager và Cassini, đã khiến một số nhóm nghiên cứu đề xuất những hình dạng khác: gần tròn như quả bóng, hoặc có hai thuỳ phía sau như chiếc bánh sừng bò. Lý do là từ trường bị cuốn theo gió Mặt Trời có thể ép phần đuôi lại.

Hiện chưa có hình dạng nào được thống nhất. Đây là một ví dụ về câu hỏi khoa học đang mở: chúng ta sống bên trong nhật quyển, nhưng chỉ có hai con tàu từng chạm tới biên của nó, đều ở phía mũi. Phía đuôi chưa có tàu nào tới. Cách đây vài năm, các nhà khoa học còn tranh luận về sự tồn tại của một sóng xung kích hình cung phía trước nhật quyển; dữ liệu hiện nay gợi ý rằng ở phía đó có lẽ chỉ có một vùng sóng nhẹ hơn chứ không phải sóng xung kích thật sự.

Các mốc ranh giới tính từ Mặt Trời ra

Bảng dưới đây xếp các mốc thường được nhắc khi nói về biên giới Hệ Mặt Trời. Khoảng cách tính theo số lần khoảng cách Trái Đất tới Mặt Trời, làm tròn:

MốcKhoảng cách gần đúngÝ nghĩa
Quỹ đạo sao Hải Vươngkhoảng 30Hành tinh xa nhất
Rìa vành đai Kuiper chínhkhoảng 50Hết dải thiên thể băng giá đông đúc nhất
Sóng xung kích kết thúckhoảng 85 tới 95Gió Mặt Trời chậm lại đột ngột
Nhật biênkhoảng 120Hết vùng gió Mặt Trời, bắt đầu không gian giữa các vì sao theo nghĩa vật lý
Rìa trong đám mây Oortkhoảng vài nghìnBắt đầu kho thiên thể băng giá bao quanh
Rìa ngoài đám mây Oortcó thể tới 100.000 hoặc hơnGần hết vùng hấp dẫn của Mặt Trời còn giữ được vật chất

Nhìn bảng sẽ thấy nhật biên, dù xa hơn mọi hành tinh, vẫn chỉ là một phần rất nhỏ so với toàn bộ vùng mà Mặt Trời còn giữ được bằng hấp dẫn. Khi tin tức nói một con tàu đã rời Hệ Mặt Trời, gần như luôn là đang nói về nhật biên.

Còn một cách nói khác về vùng ảnh hưởng hấp dẫn là mặt cầu Hill, nơi sức kéo của Mặt Trời ngang với sức kéo của cả Ngân Hà. Ước tính đặt nó ở khoảng một tới hai năm ánh sáng, trùng với vùng rìa ngoài đám mây Oort.

Vì sao cái bong bóng này quan trọng với sự sống trên Trái Đất

Ngoài kia, khắp Ngân Hà đầy những tia vũ trụ, những hạt mang điện năng lượng rất cao được gia tốc bởi các vụ nổ siêu tân tinh và những vật thể dữ dội khác. Nhật quyển hoạt động như một tấm chắn lớn đầu tiên, làm lệch hướng và giảm bớt một phần đáng kể các tia này trước khi chúng tới được vùng các hành tinh. Từ quyển và khí quyển Trái Đất là các lớp chắn tiếp theo.

Hiệu quả của lớp chắn này thay đổi theo chu kỳ hoạt động của Mặt Trời. Khi Mặt Trời hoạt động mạnh, nhật quyển phồng lên và chắn tốt hơn, lượng tia vũ trụ tới gần Trái Đất giảm. Khi Mặt Trời yên ắng, lượng tia vũ trụ tăng. Đây là điều các nhà thiết kế tàu vũ trụ và các nhà lên kế hoạch cho những chuyến bay dài có người lái phải tính tới, vì bức xạ là một trong những rủi ro lớn cho sức khoẻ phi hành gia ngoài quỹ đạo thấp.

Các nhà khoa học còn đặt câu hỏi: qua hàng triệu năm, khi Mặt Trời đi qua những vùng có mật độ khí khác nhau của Ngân Hà, nhật quyển co lại hay phồng to ra, và điều đó có ảnh hưởng gì tới lượng bức xạ trên Trái Đất trong quá khứ hay không. Đây là câu hỏi còn đang nghiên cứu, chưa có kết luận chắc chắn.

Câu hỏi thường gặp

Hệ Mặt Trời rộng bao nhiêu?

Tuỳ cách định nghĩa. Nếu tính tới nhật biên, nơi gió Mặt Trời kết thúc, khoảng hơn một trăm hai mươi lần khoảng cách Trái Đất tới Mặt Trời. Nếu tính tới rìa ngoài đám mây Oort, vùng hấp dẫn của Mặt Trời còn giữ được vật chất, có thể tới một đến hai năm ánh sáng.

Nhật quyển là gì?

Nhật quyển là vùng không gian khổng lồ bị gió Mặt Trời chiếm chỗ, giống một bong bóng bao quanh Mặt Trời và mọi hành tinh. Nó giúp che chắn một phần tia vũ trụ từ bên ngoài Ngân Hà trước khi chúng tới vùng các hành tinh.

Nhật biên là gì?

Nhật biên là mép ngoài cùng của nhật quyển, nơi áp lực của gió Mặt Trời cân bằng với áp lực của môi trường giữa các vì sao. Vượt qua nhật biên được coi là đi vào không gian giữa các vì sao theo nghĩa vật lý.

Đã có tàu nào vượt qua nhật biên chưa?

Có hai tàu là Voyager 1, vượt qua năm 2012, và Voyager 2, vượt qua năm 2018. Cả hai đều ở phía mũi của nhật quyển, theo hướng Mặt Trời đang di chuyển. Phía đuôi chưa có tàu nào tới.

Nhật quyển có hình gì?

Chưa có câu trả lời thống nhất. Hình dung cũ là dạng sao chổi có đuôi dài, nhưng một số dữ liệu mới gợi ý dạng gần tròn hoặc có hai thuỳ phía sau. Các nhà khoa học vẫn đang tranh luận và cần thêm phép đo.

Ra khỏi nhật biên có nghĩa là ra khỏi Hệ Mặt Trời chưa?

Theo nghĩa gió Mặt Trời thì có, nhưng theo nghĩa hấp dẫn thì chưa. Ngoài nhật biên vẫn còn cả đám mây Oort rộng gấp hàng nghìn lần, nơi các thiên thể băng giá vẫn quay quanh Mặt Trời.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138