TanCung.comTận Cùng
Rìa Hệ Mặt Trời

Hành tinh thứ chín có thật không: dấu vết hấp dẫn trên các thiên thể xa

Hành tinh thứ chín là giả thuyết về một hành tinh lớn chưa ai thấy ở rìa Hệ Mặt Trời, suy ra từ quỹ đạo lệch của vài thiên thể xa. Bằng chứng và phản biện.

Faint dark blue giant planet barely lit at the edge of deep space, partly hidden in shadow, a few tiny icy bodies on long arcs nearby, mysterious cold atmosphere

Hiện chưa ai nhìn thấy hành tinh thứ chín. Đó là một giả thuyết được công bố năm 2016, cho rằng ở rất xa ngoài sao Hải Vương có một hành tinh nặng gấp vài lần Trái Đất, và lực hấp dẫn của nó đã sắp xếp quỹ đạo của một nhóm nhỏ thiên thể băng giá xa xôi theo một kiểu khó giải thích bằng ngẫu nhiên. Nhiều nhà khoa học coi đây là một giả thuyết nghiêm túc đáng tìm kiếm, nhưng cũng có nhiều người cho rằng quy luật kia chỉ là kết quả của cách quan sát. Câu trả lời trung thực nhất hôm nay là: chưa biết.

Chữ hành tinh thứ chín ở đây không liên quan tới Diêm Vương, vốn đã được xếp thành hành tinh lùn. Nó chỉ một thiên thể giả định, lớn hơn nhiều, nếu có thì sẽ là hành tinh thật sự thứ chín theo định nghĩa hiện hành. Chặng này kể bằng chứng, phản biện, những lần lịch sử thiên văn từng đoán đúng và đoán sai kiểu này, và cách các nhà khoa học đang đi tìm câu trả lời.

Bằng chứng xuất phát từ đâu

Ở vùng rất xa của Hệ Mặt Trời có một số ít thiên thể có quỹ đạo cực dài và dẹt, điểm gần Mặt Trời nhất của chúng đã nằm ngoài tầm ảnh hưởng mạnh của sao Hải Vương. Sedna, phát hiện năm 2003, là ví dụ nổi tiếng nhất. Khi các nhà thiên văn so sánh quỹ đạo của nhóm thiên thể này, họ nhận thấy những quỹ đạo dài ấy có xu hướng chĩa về cùng một phía và nghiêng theo cùng một kiểu, như một bó que tính bị gom về một bên thay vì xoè đều ra mọi hướng.

Theo lẽ thường, sau hàng tỷ năm, lực hấp dẫn của các hành tinh đã biết sẽ làm hướng các quỹ đạo này xoay đi và rải đều ra. Việc chúng vẫn tụ lại gợi ý có một thứ gì đó đang giữ chúng theo hàng. Năm 2016, hai nhà thiên văn tại một viện công nghệ ở Hoa Kỳ công bố mô phỏng cho thấy một hành tinh nặng khoảng vài lần Trái Đất, quay trên một quỹ đạo dài và nghiêng, ở khoảng cách trung bình vài trăm lần khoảng cách Trái Đất tới Mặt Trời, có thể tạo ra đúng kiểu sắp xếp đó.

Mô hình của họ còn dự đoán vài hệ quả khác, ví dụ sự tồn tại của những thiên thể có quỹ đạo nghiêng gần như vuông góc với mặt phẳng các hành tinh. Một số thiên thể như vậy đã được tìm thấy về sau, và phía ủng hộ coi đó là dấu hiệu khích lệ.

Phản biện: có thể chỉ là ảo giác do cách quan sát

Phản biện mạnh nhất liên quan tới thiên lệch quan sát. Các thiên thể xa xôi chỉ đủ sáng để phát hiện khi chúng ở gần điểm gần Mặt Trời nhất trên quỹ đạo. Kính thiên văn lại không quan sát đều mọi vùng trời: có vùng bị Ngân Hà che dày đặc sao, có vùng chỉ thấy được ở một mùa trong năm, có vùng thuộc nửa trời mà kính ở bán cầu đó ít nhìn tới. Kết quả là ta có thể chỉ tìm thấy những thiên thể có quỹ đạo chĩa về phía mà kính đã nhìn, rồi tưởng rằng mọi quỹ đạo đều chĩa về một phía.

Một số nhóm nghiên cứu đã phân tích dữ liệu từ các cuộc khảo sát có kiểm soát thiên lệch rõ ràng và kết luận rằng sự tụ lại của các quỹ đạo không mạnh như lúc đầu tưởng, thậm chí phù hợp với phân bố đều. Phía ủng hộ phản bác rằng các phân tích của họ đã tính tới thiên lệch và tín hiệu vẫn còn. Tranh luận này vẫn tiếp diễn và mẫu thiên thể còn quá ít để kết luận dứt khoát.

Ngoài ra, có những cách giải thích khác không cần hành tinh: tổng lực hấp dẫn của rất nhiều thiên thể nhỏ chưa phát hiện trong vùng ngoài, hay ảnh hưởng còn sót lại từ thời Mặt Trời ở trong cụm sao đông đúc. Thậm chí có đề xuất rằng đó là một hố đen nguyên thuỷ cỡ quả bóng, nhưng ý tưởng này nằm ở rìa xa của khoa học và rất ít bằng chứng.

Lịch sử từng đoán đúng: câu chuyện sao Hải Vương

Ý tưởng tìm một hành tinh qua dấu vết hấp dẫn không mới. Đầu thế kỷ mười chín, các nhà thiên văn nhận thấy sao Thiên Vương không đi đúng như tính toán dựa trên lực hấp dẫn của Mặt Trời và các hành tinh đã biết. Có lúc nó đi nhanh hơn, có lúc chậm hơn một chút. Nhà toán học người Pháp Urbain Le Verrier, và độc lập với ông là John Couch Adams ở Anh, tính ngược xem cần một hành tinh ở đâu để tạo ra những sai lệch đó.

Năm 1846, dựa vào vị trí mà Le Verrier gửi tới, một nhà thiên văn ở Berlin hướng kính thiên văn lên trời và tìm thấy sao Hải Vương ngay trong đêm đầu tiên, cách vị trí dự đoán không xa. Đây được coi là một trong những chiến thắng ngoạn mục nhất của cơ học Newton: một hành tinh được tìm ra bằng giấy bút trước khi được nhìn thấy.

Phía ủng hộ hành tinh thứ chín hay nhắc câu chuyện này. Nhưng điểm khác biệt quan trọng là sao Thiên Vương được quan sát rất kỹ, sai lệch của nó là con số đo được chắc chắn, còn bằng chứng cho hành tinh thứ chín đến từ một nhóm nhỏ thiên thể mờ nhạt có quỹ đạo chỉ được biết một phần.

Lịch sử cũng từng đoán sai: hành tinh Vulcan và hành tinh X

Ngay sau thành công với sao Hải Vương, chính Le Verrier áp dụng cách làm cũ cho sao Thuỷ. Quỹ đạo sao Thuỷ xoay dần một lượng nhỏ mà cơ học Newton không giải thích hết. Ông đề xuất một hành tinh nằm gần Mặt Trời hơn cả sao Thuỷ, sau được gọi là Vulcan. Suốt nhiều chục năm, nhiều người báo đã thấy nó, rồi đều không được xác nhận. Lời giải thật đến vào đầu thế kỷ hai mươi từ thuyết tương đối rộng của Einstein: không phải có thêm hành tinh, mà là cách hiểu về hấp dẫn cần được sửa.

Đầu thế kỷ hai mươi, cũng có cuộc săn tìm một hành tinh X ngoài sao Hải Vương để giải thích những sai lệch còn lại trên quỹ đạo sao Thiên Vương. Cuộc săn này dẫn tới phát hiện Diêm Vương năm 1930, nhưng Diêm Vương quá nhỏ để gây ra sai lệch nào. Về sau, khi khối lượng sao Hải Vương được đo chính xác hơn nhờ tàu vũ trụ bay ngang, những sai lệch kia biến mất. Diêm Vương được tìm thấy gần như nhờ may mắn.

Hai câu chuyện này nhắc rằng một sai lệch quỹ đạo có thể dẫn tới hành tinh mới, cũng có thể dẫn tới vật lý mới, hoặc chỉ là sai số đo. Thận trọng là thái độ đúng.

Nếu có thật, hành tinh thứ chín trông thế nào

Các thông số dưới đây là những ước tính từ mô hình, thay đổi qua các lần cập nhật, chỉ nên hiểu như khoảng tham khảo:

Thông sốƯớc tính từ mô hìnhGhi chú
Khối lượngkhoảng vài lần Trái ĐấtNhỏ hơn sao Thiên Vương, lớn hơn Trái Đất
Khoảng cách trung bìnhvài trăm lần khoảng cách Trái Đất tới Mặt TrờiQuỹ đạo dẹt, lúc gần lúc xa
Một vòng quanh Mặt Trờihàng nghìn tới hàng chục nghìn nămDi chuyển cực chậm trên nền trời
Độ sángrất mờ, gần giới hạn của các kính lớnLý do chưa tìm thấy dù đã có nhiều cuộc khảo sát
Bản chất có thểmột hành tinh băng khí cỡ nhỏGiống phiên bản thu nhỏ của sao Hải Vương

Hành tinh kiểu này, nặng khoảng vài lần Trái Đất, lại là loại hành tinh phổ biến nhất quanh các ngôi sao khác trong số các hành tinh đã được phát hiện, nhưng Hệ Mặt Trời của chúng ta lại không có. Nếu hành tinh thứ chín tồn tại, nó sẽ lấp khoảng trống đó.

Còn nó từ đâu tới? Các mô hình đưa ra vài khả năng: một phôi hành tinh khí khổng lồ bị đá văng ra ngoài trong thời kỳ đầu, hoặc một hành tinh lang thang bị Mặt Trời bắt giữ khi còn ở trong cụm sao. Cả hai đều là kịch bản, chưa có kiểm chứng.

Cuộc tìm kiếm đang diễn ra thế nào

Muốn tìm một vật vừa mờ vừa di chuyển cực chậm, cần kính thiên văn quét những vùng trời rộng lặp đi lặp lại trong nhiều năm, rồi dùng máy tính so ảnh để tìm những chấm sáng dịch chuyển. Nhiều cuộc khảo sát đã loại trừ được một phần bầu trời: nếu hành tinh ở đó với độ sáng như mô hình dự đoán, nó đã phải bị thấy. Vùng còn lại để tìm thu hẹp dần.

Hy vọng lớn hiện nay đặt vào Đài quan sát Vera C. Rubin ở Chile, bắt đầu khảo sát toàn bộ bầu trời phía nam lặp lại liên tục trong khoảng mười năm. Nó được kỳ vọng sẽ phát hiện thêm rất nhiều thiên thể ở vùng ngoài. Nếu hành tinh thứ chín có thật và nằm trong tầm, Rubin có cơ hội tốt để tìm thấy. Nếu không, số lượng thiên thể xa được phát hiện sẽ đủ lớn để kiểm tra xem quy luật sắp xếp quỹ đạo có thật hay không.

Dù kết quả thế nào, khoa học đều được lợi. Tìm thấy hành tinh thì Hệ Mặt Trời có thêm một thành viên lớn. Không tìm thấy và quy luật biến mất thì giả thuyết được đóng lại một cách sòng phẳng. Khi đọc những tin giật tít kiểu đã tìm ra hành tinh thứ chín, nên kiểm tra xem đó là phát hiện thật hay chỉ là một mô hình mới, vì loại tin sau xuất hiện nhiều hơn.

Câu hỏi thường gặp

Hành tinh thứ chín có phải Diêm Vương không?

Không. Diêm Vương là hành tinh lùn đã biết từ năm 1930. Hành tinh thứ chín là một thiên thể giả định nặng gấp vài lần Trái Đất ở xa hơn rất nhiều, được đề xuất năm 2016 để giải thích quỹ đạo lạ của một số thiên thể xa.

Đã có ai nhìn thấy hành tinh thứ chín chưa?

Chưa. Tới nay chưa có quan sát nào xác nhận hành tinh này. Bằng chứng chỉ là gián tiếp, dựa trên cách sắp xếp quỹ đạo của một nhóm nhỏ thiên thể băng giá ở rìa Hệ Mặt Trời, và bằng chứng này còn đang bị tranh luận.

Vì sao một hành tinh lớn như vậy lại khó tìm?

Vì nó ở rất xa, có thể vài trăm lần khoảng cách Trái Đất tới Mặt Trời, nhận rất ít ánh sáng và phản xạ lại càng ít. Nó cũng di chuyển cực chậm trên nền trời và có thể nằm ở vùng đông sao của Ngân Hà, nơi rất khó phân biệt.

Có những cách giải thích nào khác ngoài một hành tinh?

Có. Sự sắp xếp quỹ đạo có thể chỉ do thiên lệch trong cách quan sát, hoặc do tổng lực hấp dẫn của nhiều thiên thể nhỏ chưa phát hiện, hoặc dấu vết còn lại từ thời Mặt Trời ở trong cụm sao. Các ý này đều đang được kiểm tra.

Đã từng có hành tinh nào được tìm ra nhờ tính toán trước chưa?

Có. Sao Hải Vương được tìm thấy năm 1846 gần đúng vị trí mà nhà toán học Urbain Le Verrier tính ra từ những sai lệch trên quỹ đạo sao Thiên Vương. Nhưng cũng có trường hợp đoán sai như hành tinh Vulcan, được giải thích bằng thuyết tương đối.

Khi nào có câu trả lời về hành tinh thứ chín?

Không ai biết chắc. Các cuộc khảo sát bầu trời lớn như của Đài quan sát Vera C. Rubin trong khoảng mười năm tới được kỳ vọng sẽ hoặc tìm thấy hành tinh, hoặc thu đủ dữ liệu để kiểm tra giả thuyết một cách dứt khoát hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138