Các nhà khoa học đọc khí quyển của ngoại hành tinh bằng cách phân tích ánh sáng. Khi hành tinh đi ngang mặt sao, một phần nhỏ ánh sáng sao xuyên qua lớp khí quyển mỏng ở rìa hành tinh, và mỗi loại phân tử như hơi nước, carbon dioxide hay metan hút một số màu riêng. So sánh ánh sáng lúc có và không có hành tinh che, người ta biết được trong khí quyển có những chất gì. Đây là con đường chính để một ngày nào đó tìm dấu hiệu sự sống từ khoảng cách nhiều năm ánh sáng.
Kỹ thuật này đã cho ra những kết quả có thật: hơi nước, carbon dioxide, các hợp chất của lưu huỳnh trên những hành tinh khí lớn và nóng. Nhưng với hành tinh nhỏ cỡ Trái Đất, tín hiệu yếu tới mức đang chạm giới hạn của các kính thiên văn mạnh nhất. Chặng này giải thích cách đọc, thứ người ta tìm, và lý do mỗi tuyên bố "phát hiện dấu hiệu sự sống" đều cần được kiểm chứng rất kỹ.
Ánh sáng mang theo dấu vân tay của phân tử
Ánh sáng trắng đi qua lăng kính tách thành dải màu như cầu vồng, gọi là quang phổ. Khi ánh sáng đi qua một chất khí, mỗi loại phân tử hút đúng những bước sóng nhất định, để lại những vạch tối hoặc những vùng trũng trong quang phổ. Mỗi chất có một bộ vạch riêng như dấu vân tay. Từ thế kỷ mười chín, các nhà khoa học đã dùng cách này để biết Mặt Trời làm bằng gì mà không cần chạm tới nó.
Với ngoại hành tinh, phần lớn dấu vân tay quan trọng nằm ở vùng hồng ngoại, thứ ánh sáng mắt người không thấy. Hơi nước, carbon dioxide, metan đều có những dải hút mạnh trong vùng này. Đó là lý do các kính thiên văn không gian chuyên về hồng ngoại có vai trò lớn, và bầu khí quyển Trái Đất, vốn cũng chứa hơi nước và carbon dioxide, lại là một trở ngại khi quan sát từ mặt đất.
Còn một điểm quan trọng khác: lớp khí quyển của một hành tinh cỡ Trái Đất mỏng như lớp vỏ táo so với cả quả táo. Khi nhìn từ xa, phần ánh sáng sao lọt qua lớp vỏ mỏng đó chỉ là một vành sáng cực mảnh quanh bóng đen của hành tinh. Toàn bộ thông tin về thành phần không khí của một thế giới khác nằm trong vành sáng mảnh ấy, và muốn gom đủ ánh sáng để đọc, các kính thiên văn thường phải cộng dồn dữ liệu của nhiều lần quá cảnh.
Ba cách đọc khí quyển từ xa
Cách thứ nhất là quang phổ truyền qua, dùng lúc hành tinh đi ngang trước mặt sao. Ở những bước sóng mà khí quyển hút mạnh, hành tinh trông như to hơn một chút vì lớp khí cũng chặn ánh sáng. Ở những bước sóng khí quyển trong suốt, hành tinh trông nhỏ hơn. Vẽ kích thước biểu kiến theo bước sóng, ta được một quang phổ phản ánh thành phần khí quyển. Mức chênh lệch thường cực nhỏ, chỉ vài phần mười nghìn hoặc ít hơn của độ sáng ngôi sao.
Cách thứ hai là đo lúc hành tinh đi ra sau lưng ngôi sao. Ngay trước khi bị che, ta thu được ánh sáng của sao cộng ánh sáng và nhiệt hành tinh phát ra; khi hành tinh bị che, chỉ còn ánh sáng sao. Hiệu số cho ra ánh sáng của riêng hành tinh, từ đó suy ra nhiệt độ mặt ban ngày và một số phân tử. Theo dõi suốt một vòng quỹ đạo còn cho biết nhiệt có được gió chuyển sang mặt tối hay không.
Cách thứ ba là chụp ảnh trực tiếp rồi phân tích ánh sáng của chính chấm sáng hành tinh. Cách này hiện chỉ làm được với hành tinh lớn, trẻ và nằm xa sao, nhưng về lâu dài là con đường hứa hẹn nhất để đọc khí quyển hành tinh cỡ Trái Đất quanh sao giống Mặt Trời, những hành tinh không bao giờ đi ngang mặt sao khi nhìn từ đây.
Những gì đã đọc được đến nay
Các kính không gian thế hệ trước đã phát hiện natri, hơi nước và một số chất khác trên những sao Mộc nóng. Từ khi kính thiên văn không gian James Webb đi vào hoạt động, chất lượng quang phổ tăng vượt bậc: carbon dioxide được nhận ra rõ ràng trên một hành tinh khí khổng lồ, các phân tử chứa lưu huỳnh được tạo ra bởi phản ứng quang hoá dưới ánh sao, mây và mưa của những chất mà trên Trái Đất ở dạng đá. Những kết quả này giúp kiểm tra các mô hình về cách hành tinh hình thành và di cư.
Với hành tinh đá nhỏ quanh sao lùn đỏ, câu hỏi đầu tiên là có khí quyển hay không. Một số quan sát nhiệt độ mặt ban ngày cho thấy vài hành tinh nóng như đá trần không có khí quyển dày để chuyển nhiệt. Với một số hành tinh khác kết quả chưa rõ ràng, và các nhóm nghiên cứu còn đang thu thêm dữ liệu. Câu trả lời cho câu hỏi này sẽ quyết định việc tìm sự sống quanh sao lùn đỏ có đáng theo đuổi hay không.
Cũng có những tuyên bố gây chú ý, chẳng hạn dấu hiệu của một phân tử mà trên Trái Đất chủ yếu do sinh vật biển tạo ra, trên một hành tinh cỡ trung gian quanh sao lùn đỏ. Các phân tích độc lập sau đó cho thấy tín hiệu chưa đủ mạnh và có những cách giải thích khác. Đến nay đó vẫn là một tuyên bố còn tranh cãi, chưa được xác nhận.
Dấu hiệu sinh học: tìm cái gì và vì sao chưa đủ
Dấu hiệu sinh học là chất hoặc tổ hợp chất trong khí quyển khó giải thích nếu không có sự sống. Dưới đây là những ứng viên thường được bàn:
| Dấu hiệu | Vì sao liên quan tới sự sống | Có thể sinh ra mà không cần sự sống không |
|---|---|---|
| Oxy và ozon | Trên Trái Đất, gần như toàn bộ oxy trong không khí do quang hợp tạo ra | Có: nước bị ánh sáng mạnh phân tách, hydro thoát đi để lại oxy |
| Metan | Nhiều vi sinh vật thải metan | Có: núi lửa, phản ứng giữa đá và nước nóng |
| Oxy cùng metan | Hai chất phản ứng với nhau; cùng tồn tại lâu nghĩa là có nguồn liên tục bổ sung | Khó hơn nhiều, nên được coi là dấu hiệu mạnh hơn |
| Metan cùng carbon dioxide, ít carbon monoxide | Một tổ hợp được đề xuất cho Trái Đất thời cổ trước khi có nhiều oxy | Vẫn cần loại trừ nguồn địa chất |
Điểm mấu chốt là không có một chất đơn lẻ nào đủ để kết luận. Các nhà khoa học tìm sự mất cân bằng hoá học: những chất lẽ ra phải phản ứng hết với nhau mà vẫn cùng tồn tại, cho thấy có một quá trình liên tục bơm chúng vào khí quyển. Sau đó phải loại trừ mọi nguồn không sinh học có thể nghĩ tới, cùng với bối cảnh của hành tinh và ngôi sao.
Trên Trái Đất, có lúc khí quyển nhiều oxy, có lúc không. Trong phần lớn lịch sử có sự sống, không khí ở đây gần như không có oxy tự do. Nếu người ngoài Trái Đất quan sát hành tinh chúng ta vào thời đó, chỉ tìm oxy sẽ bỏ lỡ một thế giới đầy vi sinh vật.
Vì sao mỗi tuyên bố cần thận trọng
Tín hiệu cực yếu. Quang phổ của hành tinh nhỏ được tách ra từ ánh sáng sao mạnh hơn hàng nghìn lần. Một sai số nhỏ trong cách xử lý dữ liệu có thể tạo ra hoặc xoá đi một vạch hút.
Ngôi sao gây nhiễu. Vết đen và vùng sáng trên mặt sao có quang phổ riêng. Khi hành tinh đi ngang những vùng đó, tín hiệu từ sao có thể bị nhầm với tín hiệu từ khí quyển hành tinh, nhất là với sao lùn đỏ.
Mô hình chọn trước. Kết quả thường được báo cáo bằng việc so dữ liệu với một bộ mô hình khí quyển. Mô hình nào được đưa vào so sánh sẽ ảnh hưởng tới kết luận.
Cần nhiều lần quan sát độc lập. Một phát hiện chỉ đứng vững khi được nhóm khác, phương pháp khác, lần quan sát khác cho kết quả giống nhau. Quá trình đó có thể mất nhiều năm.
Con đường phía trước
Kính James Webb có thể đọc khí quyển một số ít hành tinh đá quanh sao lùn đỏ gần, nhưng không đủ nhạy cho hành tinh cỡ Trái Đất quanh ngôi sao giống Mặt Trời. Nhiệm vụ đó dành cho thế hệ kính kế tiếp: các kính mặt đất cỡ cực lớn và những đề án kính không gian được thiết kế riêng để che ánh sáng sao và chụp trực tiếp hành tinh nhỏ. Các đề án này đang trong giai đoạn nghiên cứu và chuẩn bị, mốc thời gian còn có thể thay đổi.
Điều đáng lưu ý là con người đã đi từ việc không biết sao khác có hành tinh hay không tới việc đọc được thành phần khí quyển của một số hành tinh, chỉ trong khoảng ba thập kỷ. Câu hỏi có sự sống ngoài Trái Đất hay không lần đầu tiên trở thành câu hỏi có thể kiểm chứng bằng quan sát. Nhưng khi câu trả lời đến, nhiều khả năng nó sẽ đến dưới dạng một mức độ tin cậy tăng dần qua nhiều năm, chứ không phải một khoảnh khắc reo hò duy nhất.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết khí quyển của một hành tinh xa có chất gì?
Khi hành tinh đi ngang mặt sao, một phần ánh sáng sao xuyên qua khí quyển của nó. Mỗi phân tử hút những bước sóng riêng, nên so sánh ánh sáng lúc có và không có hành tinh che sẽ cho biết khí quyển chứa những chất nào.
Dấu hiệu sinh học là gì?
Dấu hiệu sinh học là chất hoặc tổ hợp chất trong khí quyển khó giải thích nếu không có sự sống, ví dụ oxy cùng metan tồn tại song song. Không chất đơn lẻ nào đủ để kết luận, vì nhiều chất cũng có thể do quá trình địa chất tạo ra.
Kính James Webb đã tìm thấy sự sống ngoài Trái Đất chưa?
Chưa. Kính James Webb đã đo được hơi nước, carbon dioxide và nhiều phân tử khác trên một số ngoại hành tinh, chủ yếu là hành tinh khí lớn. Một số tuyên bố về dấu hiệu sinh học vẫn còn tranh cãi và chưa được xác nhận.
Vì sao oxy chưa đủ chứng minh có sự sống?
Oxy có thể sinh ra khi ánh sáng sao mạnh phân tách hơi nước rồi hydro thoát ra không gian, không cần sinh vật. Vì vậy các nhà khoa học tìm oxy đi kèm những chất khác, như metan, mà lẽ ra phải phản ứng hết với oxy nếu không có nguồn bổ sung.
Vì sao khó đọc khí quyển hành tinh cỡ Trái Đất?
Hành tinh nhỏ có lớp khí quyển mỏng so với ngôi sao, nên tín hiệu chỉ bằng một phần cực nhỏ ánh sáng sao. Hoạt động trên bề mặt sao cũng gây nhiễu. Hành tinh cỡ Trái Đất quanh sao giống Mặt Trời cần thế hệ kính thiên văn tiếp theo.
Quang phổ truyền qua là gì?
Đó là phương pháp đo ánh sáng sao xuyên qua khí quyển hành tinh trong lúc hành tinh đi ngang mặt sao. Ở bước sóng nào khí quyển hút mạnh, hành tinh trông như to hơn một chút, nhờ đó suy ra thành phần khí quyển.