Đám mây Oort là một lớp vỏ khổng lồ gồm vô số thiên thể băng giá, được cho là bao quanh Hệ Mặt Trời theo mọi hướng, ở khoảng cách từ vài nghìn tới có thể hơn một trăm nghìn lần khoảng cách Trái Đất tới Mặt Trời, tức xa tới hơn một năm ánh sáng. Điều quan trọng cần biết ngay: chưa có kính thiên văn nào nhìn thấy trực tiếp đám mây này. Sự tồn tại của nó được suy ra từ quỹ đạo của các sao chổi chu kỳ dài, và được hầu hết các nhà thiên văn chấp nhận như lời giải thích hợp lý nhất.
Nếu vành đai Kuiper là khu vườn ngay sau hàng rào sao Hải Vương, thì đám mây Oort là cả một vùng hoang mạc trải rộng gấp hàng nghìn lần. Chặng này của chuyến đi giải thích vì sao người ta tin có một thứ chưa ai thấy, nó trông thế nào theo các mô hình, và vì sao chính nó mới thật sự là biên giới xa nhất của Hệ Mặt Trời theo một nghĩa nào đó.
Một suy luận từ những vị khách đến bất ngờ
Một số sao chổi xuất hiện trên bầu trời chỉ một lần trong đời người, rồi đi mãi, có sao chổi phải hàng nghìn, hàng triệu năm mới quay lại. Năm 1950, nhà thiên văn người Hà Lan Jan Oort phân tích quỹ đạo của những sao chổi chu kỳ dài như vậy và nhận thấy một điều đáng chú ý: khi tính ngược điểm xa nhất trên quỹ đạo của chúng, rất nhiều sao chổi tụ lại ở một khoảng cách cực xa gần giống nhau, và chúng đến từ mọi hướng trên bầu trời chứ không chỉ từ mặt phẳng các hành tinh.
Từ đó ông đề xuất rằng Mặt Trời được bao quanh bởi một đám mây hình cầu chứa rất nhiều thiên thể băng giá. Phần lớn thời gian chúng trôi lặng lẽ ở xa. Thỉnh thoảng một số bị đẩy nhẹ khỏi quỹ đạo, rơi vào vùng trong, nóng lên khi tới gần Mặt Trời, phun khí và bụi tạo thành đuôi, và trở thành sao chổi mà con người nhìn thấy.
Đây là kiểu suy luận rất phổ biến trong khoa học: không nhìn thấy nguồn, nhưng nhìn thấy những gì đến từ nguồn và lần ngược lại. Giống như thấy nhiều chiếc lá trôi trên sông từ cùng một hướng, ta biết thượng nguồn có rừng dù chưa bao giờ lên tới đó.
Đám mây Oort lớn đến mức nào
Các ước tính hiện nay chia đám mây Oort thành hai phần. Phần trong có dạng gần giống một chiếc bánh vòng dày, bắt đầu từ khoảng vài nghìn lần khoảng cách Trái Đất tới Mặt Trời. Phần ngoài có dạng gần cầu, có thể kéo dài tới một trăm nghìn lần khoảng cách đó, hoặc hơn. Con số chính xác chưa ai biết, và các tài liệu khác nhau đưa ra những ranh giới khác nhau.
Để dễ hình dung, hãy thu nhỏ khoảng cách từ Trái Đất tới Mặt Trời thành một mét. Khi đó sao Hải Vương ở cách ba mươi mét, vành đai Kuiper kết thúc ở khoảng năm mươi mét, còn rìa ngoài của đám mây Oort có thể ở xa tới một trăm ki-lô-mét. Toàn bộ các hành tinh nằm gọn trong một chấm nhỏ ở trung tâm của khối cầu khổng lồ ấy. Rìa ngoài của đám mây đã ở khoảng một phần tư tới một nửa đường tới ngôi sao gần nhất.
Số lượng thiên thể trong đám mây được ước tính từ hàng tỷ tới hàng nghìn tỷ, nhưng chúng cách nhau xa tới mức nếu có tàu đi xuyên qua, nó gần như chắc chắn không đi gần thiên thể nào. Tổng khối lượng cũng là một con số rất bất định, các mô hình đưa ra từ vài lần tới vài chục lần khối lượng Trái Đất.
Vì sao ta không thể nhìn thấy nó
Các thiên thể trong đám mây Oort được cho là có kích thước từ vài trăm mét tới vài chục ki-lô-mét, giống nhân sao chổi. Ở khoảng cách hàng nghìn lần xa hơn Trái Đất, ánh sáng Mặt Trời chiếu tới chúng đã yếu tới mức gần như không còn gì, và chút ánh sáng phản xạ lại còn phải đi ngược quãng đường dài đó để về tới kính thiên văn. Lượng ánh sáng giảm theo luỹ thừa bậc bốn của khoảng cách trong trường hợp này, vì phải đi cả hai chiều.
Kết quả là một khối băng cỡ mười ki-lô-mét ở rìa trong đám mây Oort tối hơn rất nhiều lần so với giới hạn của những kính thiên văn mạnh nhất hiện nay. Những thiên thể xa nhất từng được thấy trực tiếp, như Sedna, có khi được một số nhà khoa học xem là thành viên của rìa trong đám mây Oort, nhưng đó là những vật thể lớn hơn hẳn và ở gần hơn phần lớn đám mây.
Vì thế, bằng chứng về đám mây Oort vẫn chủ yếu là gián tiếp: quỹ đạo sao chổi, cộng với các mô hình máy tính về cách Hệ Mặt Trời hình thành. Các nhà khoa học gọi nó là giả thuyết được chấp nhận rộng rãi, không gọi là vật thể đã quan sát. Đây là sự phân biệt nên giữ khi kể cho người khác.
Đám mây được tạo ra từ đâu
Các thiên thể băng giá trong đám mây Oort có lẽ không sinh ra ở xa như vậy. Mật độ vật chất ở khoảng cách đó quá thấp để thứ gì có thể kết tụ. Theo các mô hình, chúng hình thành ở vùng các hành tinh khí khổng lồ, nơi có nhiều vật liệu băng, rồi bị lực hấp dẫn của sao Mộc, sao Thổ, sao Thiên Vương, sao Hải Vương ném văng ra xa trong thời kỳ đầu của Hệ Mặt Trời.
Nhiều vật bị ném mạnh quá thì bay hẳn ra khỏi Hệ Mặt Trời, trở thành những kẻ lang thang giữa các vì sao. Những vật bị ném vừa đủ thì bay lên quỹ đạo cực dài. Lúc đó, các ngôi sao khác đi ngang và lực hấp dẫn chung của cả Ngân Hà kéo nhẹ chúng, làm quỹ đạo của chúng bị lệch hướng và nâng điểm gần Mặt Trời lên, khiến chúng không còn rơi trở lại vùng các hành tinh. Qua thời gian, chúng tạo thành lớp vỏ gần cầu.
Một số nghiên cứu còn cho rằng Mặt Trời từng sinh ra trong một cụm sao đông đúc, và có thể đã bắt được một phần thiên thể băng của các ngôi sao hàng xóm thuở đó. Nếu đúng, một phần đám mây Oort của chúng ta có nguồn gốc từ những hệ sao khác. Đây là giả thuyết, đang được kiểm tra bằng mô hình.
Khi một ngôi sao đi ngang qua
Mặt Trời không đứng yên mà di chuyển quanh tâm Ngân Hà, và các ngôi sao khác cũng vậy. Qua hàng triệu năm, thỉnh thoảng có một ngôi sao đi ngang khá gần Hệ Mặt Trời, có khi lọt vào bên trong vùng đám mây Oort. Lực hấp dẫn của nó đủ để làm xáo trộn quỹ đạo của rất nhiều thiên thể băng giá, đẩy một phần vào vùng trong.
Các nhà thiên văn đã dùng dữ liệu từ những kính thiên văn đo vị trí và chuyển động sao rất chính xác để tính xem trong quá khứ và tương lai, ngôi sao nào đã hoặc sẽ đi gần Mặt Trời. Có một số ứng viên được xác định sẽ đi gần trong khoảng hàng trăm nghìn tới hàng triệu năm tới. Một lần đi ngang như vậy có thể tạo ra một đợt tăng số sao chổi đi vào vùng trong, kéo dài rất lâu sau đó.
Không có gì đáng lo cho người đang sống: các con số thời gian ở đây là hàng trăm nghìn tới hàng triệu năm, và ngay cả trong một đợt như vậy, khả năng một sao chổi cụ thể va vào Trái Đất vẫn rất nhỏ. Các chương trình theo dõi bầu trời hiện nay được thiết kế để phát hiện sớm những vật thể có quỹ đạo đáng chú ý.
Đám mây Oort và câu hỏi Hệ Mặt Trời kết thúc ở đâu
Có nhiều cách định nghĩa biên giới của Hệ Mặt Trời. Nếu tính theo nơi gió Mặt Trời gặp môi trường giữa các vì sao, biên giới chỉ ở khoảng hơn một trăm lần khoảng cách Trái Đất tới Mặt Trời, nơi tàu Voyager đã vượt qua. Nhưng nếu tính theo vùng mà lực hấp dẫn của Mặt Trời còn giữ được vật chất, thì đám mây Oort mới là ranh giới thật, và nó xa hơn cả nghìn lần.
Theo ước tính được cơ quan vũ trụ Hoa Kỳ nhắc tới, tàu Voyager 1 với tốc độ hiện nay sẽ cần khoảng ba trăm năm để tới rìa trong của đám mây Oort, và có lẽ khoảng ba mươi nghìn năm để đi qua hết nó. Nghĩa là con tàu được gọi là đã vào không gian giữa các vì sao thật ra vẫn còn ở rất sâu bên trong vùng ảnh hưởng của Mặt Trời.
Những con số này giúp đặt chuyến đi vào đúng tỉ lệ. Toàn bộ lịch sử du hành vũ trụ của loài người, từ vệ tinh đầu tiên tới những con tàu xa nhất, mới chỉ chạm tới ngưỡng cửa nhà mình. Ra khỏi đám mây Oort là một chặng mà công nghệ hiện nay còn rất xa mới với tới.
Những hình dung sai thường gặp về đám mây Oort
Đó là một đám mây khí như mây trên trời. Chữ đám mây ở đây chỉ là cách gọi. Nó không phải khối khí hay bụi mù mịt, mà là vô số khối băng rời rạc cách nhau hàng chục triệu tới hàng trăm triệu ki-lô-mét. Đứng giữa đám mây Oort, bầu trời vẫn đen và đầy sao như ở bất cứ đâu ngoài không gian.
Nó là một bức tường bao quanh Hệ Mặt Trời. Không có bề mặt hay ranh giới sắc nét nào. Mật độ thiên thể thưa dần ra phía ngoài cho tới khi lực hấp dẫn của Mặt Trời không còn giữ nổi chúng trước sức kéo của các ngôi sao và của cả Ngân Hà.
Sao chổi nào cũng từ đám mây Oort. Chỉ sao chổi chu kỳ dài được cho là đến từ đó. Sao chổi chu kỳ ngắn, quay lại sau vài năm tới vài chục năm, phần lớn có nguồn gốc từ vành đai Kuiper và đĩa phân tán gần hơn.
Các nhà khoa học đã chụp được nó. Những hình minh hoạ đám mây Oort hay gặp trên mạng đều là tranh vẽ theo mô hình, không phải ảnh chụp. Khi đọc tin tức, nên để ý chú thích để phân biệt ảnh quan sát với tranh minh hoạ.
Câu hỏi thường gặp
Đám mây Oort có thật không?
Đám mây Oort chưa được quan sát trực tiếp. Nó là một giả thuyết được hầu hết các nhà thiên văn chấp nhận vì giải thích tốt quỹ đạo của các sao chổi chu kỳ dài đến từ mọi hướng và phù hợp với các mô hình hình thành Hệ Mặt Trời.
Đám mây Oort cách Trái Đất bao xa?
Theo ước tính, phần trong bắt đầu từ khoảng vài nghìn lần khoảng cách Trái Đất tới Mặt Trời, phần ngoài có thể kéo dài tới một trăm nghìn lần hoặc hơn, tức hơn một năm ánh sáng. Các con số này còn rất bất định.
Đám mây Oort khác vành đai Kuiper thế nào?
Vành đai Kuiper là một dải tương đối phẳng, ở gần hơn, ngay sau sao Hải Vương, và đã có hàng nghìn thành viên được quan sát. Đám mây Oort là lớp vỏ gần cầu bao quanh theo mọi hướng, xa hơn hàng trăm tới hàng nghìn lần, và chưa thấy trực tiếp.
Ai đặt ra ý tưởng đám mây Oort?
Nhà thiên văn người Hà Lan Jan Oort đề xuất ý tưởng này năm 1950 khi phân tích quỹ đạo các sao chổi chu kỳ dài. Một số tài liệu còn ghi nhận những người đi trước có ý tưởng tương tự, nhưng tên Oort là tên được dùng phổ biến.
Tàu Voyager bao giờ tới đám mây Oort?
Theo ước tính được cơ quan vũ trụ Hoa Kỳ nhắc tới, Voyager 1 cần khoảng ba trăm năm để tới rìa trong và khoảng ba mươi nghìn năm để đi qua hết đám mây Oort. Tàu sẽ ngừng hoạt động từ rất lâu trước khi tới đó.
Sao chổi từ đám mây Oort có nguy hiểm cho Trái Đất không?
Khả năng một sao chổi va vào Trái Đất trong khoảng thời gian một đời người là rất nhỏ. Các chương trình theo dõi bầu trời liên tục tìm kiếm những vật thể có quỹ đạo đáng chú ý để có thời gian chuẩn bị nếu cần.