TanCung.comTận Cùng
Rời Trái Đất

Cơ thể người thay đổi ra sao sau nhiều tháng sống ngoài không gian

Mất xương, teo cơ, dịch dồn lên đầu, mắt nhìn kém đi, cột sống dài ra và phơi nhiễm bức xạ: những thay đổi đã ghi nhận ở phi hành gia sau chuyến bay dài.

Returning space capsule crew being helped from a landing site on a wide grassy steppe at sunrise, figures seen from a distance, recovery team around them, soft pink sky

Sau nhiều tháng sống trong trạng thái không trọng lượng, cơ thể phi hành gia thay đổi theo nhiều hướng đã được ghi nhận: xương ở hông và chân mất khoáng chất, cơ bắp teo đi, dịch trong cơ thể dồn lên đầu, một số người nhìn kém hơn, cột sống giãn ra làm người cao thêm vài centimét, và tổng lượng bức xạ nhận vào cao hơn nhiều so với ở mặt đất. Phần lớn các thay đổi này hồi phục được sau khi trở về, nhưng có thay đổi cần nhiều tháng và có thay đổi các nhà khoa học vẫn đang theo dõi.

Bài này kể lại những hiện tượng đã được nghiên cứu và công bố trong nhiều thập kỷ bay vào vũ trụ, nhằm giúp hiểu vì sao các chuyến đi dài như tới sao Hoả lại khó đến thế. Đây là kiến thức khoa học phổ thông, không phải lời khuyên sức khoẻ cho bất kỳ ai. Mọi câu hỏi về sức khoẻ của bản thân nên được hỏi bác sĩ.

Vì sao cơ thể phải thay đổi

Cơ thể người được hình thành và thích nghi trong hàng triệu năm dưới một lực hút không đổi. Xương dày lên ở chỗ phải chịu lực, cơ chân khoẻ vì phải đỡ thân người, tim phải bơm máu ngược lên não, tai trong dùng trọng lực làm mốc để biết đâu là trên và dưới. Mọi hệ thống đều được chỉnh theo điều kiện đó.

Khi lên quỹ đạo, tín hiệu quan trọng nhất ấy biến mất. Cơ thể không làm hỏng mình, mà chỉ đang thích nghi rất hợp lý với môi trường mới: xương nào không phải chịu lực thì không cần dày, cơ nào không phải đỡ thì không cần to, dịch không bị kéo xuống chân thì phân bố đều lên trên. Vấn đề là sự thích nghi đó trở nên bất lợi khi con người quay về Trái Đất, hoặc khi phải đặt chân lên một hành tinh khác sau chuyến đi dài.

Ngoài trọng lực, còn có những yếu tố khác: bức xạ cao hơn, không gian chật, nhịp ngày đêm bị xáo trộn, xa gia đình. Các nhà khoa học coi trạm vũ trụ quỹ đạo thấp như một phòng thí nghiệm để hiểu từng yếu tố trước khi đưa người đi xa hơn.

Những thay đổi chính đã được ghi nhận

Bảng dưới tổng hợp các thay đổi được nhắc nhiều nhất trong nghiên cứu về chuyến bay dài ngày. Mức độ khác nhau giữa từng người và từng chuyến bay; con số chỉ mang tính tham khảo theo các báo cáo phổ biến.

Hệ cơ thểĐiều xảy raSau khi trở về
Xươngxương chịu lực như hông, cột sống thắt lưng, chân mất khoáng chất, các báo cáo thường nhắc mức khoảng một phần trăm mỗi thánghồi phục chậm, có thể nhiều tháng tới vài năm, không phải ai cũng hồi phục hoàn toàn
Cơcơ chân, cơ lưng giữ tư thế teo và yếu đi nếu không tập đủphục hồi nhờ tập luyện trong vài tuần tới vài tháng
Dịch và tim mạchdịch dồn lên ngực và đầu, mặt phù, chân gầy, tim không phải bơm ngược trọng lựcmấy ngày đầu dễ choáng khi đứng dậy
Mắtmột số người có thay đổi ở phía sau nhãn cầu và thần kinh thị giác, nhìn gần kém điphần lớn cải thiện, một số thay đổi kéo dài
Thăng bằngtai trong mất mốc trọng lực, những ngày đầu dễ say, buồn nônphải học lại cách đi đứng vài ngày tới vài tuần
Cột sốngđĩa đệm giãn ra, người cao thêm vài centimét, có người đau lưngchiều cao trở lại bình thường sau vài ngày

Điều đáng chú ý là không phải phi hành gia nào cũng gặp đủ mọi thay đổi, và mức độ phụ thuộc nhiều vào thời gian bay, chế độ tập luyện, tuổi tác, cơ địa. Đây cũng là lý do các trung tâm điều khiển theo dõi sức khoẻ từng người rất kỹ trước, trong và sau nhiệm vụ.

Xương và cơ: thứ mất nhanh nhất

Xương là một mô sống, liên tục được phá đi và xây lại. Ở mặt đất, lực tác động lên xương mỗi khi đi lại là tín hiệu để cơ thể giữ xương chắc. Trên quỹ đạo, tín hiệu đó yếu đi, phần phá đi vượt phần xây lại. Các nghiên cứu cho thấy xương ở vùng hông và cột sống thắt lưng mất khoáng chất nhanh hơn rõ rệt so với tốc độ mất xương tự nhiên của người cao tuổi ở mặt đất.

Canxi rời khỏi xương đi vào máu rồi thải qua nước tiểu, làm tăng nguy cơ sỏi thận, một vấn đề y tế nghiêm trọng nếu xảy ra ở nơi cách bệnh viện gần nhất hàng trăm kilômét theo chiều thẳng đứng. Cơ bắp cũng teo theo cách tương tự, nhất là những nhóm cơ giữ tư thế đứng như cơ bắp chân và cơ dọc cột sống.

Đó là lý do lịch tập hai tiếng mỗi ngày trên trạm không phải để có thân hình đẹp, mà để làm chậm những thay đổi này. Các máy tập kháng lực được cải tiến qua nhiều năm đã giúp giảm đáng kể mức mất cơ và xương so với các chuyến bay thời kỳ đầu. Tuy vậy, chưa có biện pháp nào ngăn được hoàn toàn trong chuyến bay dài.

Dịch dồn lên đầu và chuyện đôi mắt

Mặt phù, chân gầy. Ở mặt đất, trọng lượng kéo máu và dịch mô xuống phần dưới cơ thể. Lên quỹ đạo, lượng dịch này dồn lên ngực và đầu. Phi hành gia trông mặt tròn hơn, mũi nghẹt, còn bắp chân gầy hẳn đi. Hiện tượng này đôi khi được gọi vui là mặt tròn, chân chim.

Thay đổi ở mắt. Từ những năm 2000, các nhà khoa học ghi nhận ở một số phi hành gia bay dài ngày có thay đổi phía sau nhãn cầu, như đĩa thị giác phù nhẹ hay đáy mắt hơi dẹt, làm nhìn gần kém đi. Tình trạng này được đặt tên riêng và được nghiên cứu kỹ vì có thể ảnh hưởng tới các chuyến đi dài hơn.

Nguyên nhân còn đang tìm. Giả thuyết hàng đầu liên quan tới việc dịch dồn lên đầu kéo dài, nhưng cơ chế chính xác vẫn chưa rõ. Lượng khí các-bô-níc trong khoang hơi cao hơn ở mặt đất, cơ địa từng người và nhiều yếu tố khác cũng đang được xem xét.

Theo dõi thường xuyên. Trên trạm có thiết bị chụp đáy mắt và siêu âm để theo dõi. Một số phi hành gia mang theo kính đọc với độ khác nhau phòng khi thị lực thay đổi trong chuyến bay.

Bức xạ: kẻ thù vô hình

Ở mặt đất, ta được hai lớp che chắn: từ trường của Trái Đất làm lệch hướng phần lớn hạt mang điện từ Mặt Trời và từ vũ trụ xa, còn khí quyển dày hấp thụ phần còn lại. Trạm vũ trụ quỹ đạo thấp vẫn nằm trong vùng che chắn của từ trường, nhưng không còn khí quyển dày phía trên. Vì vậy phi hành gia nhận lượng bức xạ cao hơn nhiều lần so với người ở mặt đất.

Lượng bức xạ mỗi người nhận được đo liên tục bằng thiết bị đeo trên người, và có giới hạn tổng lượng trong cả sự nghiệp. Một số phi hành gia kể rằng khi nhắm mắt trong bóng tối, đôi khi thấy những chớp sáng nhỏ. Hiện tượng này được giải thích là do hạt năng lượng cao đi xuyên qua mắt hoặc tác động lên võng mạc.

Ra khỏi vùng che chắn của từ trường, ví dụ trên đường tới Mặt Trăng hay sao Hoả, bức xạ là bài toán lớn hơn nhiều. Nguy cơ lâu dài, như tăng khả năng mắc bệnh về sau, được tính toán dựa trên mô hình và vẫn còn nhiều điều chưa chắc chắn. Đây là một trong những lý do chính khiến chuyến đi người lên sao Hoả chưa thể thực hiện ngay.

Những gì nghiên cứu cặp song sinh cho thấy

Một nghiên cứu được nhắc nhiều là trường hợp hai anh em sinh đôi cùng trứng, đều là phi hành gia, trong đó một người ở trên trạm vũ trụ gần một năm còn người kia ở mặt đất. Vì hai người có cùng bộ gen, các nhà khoa học có cơ hội hiếm hoi để so sánh những thay đổi nào do chuyến bay gây ra.

Kết quả được công bố năm 2019 cho thấy nhiều chỉ số thay đổi trong chuyến bay, như cách một số gen được bật tắt, hệ miễn dịch, vi khuẩn đường ruột, độ dài đầu mút nhiễm sắc thể. Phần lớn các thay đổi quay về gần mức ban đầu sau khi trở về mặt đất, một số ít còn kéo dài thêm một thời gian.

Cần đọc kết quả này một cách thận trọng: đó là một cặp người duy nhất, nên không thể tổng quát cho mọi người. Các tin giật gân kiểu ADN bị thay đổi vĩnh viễn hay người đó không còn là sinh đôi là hiểu sai. Giá trị của nghiên cứu nằm ở chỗ chỉ ra những hướng cần theo dõi kỹ hơn ở các chuyến bay sau.

Ngày trở về: học lại cách sống với trọng lực

Những ngày đầu sau khi hạ cánh thường là giai đoạn khó khăn nhất đối với cơ thể. Một số điều đã được nhiều phi hành gia kể lại:

  • Thấy mọi thứ nặng trĩu. Cầm một cái điện thoại cũng thấy nặng, đầu nặng tới mức khó ngóc lên. Cơ cổ và cơ lưng cần thời gian để quen lại.
  • Chóng mặt khi đứng lên. Tim và mạch máu đã quen không phải chống trọng lực, nên đứng dậy nhanh dễ bị choáng. Vì vậy người vừa trở về thường được đỡ ra khỏi khoang và ngồi ghế.
  • Đi đứng loạng choạng. Hệ thăng bằng phải học lại, rẽ góc, lên xuống bậc thang cũng cần cẩn thận trong vài ngày đầu.
  • Thói quen buông đồ. Một số người kể đã buông tay để đồ vật lơ lửng như trên trạm, và đồ rơi xuống sàn.
  • Chương trình phục hồi. Sau nhiệm vụ dài, mỗi phi hành gia có một chương trình phục hồi kéo dài nhiều tuần với các chuyên gia, theo dõi xương, cơ, tim mạch và mắt.

Câu chuyện của cơ thể là lời nhắc rằng con người là sinh vật của Trái Đất. Đi xa hơn quỹ đạo thấp sẽ cần thêm nhiều giải pháp, có thể là trọng lực nhân tạo, che chắn bức xạ tốt hơn, hoặc những chuyến bay ngắn hơn nhờ động cơ mạnh hơn.

Câu hỏi thường gặp

Phi hành gia có cao lên khi ở ngoài không gian không?

Có. Khi không có trọng lượng ép xuống, các đĩa đệm giữa đốt sống giãn ra, nên phi hành gia có thể cao thêm vài centimét. Sau khi trở về Trái Đất vài ngày, chiều cao trở lại như cũ. Một số người bị đau lưng trong thời gian này.

Vì sao phi hành gia không tự đi được khi vừa trở về?

Sau nhiều tháng không trọng lượng, cơ chân và hệ thăng bằng chưa quen lại với trọng lực, tim mạch dễ gây choáng khi đứng. Vì vậy người vừa hạ cánh thường được đỡ ra và ngồi xe lăn hoặc ghế trong lúc kiểm tra sức khoẻ ban đầu.

Xương mất trong không gian có hồi phục được không?

Phần lớn có hồi phục, nhưng chậm hơn nhiều so với tốc độ mất. Có trường hợp cần nhiều tháng tới vài năm, và nghiên cứu cho thấy không phải ai cũng hồi phục hoàn toàn mật độ và cấu trúc xương như trước chuyến bay.

Người bình thường đi du lịch vũ trụ vài phút có bị ảnh hưởng như vậy không?

Các chuyến bay dưới quỹ đạo chỉ có vài phút không trọng lượng nên không đủ thời gian để xương, cơ hay mắt thay đổi như phi hành gia ở nhiều tháng. Tuy vậy lực ép lúc phóng và lúc rơi về khá lớn, nên người tham gia vẫn phải được bác sĩ kiểm tra sức khoẻ trước.

Bức xạ trên trạm vũ trụ cao gấp bao nhiêu lần mặt đất?

Con số khác nhau theo từng thời điểm và cách tính, nhưng nhìn chung cao hơn nhiều lần so với mức người bình thường nhận ở mặt đất. Mỗi phi hành gia đeo máy đo và có giới hạn tổng lượng bức xạ trong cả sự nghiệp để giữ nguy cơ ở mức chấp nhận được.

Nghiên cứu cặp song sinh có chứng minh không gian làm đổi gen không?

Không theo nghĩa ADN bị viết lại. Nghiên cứu ghi nhận cách một số gen được bật tắt thay đổi trong chuyến bay, và phần lớn quay về gần như cũ sau khi trở về. Vì chỉ có một cặp người, kết quả là gợi ý cho nghiên cứu tiếp, không phải kết luận chung.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138