TanCung.comTận Cùng
Hành tinh khổng lồ và mặt trăng băng

Io: nơi núi lửa hoạt động dữ dội nhất Hệ Mặt Trời và vì sao như vậy

Io, mặt trăng gần sao Mộc nhất trong bốn mặt trăng lớn, có hàng trăm núi lửa đang phun. Nguồn nhiệt là lực thuỷ triều của sao Mộc và nhịp quỹ đạo với Europa, Ganymede.

Towering umbrella shaped volcanic plume rising from the yellow orange sulfur surface of Io, glowing lava flows below, colossal Jupiter on the horizon, sharp contrast lighting

Io là mặt trăng lớn nằm gần sao Mộc nhất, cỡ Mặt Trăng của Trái Đất, và là thiên thể có núi lửa hoạt động mạnh nhất Hệ Mặt Trời với hàng trăm núi lửa đang phun. Nguồn nhiệt không đến từ Mặt Trời mà từ lực hút của sao Mộc liên tục bóp và kéo Io, sinh ra nhiệt khổng lồ bên trong.

Lực bóp ấy không bao giờ dừng vì Io bị khoá nhịp quỹ đạo với hai mặt trăng Europa và Ganymede. Kết quả là một thế giới vàng cam loang lổ lưu huỳnh, dung nham nóng hơn đa số núi lửa trên Trái Đất, những cột khói cao hàng trăm ki-lô-mét và bề mặt được sơn lại liên tục tới mức gần như không còn hố va chạm.

Io trông như thế nào

Ảnh màu của Io thường khiến người xem nghĩ tới một chiếc bánh pizza: nền vàng, cam, trắng loang lổ, điểm những đốm đen và đỏ. Màu vàng cam đến từ lưu huỳnh và các hợp chất của nó ở nhiệt độ khác nhau. Vùng trắng có lẽ là sương giá của khí lưu huỳnh đi-ô-xít đông lại. Các đốm đen thường là miệng núi lửa hoặc dòng dung nham mới nguội, còn những vòng đỏ quanh một số núi lửa là lưu huỳnh mới phun rơi xuống.

Điều nổi bật nhất là Io không có hố va chạm như Mặt Trăng của Trái Đất hay Callisto bên cạnh. Không phải vì không có thiên thạch rơi vào Io, mà vì núi lửa phun ra quá nhiều vật chất, phủ lấp mọi vết hố chỉ trong thời gian ngắn theo thước đo địa chất. Bề mặt Io có lẽ là bề mặt trẻ nhất trong các thiên thể rắn của Hệ Mặt Trời.

Trên bầu trời Io, sao Mộc chiếm một khoảng lớn gấp nhiều chục lần Mặt Trăng tròn nhìn từ Trái Đất, vì Io quay rất gần hành tinh mẹ, chưa tới hai ngày đã hết một vòng. Đây là một trong những khung cảnh ngoạn mục nhất mà người ta có thể tưởng tượng trong Hệ Mặt Trời.

Phát hiện năm 1979: dự đoán đến trước, ảnh đến sau

Trước khi có tàu bay ngang, Io chỉ là một chấm sáng hơi vàng qua kính thiên văn. Năm 1979, chỉ ít lâu trước khi tàu Voyager 1 bay qua hệ sao Mộc, một nhóm nhà khoa học công bố tính toán cho rằng lực thuỷ triều của sao Mộc có thể làm nóng lòng Io đủ để sinh ra núi lửa. Đó là một dự đoán táo bạo, vì chưa ai từng thấy núi lửa đang hoạt động ở đâu ngoài Trái Đất.

Vài ngày sau khi Voyager 1 bay qua, khi xử lý ảnh chụp, người ta thấy một cột hình chiếc ô nhô lên trên vành của Io, nổi bật trên nền đen của không gian. Đó là cột vật chất phun từ núi lửa, cao hàng trăm ki-lô-mét. Những ảnh tiếp theo cho thấy thêm nhiều cột phun khác. Io trở thành thiên thể thứ hai, sau Trái Đất, được xác nhận có núi lửa đang hoạt động.

Câu chuyện này là một ví dụ đẹp về khoa học: một dự đoán từ tính toán, được công bố trước, rồi được quan sát xác nhận ngay sau đó. Nó cũng nhắc rằng tàu vũ trụ không chỉ chụp cái đẹp, mà còn là công cụ để kiểm tra những ý tưởng đã được tính sẵn.

Vì sao Io nóng: lực thuỷ triều và nhịp 1:2:4

Có thể giải thích nguồn nhiệt của Io qua chuỗi nguyên nhân sau, mỗi bước dẫn tới bước kế tiếp.

  1. Io quay rất gần sao Mộc, nên lực hút của sao Mộc lên phía gần của Io mạnh hơn hẳn lên phía xa. Chênh lệch đó kéo Io hơi dài ra theo hướng về sao Mộc.
  2. Nếu quỹ đạo của Io tròn tuyệt đối, chỗ phình này sẽ đứng yên và không sinh nhiệt nhiều.
  3. Nhưng Io bị khoá nhịp với Europa và Ganymede: Io quay bốn vòng thì Europa quay hai vòng và Ganymede quay một vòng. Những lần ba mặt trăng xếp hàng lặp lại đều đặn kéo quỹ đạo của Io hơi dẹt ra.
  4. Quỹ đạo dẹt nghĩa là Io có lúc gần, có lúc xa sao Mộc. Chỗ phình vì thế phồng lên rồi xẹp xuống liên tục, mặt đất rắn của Io dâng lên hạ xuống theo ước tính có thể tới khoảng một trăm mét mỗi vòng quỹ đạo.
  5. Sự nhào nặn liên tục ấy sinh ra ma sát và nhiệt bên trong, đủ để làm nóng chảy một phần lòng Io và nuôi hàng trăm núi lửa.

So sánh dễ hiểu là bóp liên tục một quả bóng cao su trong tay: sau một lúc quả bóng ấm lên. Io chính là quả bóng bị sao Mộc bóp không ngừng, còn Europa và Ganymede là những bàn tay giữ cho nhịp bóp không bao giờ dừng. Cùng cơ chế ấy, ở mức nhẹ hơn, giữ cho đại dương dưới băng của Europa không đóng băng.

Núi lửa trên Io khác núi lửa trên Trái Đất ra sao

Núi lửa ở Io và ở Trái Đất cùng là nơi vật chất nóng chảy từ bên trong trồi lên, nhưng khác nhau ở nhiều điểm. Bảng dưới so sánh ở mức tổng quát, các con số chỉ là khoảng.

Đặc điểmTrên Trái ĐấtTrên Io
Nguồn nhiệt chínhNhiệt còn lại từ thuở hình thành và phân rã phóng xạLực thuỷ triều của sao Mộc
Số núi lửa hoạt động cùng lúcVài chục núi đang phun trong một năm điển hìnhHàng trăm điểm nóng hoạt động
Cột phunKhói tro bị khí quyển cản, thường cao vài đến vài chục kmKhông có khí quyển dày cản, cột phun hình chiếc ô cao tới vài trăm km
Nhiệt độ dung nhamKhoảng 700 đến 1.200 độ C với phần lớn núi lửaMột số nơi có thể nóng hơn núi lửa hiện nay trên Trái Đất
Dấu vết kiến tạo mảngCó, núi lửa tập trung dọc ranh giới mảngKhông có kiến tạo mảng như Trái Đất
Hồ dung nhamHiếm, chỉ vài hồ lâu dàiCó những hồ dung nham lớn như Loki, rộng hơn trăm km

Dung nham rất nóng ở Io gợi ý thành phần của nó có thể giống những loại dung nham cổ trên Trái Đất từ hàng tỷ năm trước, khi hành tinh của ta còn nóng hơn. Vì vậy Io còn được coi là cửa sổ nhìn về quá khứ xa của chính Trái Đất.

Màu lưu huỳnh và những cột phun hình chiếc ô

Lưu huỳnh có một đặc điểm lạ: nó đổi màu theo nhiệt độ và theo cách nguội đi. Nóng chảy rồi nguội nhanh có thể cho màu đỏ, nguội chậm cho màu vàng, còn ở dạng khí đông lại thì trắng. Bề mặt Io vì thế giống một bảng màu tự nhiên ghi lại lịch sử phun trào gần đây: vòng đỏ mới, vàng cũ hơn, trắng là sương giá.

Cột phun trên Io có hình chiếc ô vì không có khí quyển dày cản lại. Vật chất phun lên theo đường cong rồi rơi xuống đều mọi phía, vẽ thành vòng tròn lớn quanh miệng núi lửa. Trên Trái Đất, khói núi lửa bị không khí đẩy, gió thổi lệch, nên không tạo dáng gọn như vậy.

Một phần khí lưu huỳnh đi-ô-xít phun ra tạo nên bầu khí quyển rất mỏng, chập chờn của Io. Khi Io đi vào bóng của sao Mộc, trời lạnh hẳn và phần lớn khí ấy đông lại thành sương giá trên mặt đất, rồi bốc hơi trở lại khi Io ra khỏi bóng. Bầu khí quyển của Io vì thế "thở" theo nhịp nhật thực mỗi vòng quỹ đạo.

Io và sao Mộc được nối với nhau bằng dòng điện

Núi lửa của Io không chỉ ảnh hưởng tới chính nó. Mỗi giây, một lượng lớn vật chất từ Io thoát ra không gian, bị bức xạ biến thành hạt mang điện, rồi bị từ trường sao Mộc cuốn theo, tạo thành một vành khí mang điện hình chiếc phao bơi quấn quanh sao Mộc dọc theo quỹ đạo của Io. Người ta gọi nó là vành plasma của Io.

Vì Io di chuyển xuyên qua từ trường mạnh của sao Mộc, giữa Io và sao Mộc hình thành một dòng điện khổng lồ chạy dọc các đường sức từ, nối Io với hai cực của hành tinh. Ở chỗ dòng điện ấy chạm vào khí quyển sao Mộc, xuất hiện một đốm cực quang sáng di chuyển theo vị trí của Io, như dấu chân Io in lên bầu trời sao Mộc.

Hiện tượng này cho thấy hệ sao Mộc không phải các thiên thể riêng lẻ, mà là một cỗ máy liên kết: lực hút của sao Mộc làm nóng Io, núi lửa của Io bơm vật chất vào từ quyển sao Mộc, và từ quyển ấy lại tạo cực quang trên chính sao Mộc. Mỗi phần tác động lên phần kia.

Đến gần Io nguy hiểm thế nào

Io nằm sâu trong vùng bức xạ mạnh nhất của từ quyển sao Mộc, nơi các hạt mang điện năng lượng cao có thể phá hỏng thiết bị điện tử chỉ sau một thời gian ngắn. Tàu Galileo nhiều lần bị trục trặc sau những lần bay sát Io, phải tự khởi động lại. Với con người, liều bức xạ trên bề mặt Io sẽ gây nguy hiểm tới tính mạng rất nhanh, nên mọi chuyến thăm Io đều là tàu không người lái và chỉ bay ngang, không ở lại lâu.

Những năm gần đây, tàu Juno, vốn nghiên cứu sao Mộc, được điều chỉnh quỹ đạo để bay ngang Io ở khoảng cách gần, chụp được những ảnh chi tiết về vùng cực, núi và hồ dung nham. Các nhà khoa học dùng dữ liệu này cùng quan sát bằng kính thiên văn lớn trên mặt đất để theo dõi núi lửa nào đang mạnh lên, núi lửa nào đang yếu đi.

Một câu hỏi vẫn đang được tranh luận là bên dưới vỏ Io có một đại dương magma, tức lớp đá nóng chảy liên tục bao quanh, hay chỉ có những túi magma rải rác. Một số đo đạc từ trường và trọng lực trước đây ủng hộ khả năng có lớp magma rộng, trong khi phân tích gần đây hơn lại nghiêng về phía không có đại dương magma nông toàn cầu. Đây là chỗ khoa học còn đang điều chỉnh hiểu biết.

Câu hỏi thường gặp

Io là gì?

Io là mặt trăng lớn nằm gần sao Mộc nhất trong bốn mặt trăng Galileo, kích thước cỡ Mặt Trăng của Trái Đất. Nó là thiên thể có núi lửa hoạt động mạnh nhất Hệ Mặt Trời với hàng trăm điểm phun.

Vì sao Io có nhiều núi lửa?

Lực hút của sao Mộc liên tục bóp và kéo Io khi nó đi trên quỹ đạo hơi dẹt, sinh ra nhiệt lớn bên trong. Nhịp quỹ đạo khoá với Europa và Ganymede giữ cho quỹ đạo dẹt đó không tròn lại, nên nguồn nhiệt không bao giờ tắt.

Ai phát hiện núi lửa trên Io?

Núi lửa trên Io được xác nhận năm 1979 khi tàu Voyager 1 chụp được cột phun hình chiếc ô trên vành mặt trăng. Trước đó ít lâu, một nhóm nhà khoa học đã công bố tính toán dự đoán Io có thể có núi lửa do lực thuỷ triều.

Vì sao Io có màu vàng cam?

Màu của Io chủ yếu do lưu huỳnh và các hợp chất của nó. Lưu huỳnh đổi màu theo nhiệt độ và cách nguội đi, cho ra vàng, cam, đỏ, còn khí lưu huỳnh đi-ô-xít đông lại thành sương giá màu trắng.

Núi lửa trên Io phun cao bao nhiêu?

Một số cột phun trên Io cao tới vài trăm ki-lô-mét. Vì Io không có khí quyển dày, vật chất bay lên theo đường cong rồi rơi xuống đều mọi phía, tạo dáng chiếc ô và vòng lắng đọng lớn quanh miệng núi lửa.

Con người có thể đặt chân lên Io không?

Với công nghệ hiện nay thì không. Io nằm trong vùng bức xạ cực mạnh của sao Mộc, liều bức xạ trên bề mặt sẽ nguy hiểm tới tính mạng rất nhanh. Các chuyến thăm Io đều do tàu không người lái bay ngang.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138