TanCung.comTận Cùng
Hành tinh khổng lồ và mặt trăng băng

Europa: đại dương nước mặn dưới lớp băng và hy vọng tìm thấy sự sống

Europa, mặt trăng của sao Mộc, có lẽ giấu một đại dương nước mặn dưới lớp vỏ băng. Bằng chứng nào cho thấy điều đó, và vì sao nói tới sự sống ở đây vẫn phải dè dặt.

Cracked white and tan ice plain of Europa crisscrossed by long reddish brown ridges, giant striped Jupiter hanging low over the horizon, harsh distant sunlight, low angle

Europa là một trong bốn mặt trăng lớn của sao Mộc, nhỏ hơn Mặt Trăng của Trái Đất một chút. Dưới lớp vỏ băng dày có lẽ là một đại dương nước mặn bao trùm cả mặt trăng, chứa nhiều nước hơn tất cả các đại dương trên Trái Đất cộng lại. Vì có nước lỏng, có năng lượng và có thể có hoá chất cần thiết, Europa là một trong những nơi được chú ý nhất khi tìm sự sống ngoài Trái Đất.

Cần nói rõ ngay: cho tới nay chưa có bằng chứng nào về sự sống trên Europa. Đại dương dưới băng là kết luận gián tiếp, được nhiều bằng chứng ủng hộ. Sự sống ở đó là một khả năng đang được kiểm tra, và hai con tàu đang trên đường tới sao Mộc sẽ giúp trả lời một phần câu hỏi.

Europa trông thế nào khi đến gần

Từ xa, Europa là một quả cầu trắng ngà, sáng hơn hẳn các mặt trăng đá. Đến gần hơn, bề mặt hiện ra chằng chịt những đường gờ và vết nứt dài hàng trăm, có khi hàng nghìn ki-lô-mét, nhiều vết có màu nâu đỏ. Chúng đan chéo nhau như mạng nứt trên lớp men một chiếc bát cũ. Điều lạ là gần như không có hố va chạm lớn, trong khi Mặt Trăng của Trái Đất hay mặt trăng Callisto bên cạnh thì đầy hố.

Ít hố nghĩa là bề mặt còn trẻ về mặt địa chất: một thứ gì đó liên tục làm mới bề mặt, xoá đi vết cũ. Các nhà khoa học ước tính bề mặt Europa chỉ khoảng vài chục triệu năm tuổi, rất trẻ so với tuổi khoảng 4,5 tỷ năm của Hệ Mặt Trời.

Nếu đứng trên Europa, bạn sẽ thấy sao Mộc treo gần như cố định trên bầu trời, to hơn Mặt Trăng tròn nhìn từ Trái Đất nhiều lần, vì Europa luôn quay một mặt về phía sao Mộc. Bầu trời đen vì không có khí quyển đáng kể, nhiệt độ bề mặt rất thấp, và bức xạ từ sao Mộc mạnh tới mức một người không được che chắn sẽ nhận liều nguy hiểm chỉ trong thời gian ngắn.

Những bằng chứng cho một đại dương dưới băng

Bề mặt trẻ, ít hố. Như đã nói ở trên, cần có cơ chế làm mới bề mặt. Nước hoặc băng mềm từ bên dưới trồi lên, đóng băng lại là lời giải thích hợp lý nhất.

Địa hình hỗn loạn. Ở nhiều nơi, mặt băng bị vỡ thành những mảng lớn, trôi lệch, xoay nghiêng rồi đông cứng lại, giống băng trôi trên biển vùng cực của Trái Đất. Hình ảnh đó gợi ý từng có nước lỏng hoặc băng mềm ngay bên dưới.

Tín hiệu từ trường. Tàu Galileo, bay quanh sao Mộc từ giữa những năm 1990 đến đầu những năm 2000, đo được Europa tạo ra một từ trường phản ứng lại từ trường biến đổi của sao Mộc. Cách giải thích phù hợp nhất là có một lớp chất dẫn điện tốt nằm dưới bề mặt, và nước mặn là ứng viên số một.

Có thể có hơi nước phun lên. Một số quan sát bằng kính thiên văn ngoài không gian gợi ý có những luồng hơi nước thoát ra từ Europa. Các dấu hiệu này còn yếu và chưa được xác nhận chắc chắn, nên chỉ nên coi là gợi ý.

Băng dày bao nhiêu, nước sâu bao nhiêu

Không ai khoan được xuống Europa, nên mọi con số về lớp băng và đại dương đều là ước tính từ mô hình, có khoảng chênh lớn. Bảng dưới ghi dạng khoảng để thấy mức độ chắc chắn.

LớpƯớc tính hiện nayMức độ chắc chắn
Vỏ băngtừ vài ki-lô-mét đến vài chục ki-lô-métcòn tranh luận nhiều, tuỳ mô hình
Đại dương nước mặncó thể sâu khoảng một trăm ki-lô-métđược nhiều bằng chứng gián tiếp ủng hộ, độ sâu chưa chắc
Đáy đại dươngtiếp xúc trực tiếp với lớp đá bên dướisuy ra từ mô hình cấu trúc
Lõicó lẽ là kim loạisuy ra từ khối lượng và cách Europa quay

Chi tiết đáng chú ý nhất là đáy đại dương nằm trên đá. Ở Trái Đất, nơi nước biển tiếp xúc với đá nóng dưới đáy đại dương sâu, có những miệng phun thuỷ nhiệt và cả một hệ sinh vật sống không cần ánh sáng Mặt Trời. Nếu Europa có điều kiện tương tự, đáy đại dương của nó là nơi đáng tìm nhất. Có điều, đó là nơi khó tiếp cận nhất, nằm dưới lớp băng hàng ki-lô-mét và lớp nước sâu cả trăm ki-lô-mét, nên mọi suy đoán về đáy đại dương hiện chỉ dựa vào mô hình. Một đại dương sâu khoảng trăm ki-lô-mét trên một mặt trăng nhỏ vẫn có thể chứa lượng nước lớn hơn mọi đại dương trên Trái Đất, vì đại dương Trái Đất trung bình chỉ sâu vài ki-lô-mét.

Vì sao nước không đóng băng hết: lực thuỷ triều

Europa ở rất xa Mặt Trời, ánh nắng không đủ để giữ nước lỏng. Nguồn nhiệt chính đến từ sao Mộc theo một cách gián tiếp. Quỹ đạo của Europa hơi dẹt, nên có lúc nó gần sao Mộc hơn, có lúc xa hơn. Khi gần, lực hút của sao Mộc kéo Europa giãn ra mạnh hơn; khi xa, nó co lại. Sự co giãn liên tục ấy làm cọ xát bên trong và sinh nhiệt, giống như bẻ đi bẻ lại một sợi dây thép thì chỗ bẻ nóng lên.

Lẽ ra quỹ đạo dẹt sẽ dần tròn lại theo thời gian. Nhưng Europa bị khoá nhịp với hai mặt trăng lân cận là Io và Ganymede: cứ Io quay bốn vòng thì Europa quay hai vòng và Ganymede quay một vòng. Những lần gặp nhau đều đặn ấy liên tục kéo quỹ đạo của Europa lệch ra, nên nguồn nhiệt không tắt. Io ở gần sao Mộc hơn nên chịu co giãn mạnh hơn nhiều, và đó là lý do Io có núi lửa phun liên tục.

Lớp băng bên trên còn có tác dụng như tấm chăn giữ nhiệt. Băng dẫn nhiệt kém, nên nhiệt sinh ra bên dưới thoát ra chậm, đủ để giữ một đại dương lỏng trong thời gian rất dài.

Sự sống cần gì và Europa có gì

Các nhà sinh học vũ trụ thường nói tới ba điều kiện cơ bản cho sự sống như ta biết. Bảng dưới đối chiếu từng điều kiện với những gì đã biết về Europa.

Điều kiệnỞ EuropaĐánh giá hiện nay
Nước lỏngĐại dương dưới băngBằng chứng gián tiếp khá mạnh
Nguồn năng lượngNhiệt do thuỷ triều, có thể có phản ứng hoá học giữa nước và đá ở đáyCó khả năng, chưa đo trực tiếp
Các nguyên tố và hợp chất cần thiếtMuối trên bề mặt, có thể có hợp chất hữu cơ từ thiên thạch hoặc từ bên dướiMới có dấu hiệu, cần đo thêm
Thời gian ổn định đủ lâuĐại dương có thể đã tồn tại hàng tỷ nămPhù hợp với mô hình, chưa chứng minh

Đủ ba điều kiện không có nghĩa là có sự sống. Nó chỉ cho biết đây là nơi đáng tìm. Trên Trái Đất, ở đâu có nước lỏng và năng lượng thì gần như ở đó có vi sinh vật, nhưng ta chưa biết điều đó có đúng ở nơi khác hay không, vì mới chỉ có đúng một ví dụ là chính hành tinh của mình.

Tìm bằng cách nào: hai con tàu đang trên đường

Tàu JUICE của Cơ quan Vũ trụ châu Âu được phóng năm 2023, nhiệm vụ chính là nghiên cứu Ganymede nhưng cũng sẽ bay ngang Europa. Tàu Europa Clipper của NASA được phóng năm 2024, thiết kế riêng để bay ngang Europa nhiều lần, dự kiến tới hệ sao Mộc vào khoảng đầu thập niên 2030. Cả hai đều không hạ cánh và không khoan băng.

Thay vào đó, Europa Clipper sẽ dùng ra-đa xuyên băng để đo độ dày lớp vỏ và tìm túi nước bên trong, dùng từ kế để xác nhận đại dương và đo độ mặn, dùng máy quang phổ để đọc thành phần bề mặt, và nếu có hơi nước phun lên thì bay xuyên qua để "nếm" nó. Mục tiêu là trả lời câu hỏi Europa có ở được hay không, chứ chưa phải tìm sinh vật.

Một tàu hạ cánh hay một thiết bị khoan xuyên băng là ý tưởng đã được bàn từ lâu nhưng rất khó về kỹ thuật và tốn kém. Nếu một ngày làm được, nó còn phải được tiệt trùng kỹ để không mang vi khuẩn từ Trái Đất tới, tránh làm bẩn chính nơi đang muốn tìm sự sống.

Những điều không nên nói quá

"Europa có sinh vật." Chưa có bằng chứng nào. Câu đúng là "Europa có thể có điều kiện cho sự sống".

"Đã thấy nước phun lên từ Europa." Một số quan sát gợi ý như vậy nhưng chưa được xác nhận chắc chắn. Khác với Enceladus của sao Thổ, nơi mạch phun đã được tàu bay xuyên qua và đo trực tiếp.

"Con người sắp đến sống ở Europa." Bức xạ, giá lạnh và khoảng cách khiến điều này nằm ngoài khả năng hiện nay. Các sứ mệnh thật đều là tàu không người lái.

"Nếu có sự sống thì sẽ là sinh vật lớn." Nếu có, khả năng cao nhất là sinh vật rất nhỏ, đơn giản, giống vi sinh vật. Các hình ảnh sinh vật biển khổng lồ dưới băng là trí tưởng tượng của phim ảnh.

"Không tìm thấy sự sống nghĩa là Europa chết." Các tàu sắp tới chỉ đo từ quỹ đạo, không lấy mẫu nước sâu. Nếu chúng không thấy dấu hiệu gì, điều đó chỉ nói rằng chưa tìm được, chứ chưa đủ để kết luận đại dương ấy vô sinh.

Cách tự kiểm một tin về Europa. Khi đọc một tin giật gân, hãy tìm xem tin đó dẫn từ cơ quan vũ trụ hay bài báo khoa học nào, dùng chữ "phát hiện" hay "gợi ý", và có nói rõ mức độ chắc chắn không. Tin nghiêm túc thường dè dặt hơn tiêu đề lan truyền.

Câu hỏi thường gặp

Europa có nước không?

Rất có thể có. Nhiều bằng chứng gián tiếp như bề mặt trẻ, địa hình băng vỡ và tín hiệu từ trường cho thấy dưới lớp vỏ băng của Europa có một đại dương nước mặn bao trùm toàn mặt trăng.

Lớp băng trên Europa dày bao nhiêu?

Chưa ai biết chính xác. Các mô hình đưa ra từ vài ki-lô-mét đến vài chục ki-lô-mét. Tàu Europa Clipper mang ra-đa xuyên băng để đo trực tiếp độ dày này khi bay ngang.

Europa có sự sống không?

Chưa có bằng chứng về sự sống trên Europa. Nơi này có nước lỏng, có thể có năng lượng và hoá chất cần thiết, nên được coi là nơi đáng tìm. Nếu có, nhiều khả năng chỉ là sinh vật rất nhỏ.

Vì sao Europa không đóng băng hoàn toàn?

Lực hút của sao Mộc làm Europa co giãn liên tục khi đi trên quỹ đạo hơi dẹt, sinh nhiệt bên trong. Nhịp quỹ đạo khoá với Io và Ganymede giữ cho quá trình này không dừng, còn lớp băng thì giữ nhiệt như tấm chăn.

Tàu nào đang đi tới Europa?

Tàu Europa Clipper của NASA phóng năm 2024 sẽ bay ngang Europa nhiều lần, còn tàu JUICE của châu Âu phóng năm 2023 chủ yếu nghiên cứu Ganymede nhưng cũng ghé Europa. Cả hai dự kiến tới hệ sao Mộc vào đầu thập niên 2030.

Europa lớn cỡ nào?

Europa nhỏ hơn Mặt Trăng của Trái Đất một chút và là mặt trăng nhỏ nhất trong bốn mặt trăng Galileo của sao Mộc. Dù nhỏ, nó có thể chứa nhiều nước hơn mọi đại dương trên Trái Đất cộng lại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138