Enceladus là một mặt trăng nhỏ của sao Thổ, đường kính chỉ khoảng 500 km, nhưng liên tục phun hơi nước và hạt băng ra không gian từ những vết nứt dài ở cực nam. Nguồn của các tia phun là một đại dương nước mặn nằm dưới lớp vỏ băng bao trùm cả mặt trăng.
Tàu Cassini đã bay xuyên qua các tia phun nhiều lần và "nếm" được nước từ đại dương ấy mà không cần hạ cánh. Trong đó có muối, hạt silica siêu nhỏ, khí hydro và các hợp chất hữu cơ, những dấu hiệu khiến Enceladus trở thành một trong những nơi hấp dẫn nhất để tìm hiểu khả năng có sự sống. Dù vậy, chưa có bằng chứng nào về sinh vật ở đó.
Một mặt trăng nhỏ, trắng và lạnh
Enceladus nhỏ đến mức nếu đặt nằm dọc theo bản đồ nước ta, bề ngang của nó chỉ dài chừng quãng đường bộ từ Hà Nội vào tới Đồng Hới. Bề mặt của nó phủ băng nước sạch, phản xạ gần như toàn bộ ánh sáng Mặt Trời chiếu tới, khiến nó là một trong những thiên thể sáng nhất Hệ Mặt Trời. Vì phản xạ gần hết nắng, bề mặt nhận rất ít nhiệt và lạnh tới khoảng âm 200 độ C.
Khi hai tàu Voyager bay ngang đầu những năm 1980, các nhà khoa học đã thấy điều lạ: một phần bề mặt Enceladus nhẵn, ít hố va chạm, nghĩa là được làm mới gần đây. Một mặt trăng nhỏ như vậy lẽ ra phải nguội lạnh và "chết" từ lâu, vì vật thể càng nhỏ càng mất nhiệt nhanh. Câu đố ấy phải chờ tới tàu Cassini mới có lời giải.
Một gợi ý khác đến từ vành E của sao Thổ, một vành mờ, rộng, làm bằng hạt băng rất nhỏ. Vành này dày đặc nhất đúng ở quỹ đạo của Enceladus, như thể chính mặt trăng này đang rải vật chất ra quanh mình.
Vằn hổ và những mạch phun
Năm 2005, tàu Cassini phát hiện các tia hơi nước và băng phun ra từ vùng cực nam Enceladus. Nguồn của chúng là bốn vết nứt dài, song song, mỗi vết dài khoảng một trăm ki-lô-mét, được đặt biệt danh là "vằn hổ" vì trông giống những sọc trên lưng hổ. Dọc các vết nứt có hàng chục điểm phun riêng rẽ.
Đo nhiệt từ quỹ đạo cho thấy các vằn hổ ấm hơn hẳn vùng xung quanh, dù vẫn rất lạnh theo tiêu chuẩn Trái Đất. Hơi nước và hạt băng phun lên với tốc độ đủ lớn để một phần thoát hẳn khỏi lực hút yếu ớt của Enceladus. Phần đó bay ra quỹ đạo quanh sao Thổ và nuôi vành E. Phần còn lại rơi xuống như tuyết, phủ lên bề mặt quanh cực nam một lớp băng mới.
Cường độ phun không đều. Cassini nhận thấy tia phun mạnh hơn khi Enceladus ở xa sao Thổ trên quỹ đạo hơi dẹt của nó, và yếu hơn khi ở gần. Lời giải thích là lực hút của sao Thổ bóp và kéo mặt trăng theo nhịp quỹ đạo, khi bị kéo giãn thì các vết nứt mở rộng hơn và hơi nước thoát ra nhiều hơn, giống bóp một quả bóng có vết rách.
Trong tia phun có gì và điều đó nói lên điều gì
Cassini mang theo máy phân tích khí và máy đếm bụi. Khi bay xuyên qua tia phun, các máy này ghi lại thành phần của hơi và hạt băng. Bảng dưới tóm tắt những gì được công bố, kèm ý nghĩa thường được rút ra.
| Phát hiện | Ý nghĩa |
|---|---|
| Hơi nước và hạt băng | Nguồn là nước lỏng hoặc từng là nước lỏng bên dưới |
| Muối, chủ yếu muối ăn | Nước tiếp xúc với đá, giống nước biển trên Trái Đất |
| Hạt silica siêu nhỏ | Có thể sinh ra khi nước nóng tương tác với đá ở đáy đại dương, gợi ý hoạt động thuỷ nhiệt |
| Khí hydro | Có thể sinh ra từ phản ứng giữa nước và đá, một nguồn năng lượng hoá học mà một số vi sinh vật trên Trái Đất dùng được |
| Hợp chất hữu cơ, kể cả phân tử khá lớn | Có nguyên liệu chứa các-bon, chưa nói gì về nguồn gốc sinh học |
| Phốt-phát trong hạt băng của vành E | Một nguyên tố cần cho sự sống như ta biết hiện diện trong đại dương |
Đọc bảng này cần tỉnh táo. Mỗi chất trên đều có thể sinh ra không cần sự sống. Ý nghĩa của chúng là chứng minh đại dương Enceladus có nước lỏng, có năng lượng hoá học và có nguyên liệu, tức là nơi đó có thể ở được. Còn có sinh vật hay không là câu hỏi khác, chưa được trả lời.
Nước từ đâu ra: một đại dương bao trùm cả mặt trăng
Ban đầu, người ta nghĩ tia phun có thể đến từ một túi nước nhỏ ngay dưới cực nam. Sau đó, Cassini đo kỹ trường hấp dẫn và cách Enceladus lắc lư nhẹ khi quay quanh sao Thổ. Độ lắc lớn hơn mức một khối rắn liền có thể có, chỉ giải thích được nếu lớp vỏ băng tách khỏi lõi đá bằng một lớp nước lỏng bao trọn cả mặt trăng.
Ước tính hiện nay cho thấy lớp vỏ băng mỏng nhất ở cực nam, chỉ vài ki-lô-mét, và dày hơn ở xích đạo. Bên dưới là đại dương nước mặn sâu hàng chục ki-lô-mét, tiếp xúc trực tiếp với lõi đá xốp. Nhiệt duy trì đại dương đến từ lực thuỷ triều của sao Thổ, cộng với ma sát khi nước thấm và chảy qua lõi đá xốp ấy.
Nhờ lớp vỏ mỏng ở cực nam, nước từ đại dương có đường để thoát lên qua các vằn hổ. Đó là một sự may mắn lớn cho khoa học: Enceladus tự gửi mẫu nước của mình ra ngoài, và một con tàu chỉ cần bay qua là lấy được, không cần khoan xuyên băng như ở Europa.
Một câu hỏi tự nhiên là đại dương nhỏ như vậy liệu có đóng băng dần không. Câu trả lời phụ thuộc vào việc nhiệt sinh ra mỗi năm có bù đủ phần nhiệt thoát ra qua vỏ băng hay không. Các phép đo nhiệt ở vằn hổ cho thấy lượng nhiệt thoát ra khá lớn so với kích thước mặt trăng, và các mô hình hiện nay vẫn chưa thống nhất đại dương đang ổn định, đang nở ra hay đang thu hẹp dần.
Bay xuyên tia phun: cách tàu "nếm" nước mà không hạ cánh
Việc bay qua tia phun nghe đơn giản nhưng đòi hỏi tính toán rất kỹ. Có thể hình dung quy trình như sau, đơn giản hoá cho người đọc phổ thông.
- Chọn quỹ đạo đi ngang phía trên cực nam ở độ cao phù hợp, đủ thấp để vào vùng tia phun đậm đặc, đủ cao để an toàn.
- Xoay tàu sao cho cửa hút của máy phân tích khí và máy đếm bụi hướng đúng chiều bay, đón các hạt va vào.
- Bay xuyên vùng phun với tốc độ nhiều ki-lô-mét mỗi giây. Ở tốc độ này, mỗi hạt băng nhỏ va vào máy đều vỡ thành các mảnh có thể phân tích.
- Máy ghi lại khối lượng các phân tử và ion trong từng mẫu, gửi về Trái Đất qua nhiều giờ truyền tín hiệu.
- Các nhóm nghiên cứu so phổ đo được với phổ của các chất đã biết trong phòng thí nghiệm để đoán thành phần, rồi kiểm tra chéo giữa các lần bay.
Cassini không được thiết kế để tìm sự sống, vì lúc chế tạo con tàu, chưa ai biết Enceladus phun nước. Các thiết bị của nó vẫn trả về dữ liệu quý, nhưng có giới hạn về độ nhạy. Một sứ mệnh tương lai mang máy chuyên dụng có thể phân tích sâu hơn nhiều với cùng cách bay xuyên tia phun.
Có sự sống không: chỗ đã biết và chỗ chưa
Đã biết: có nước lỏng. Bằng chứng từ trọng lực, độ lắc và chính tia phun cho thấy đại dương ngầm là có thật, không chỉ là giả thuyết.
Đã biết: có năng lượng hoá học. Khí hydro và dấu hiệu thuỷ nhiệt gợi ý có những phản ứng giữa nước và đá cung cấp năng lượng, giống ở miệng phun đáy biển sâu trên Trái Đất.
Đã biết: có nguyên liệu. Các hợp chất hữu cơ, muối và phốt-phát cho thấy đại dương không thiếu thành phần cơ bản.
Chưa biết: có sinh vật hay không. Không có phép đo nào của Cassini cho thấy dấu hiệu chắc chắn của sự sống. Một số nghiên cứu cho rằng lượng khí mê-tan trong tia phun hơi khó giải thích chỉ bằng hoá học thuần tuý, nhưng đó mới là gợi ý từ mô hình, chưa phải bằng chứng.
Chưa biết: đại dương đã tồn tại bao lâu. Sự sống có lẽ cần thời gian dài để hình thành. Nếu đại dương Enceladus còn trẻ, cơ hội sẽ thấp hơn. Tuổi của đại dương này vẫn đang được tranh luận.
Kể Enceladus cho trẻ: một cách so sánh dễ nhớ
Ví dụ giả định: một người mẹ ở Huế đọc cùng con trai lớp 4 về Enceladus. Thay vì nói "mạch phun băng", chị lấy một chai nước ngọt có ga đã lắc nhẹ, nới nắp một chút để thấy hơi xì ra, rồi nói: dưới lớp băng của Enceladus có nước, và có chỗ vỏ băng nứt, nên nước cùng hơi phun ra như chai nước này, chỉ là phun vào không gian lạnh nên đông thành tuyết ngay.
Tiếp theo, chị hỏi con: "Nếu muốn biết trong chai có gì mà không được mở nắp, con làm sao?" Cậu bé có thể đáp: hứng chỗ nước xì ra mà xem. Đó đúng là cách tàu Cassini đã làm khi bay xuyên tia phun. Câu chuyện dừng ở đó là đủ để trẻ nhớ ba ý: có nước dưới băng, nước tự phun ra, và tàu vũ trụ đã "hứng" được nước ấy.
Nếu trẻ hỏi "ở đó có cá không", câu trả lời trung thực là chưa ai biết có sinh vật gì ở đó, và nếu có thì nhiều khả năng chỉ nhỏ như vi khuẩn. Trả lời như vậy giữ được sự tò mò mà không gieo một hình ảnh sai.
Câu hỏi thường gặp
Enceladus là gì?
Enceladus là một mặt trăng nhỏ của sao Thổ, đường kính khoảng 500 km, phủ băng trắng sáng. Nó nổi tiếng vì phun hơi nước và hạt băng ra không gian từ những vết nứt ở cực nam, nguồn là một đại dương dưới lớp băng.
Vì sao Enceladus phun nước?
Dưới lớp vỏ băng là đại dương nước mặn được giữ ấm nhờ lực thuỷ triều của sao Thổ. Ở cực nam, vỏ băng mỏng và có các vết nứt dài, nên nước và hơi nước thoát lên qua đó, phun thành tia ra không gian.
Tàu Cassini tìm thấy gì trong tia phun của Enceladus?
Cassini tìm thấy hơi nước, hạt băng, muối, hạt silica siêu nhỏ, khí hydro và nhiều hợp chất hữu cơ. Phân tích hạt băng trong vành E còn phát hiện phốt-phát. Những chất này cho thấy đại dương có điều kiện ở được.
Enceladus có sự sống không?
Chưa có bằng chứng về sự sống trên Enceladus. Nơi này có nước lỏng, có năng lượng hoá học và có nguyên liệu, nên được coi là có thể ở được. Muốn biết có sinh vật hay không cần những sứ mệnh mới với thiết bị chuyên dụng.
Vằn hổ trên Enceladus là gì?
Vằn hổ là bốn vết nứt dài song song ở cực nam Enceladus, mỗi vết dài khoảng một trăm ki-lô-mét. Chúng ấm hơn vùng xung quanh và là nơi xuất phát của các tia phun hơi nước và hạt băng.
Enceladus liên quan gì tới vành đai sao Thổ?
Một phần hạt băng phun ra từ Enceladus thoát khỏi lực hút yếu của nó và bay vào quỹ đạo quanh sao Thổ, tạo thành vành E mờ và rộng. Vành này dày đặc nhất đúng ở quỹ đạo của Enceladus.