TanCung.comTận Cùng
Tận cùng vũ trụ

Vũ trụ sẽ kết thúc thế nào: đóng băng, xé rách hay co lại

Kịch bản được ủng hộ nhất là vũ trụ nguội dần và tắt sáng trong thời gian dài khó tưởng tượng. Xé rách hay co lại phụ thuộc năng lượng tối, thứ khoa học chưa hiểu hết.

A vast dim universe in its far future, a few last faint red stars scattered across cold black emptiness, one small glowing ember drifting in the foreground, melancholic quiet mood

Theo hiểu biết hiện nay, kịch bản có nhiều bằng chứng ủng hộ nhất là vũ trụ tiếp tục giãn nở mãi, các ngôi sao lần lượt tắt, và trong khoảng thời gian dài khó hình dung, vũ trụ trở nên lạnh, tối và gần như trống rỗng, thường gọi là đóng băng lớn hay cái chết nhiệt. Hai kịch bản khác là xé rách lớn, khi sự giãn nở mạnh tới mức xé mọi cấu trúc, và co lại lớn, khi vũ trụ ngừng giãn và sụp ngược. Kịch bản nào xảy ra phụ thuộc chủ yếu vào năng lượng tối, thứ khoa học còn chưa hiểu bản chất.

Chặng này của chuyến đi không đi xa thêm về không gian, mà đi xa về thời gian. Những mốc nhắc tới ở đây xa tới mức tuổi hiện tại của vũ trụ chỉ như một chớp mắt. Mục từ nói rõ phần nào là suy luận khá vững từ vật lý đã biết, phần nào phụ thuộc vào những điều chưa biết, và vì sao không có lý do gì để lo lắng cho đời sống hôm nay.

Mọi kịch bản xoay quanh một câu hỏi: năng lượng tối sẽ ra sao

Trong phần lớn thế kỷ hai mươi, câu hỏi về số phận vũ trụ được đặt như một cuộc giằng co giữa sự giãn nở và lực hấp dẫn. Nếu vật chất đủ nhiều, hấp dẫn sẽ hãm sự giãn nở lại rồi kéo mọi thứ co về. Nếu ít, giãn nở thắng và tiếp tục mãi, chậm dần. Cuối thập niên chín mươi, quan sát các vụ nổ siêu tân tinh ở xa cho thấy một điều không ai ngờ: giãn nở không chậm dần mà đang nhanh lên.

Thứ gây ra sự tăng tốc được gọi là năng lượng tối, chiếm khoảng hai phần ba tổng năng lượng của vũ trụ. Cách hiểu đơn giản nhất là nó là năng lượng của chính không gian trống, mật độ không đổi theo thời gian. Nếu đúng như vậy, sự tăng tốc tiếp diễn mãi và vũ trụ đi tới kịch bản đóng băng. Nếu năng lượng tối mạnh dần lên, ta có kịch bản xé rách. Nếu nó yếu dần và đổi chiều, vũ trụ có thể co lại.

Một số kết quả đo vị trí của hàng chục triệu thiên hà công bố từ năm 2024 trở đi gợi ý năng lượng tối có thể không hoàn toàn cố định mà đang yếu dần. Đây là tín hiệu đáng chú ý nhưng chưa đạt mức chắc chắn để giới khoa học coi là phát hiện. Vì vậy cách nói thận trọng là: đóng băng vẫn là kịch bản phù hợp nhất với dữ liệu, nhưng câu hỏi vẫn mở.

Đóng băng lớn: các mốc thời gian theo ước tính lý thuyết

Nếu năng lượng tối giữ nguyên, tương lai vũ trụ có thể chia thành các giai đoạn dưới đây. Đây là ước tính lý thuyết dựa trên vật lý đã biết, các con số chỉ mang tính bậc độ lớn:

Khoảng thời gian từ nayĐiều gì xảy ra
Vài tỷ nămNgân Hà và thiên hà Tiên Nữ tiến gần và có thể hợp nhất; Mặt Trời phình to rồi thành sao lùn trắng
Khoảng một trăm tỷ năm trở lênMọi thiên hà ngoài nhóm thiên hà địa phương lùi khuất khỏi tầm quan sát
Khoảng một trăm nghìn tỷ nămKhí để tạo sao mới cạn dần, những ngôi sao lùn đỏ cuối cùng tắt
Xa hơn rất nhiềuChỉ còn sao lùn trắng nguội đi, sao neutron, hố đen; các hệ sao tan rã do va chạm hấp dẫn
Khoảng một con số có hàng trăm chữ số khôngNgay cả hố đen lớn nhất cũng bốc hơi hết qua bức xạ Hawking theo lý thuyết

Kết thúc của kịch bản này không phải một vụ nổ hay sự sụp đổ, mà là một trạng thái nhiệt độ gần như đồng đều, không còn chênh lệch năng lượng để bất kỳ quá trình nào có thể xảy ra. Đó là lý do nó còn được gọi là cái chết nhiệt: không phải vũ trụ nóng lên, mà là không còn gì có thể thay đổi.

Một số bước trong bảng, như việc proton có phân rã hay không, phụ thuộc vào vật lý chưa được kiểm chứng. Nếu proton không phân rã, các sao lùn nguội đi sẽ tồn tại lâu hơn nữa. Dù thế nào, xu hướng chung là tối đi và loãng ra.

Xé rách lớn: khi sự giãn nở thắng mọi lực

Kịch bản xé rách xảy ra nếu năng lượng tối không chỉ giữ nguyên mà mạnh dần lên theo thời gian. Khi đó tốc độ giãn nở tăng không giới hạn. Ban đầu nó chỉ đẩy các thiên hà xa nhau, việc vẫn đang xảy ra. Rồi tới lúc lực đẩy của không gian vượt lực hấp dẫn giữ các ngôi sao trong thiên hà, thiên hà tan rã. Tiếp đó tới hệ hành tinh, rồi tới chính các ngôi sao và hành tinh, và cuối cùng cả nguyên tử bị xé ra.

Theo những mô hình xé rách được tính toán, toàn bộ quá trình này nếu xảy ra cũng ở rất xa trong tương lai, nhiều chục tỷ năm trở lên. Điều quan trọng hơn là dữ liệu hiện nay không ủng hộ kịch bản này: các phép đo không cho thấy năng lượng tối mạnh dần. Xé rách vẫn được xét đến vì nó là một khả năng toán học hợp lệ, không phải vì có bằng chứng cho nó.

Đây là ví dụ tốt để thấy cách khoa học nói về tương lai. Cùng một bộ phương trình, đổi một thông số nhỏ về tính chất năng lượng tối là ra những tương lai rất khác nhau. Việc đo thông số đó cho chính xác là một trong những mục tiêu chính của các kính thiên văn khảo sát lớn đang và sắp hoạt động.

Co lại lớn: khi giãn nở dừng và đảo chiều

Kịch bản co lại là kịch bản cổ điển nhất. Nếu năng lượng tối yếu dần, mất tác dụng, thậm chí đổi sang hút, thì lực hấp dẫn của toàn bộ vật chất có thể thắng thế. Giãn nở chậm lại, dừng, rồi đảo chiều. Các thiên hà tiến lại gần nhau, bức xạ nền nóng dần lên, và vũ trụ trở về một trạng thái nóng đặc tương tự lúc khởi đầu.

Trước khi phát hiện giãn nở tăng tốc, kịch bản này được bàn rất nhiều. Sau phát hiện đó, nó gần như bị gác lại, vì một năng lượng tối không đổi thì không bao giờ dẫn tới co lại. Những gợi ý gần đây rằng năng lượng tối có thể đang yếu dần làm kịch bản này được nhắc lại, nhưng chưa đủ cơ sở để nói nó có khả năng cao hơn.

Một số nhà vật lý còn đề xuất rằng một vũ trụ co lại có thể bật trở lại thành một chu kỳ mới, giãn rồi co rồi lại giãn. Ý tưởng vũ trụ tuần hoàn có lịch sử lâu dài và vài phiên bản hiện đại, nhưng đều là giả thuyết, chưa có quan sát nào ủng hộ trực tiếp.

Một khả năng nữa: chân không không bền

Có một kịch bản ít được nhắc nhưng thường xuất hiện trên báo: phân rã chân không. Theo mô hình chuẩn của vật lý hạt, khối lượng đo được của hạt Higgs và hạt quark đỉnh gợi ý rằng trạng thái chân không hiện nay của vũ trụ có thể không phải trạng thái thấp nhất, mà chỉ bền một cách tương đối. Nếu ở đâu đó một vùng nhỏ chuyển sang trạng thái thấp hơn, vùng đó có thể lan ra với tốc độ gần bằng ánh sáng, thay đổi các định luật vật lý bên trong.

Cần đặt kịch bản này đúng chỗ. Kết luận về độ bền của chân không phụ thuộc vào việc mô hình chuẩn còn đúng ở các mức năng lượng rất cao, điều chưa ai biết, và chỉ một hạt mới chưa phát hiện cũng có thể thay đổi bức tranh. Kể cả nếu tính toán đúng, thời gian dự kiến cho chuyện đó xảy ra lớn hơn tuổi hiện tại của vũ trụ rất rất nhiều lần.

Nói cách khác, đây là một câu hỏi lý thuyết thú vị cho vật lý hạt, không phải một mối đe doạ. Những bài viết giật tít kiểu vũ trụ có thể biến mất bất cứ lúc nào thường bỏ qua cả hai lưu ý trên.

Vì sao chưa thể trả lời dứt khoát và điều đó có nghĩa gì với ta

Câu trả lời cho số phận vũ trụ phụ thuộc vào bản chất của năng lượng tối, mà hiện chưa ai biết nó là gì. Các nhà vật lý đo được tác dụng của nó, đo được nó chiếm bao nhiêu phần, nhưng chưa có lý thuyết nào giải thích được nó từ nền tảng. Mỗi kịch bản trong mục từ này là một phép ngoại suy từ những gì đo được hôm nay, kéo dài ra những khoảng thời gian dài hơn tuổi vũ trụ hàng tỷ tỷ lần. Ngoại suy càng xa, độ tin cậy càng giảm.

Với đời sống hôm nay, không có kịch bản nào đáng lo. Ngay cả các thay đổi gần nhất như Mặt Trời già đi cũng cách ta hàng tỷ năm. Những câu hỏi về kết thúc của vũ trụ có giá trị theo cách khác: chúng buộc vật lý phải trả lời những điều cơ bản nhất về không gian, năng lượng và thời gian.

Khi trò chuyện với trẻ, có thể bắt đầu bằng ý: vũ trụ đang nới rộng ra, và người ta đang cố đo xem nó sẽ nới mãi, nới nhanh tới mức xé rách, hay một ngày nào đó chậm lại. Câu trả lời trung thực nhất hiện nay là: nhiều khả năng nó sẽ nới mãi và nguội dần, nhưng chưa ai chắc chắn.

Câu hỏi thường gặp

Vũ trụ có kết thúc không?

Theo kịch bản được ủng hộ nhất hiện nay, vũ trụ không kết thúc bằng một sự kiện đột ngột mà giãn nở mãi và nguội dần, các ngôi sao tắt hết, còn lại một vũ trụ lạnh, tối, loãng. Các kịch bản khác như xé rách hay co lại vẫn chưa bị loại trừ hoàn toàn.

Cái chết nhiệt của vũ trụ là gì?

Là trạng thái tương lai xa khi năng lượng phân bố gần như đồng đều khắp nơi, không còn chênh lệch để bất kỳ quá trình nào diễn ra. Không phải vũ trụ nóng lên, mà là không còn gì thay đổi được nữa, nên còn gọi là đóng băng lớn.

Xé rách lớn có xảy ra không?

Dữ liệu hiện nay không ủng hộ kịch bản này. Xé rách chỉ xảy ra nếu năng lượng tối mạnh dần theo thời gian, điều chưa được quan sát thấy. Nếu có xảy ra thì cũng ở rất xa trong tương lai, nhiều chục tỷ năm trở lên.

Vũ trụ có thể co lại không?

Có thể nếu năng lượng tối yếu dần và đổi chiều. Một số kết quả gần đây gợi ý năng lượng tối có thể đang thay đổi, nhưng chưa đủ chắc chắn. Hiện kịch bản giãn nở mãi vẫn phù hợp nhất với dữ liệu.

Bao lâu nữa thì các ngôi sao tắt hết?

Theo ước tính lý thuyết, việc tạo sao mới sẽ cạn dần và những ngôi sao lùn đỏ sống lâu nhất tắt vào khoảng một trăm nghìn tỷ năm nữa. Con số chỉ mang tính bậc độ lớn, gấp tuổi hiện tại của vũ trụ hàng nghìn lần.

Năng lượng tối liên quan gì tới số phận vũ trụ?

Năng lượng tối là thứ khiến vũ trụ giãn nở ngày càng nhanh. Nếu nó giữ nguyên, vũ trụ đóng băng; nếu mạnh dần, có thể xé rách; nếu yếu dần và đổi chiều, có thể co lại. Vì chưa biết bản chất của nó nên số phận vũ trụ vẫn là câu hỏi mở.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138