Phần vũ trụ con người có thể quan sát được là một quả cầu bao quanh Trái Đất, bán kính khoảng 46 tỷ năm ánh sáng, tức đường kính khoảng 93 tỷ năm ánh sáng. Đó là giới hạn của ánh sáng kịp tới chỗ ta trong khoảng 13,8 tỷ năm kể từ khi vũ trụ bắt đầu, có tính cả việc không gian giãn ra trong lúc ánh sáng đang đi. Còn toàn bộ vũ trụ, kể cả phần nằm ngoài quả cầu ấy, rộng bao nhiêu thì khoa học chưa biết: các phép đo chỉ cho thấy nó lớn hơn phần ta thấy rất nhiều lần, và có thể là vô hạn.
Đây là chặng cuối của chuyến đi, và câu hỏi đầu tiên ở chặng này nghe đơn giản nhất mà lại cần cẩn thận nhất. Muốn trả lời cho đúng, phải tách hai thứ hay bị gộp làm một: vũ trụ ta nhìn thấy được và vũ trụ có thật. Mục từ này đi lần lượt từ con số đo được, tới cách người ta đo, rồi tới ranh giới mà bất kỳ chiếc kính thiên văn nào cũng không vượt qua.
Hai nghĩa của chữ vũ trụ cần tách ra trước khi đo
Khi một người hỏi vũ trụ rộng bao nhiêu, họ thường hình dung một căn phòng khổng lồ có bốn bức tường, và chỉ cần đo từ tường này sang tường kia. Các nhà vũ trụ học dùng hai khái niệm khác nhau. Thứ nhất là vũ trụ quan sát được: toàn bộ những gì có thể gửi ánh sáng hay bất kỳ tín hiệu nào tới chỗ ta kể từ lúc vũ trụ bắt đầu. Thứ hai là toàn bộ vũ trụ: tất cả không gian và vật chất đang tồn tại, dù ánh sáng từ đó đã kịp tới ta hay chưa.
Ranh giới của phần thứ nhất không phải là ranh giới của vật chất. Nó giống như đường chân trời khi đứng giữa biển: con tàu đi khuất sau chân trời không có nghĩa là biển kết thúc ở đó, chỉ là mắt ta không với tới. Điều đặc biệt là chân trời này xoay quanh người quan sát. Một sinh vật giả định sống ở một thiên hà cách ta vài tỷ năm ánh sáng cũng có quả cầu quan sát của riêng mình, tâm đặt tại chỗ họ, và hai quả cầu chỉ chồng lên nhau một phần.
Vì vậy câu nói "Trái Đất nằm ở tâm vũ trụ quan sát được" là đúng, nhưng không có nghĩa Trái Đất là tâm của vũ trụ. Bất kỳ ai, ở bất kỳ đâu, cũng thấy mình đứng giữa quả cầu của mình. Đó chỉ là hệ quả của việc ánh sáng đi với tốc độ hữu hạn, và mọi hướng nhìn ra ngoài đều chạm tới cùng một mốc thời gian là lúc vũ trụ còn rất trẻ.
Vì sao bán kính là 46 tỷ năm ánh sáng mà không phải 13,8 tỷ
Nhiều người tính nhẩm: vũ trụ khoảng 13,8 tỷ năm tuổi, ánh sáng đi một năm được một năm ánh sáng, vậy ta nhìn xa nhất được 13,8 tỷ năm ánh sáng. Phép tính này bỏ quên một chi tiết lớn: trong suốt hành trình của tia sáng, không gian giữa nguồn sáng và ta liên tục giãn ra. Ánh sáng giống như một người đi bộ trên băng chuyền đang được kéo dài, mỗi bước đi qua đoạn đường mà phía sau lưng đã dãn thêm.
Khi tính đúng sự giãn nở theo các thông số đo được của vũ trụ, những vùng vật chất phát ra ánh sáng xưa nhất mà ta nhận được hôm nay hiện đang ở cách ta khoảng 46 tỷ năm ánh sáng. Con số này gọi là khoảng cách đồng chuyển động, tức khoảng cách nếu có thể dừng sự giãn nở lại ngay lúc này và căng một sợi thước dây tới đó. Nhân đôi lên, đường kính của vũ trụ quan sát được là khoảng 93 tỷ năm ánh sáng.
Con số này không cố định mãi. Mỗi năm trôi qua, ánh sáng từ những vùng xa hơn một chút lại kịp tới, nên về nguyên tắc quả cầu quan sát còn nới rộng thêm. Nhưng sự nới rộng có giới hạn, vì vũ trụ đang giãn nở ngày càng nhanh, và có những vùng mà ánh sáng phát ra bây giờ sẽ không bao giờ tới được ta. Câu chuyện về giới hạn ấy được kể kỹ hơn trong mục từ về việc con người có tới được rìa vũ trụ không.
Mấy con số về vũ trụ quan sát được
Các con số dưới đây là ước tính phổ biến trong giới thiên văn, làm tròn để dễ nhớ. Chúng được rút ra từ quan sát bức xạ phông vi sóng, đếm thiên hà và mô hình vũ trụ học chuẩn, nên sẽ còn được chỉnh khi dữ liệu mới về:
| Đại lượng | Ước tính phổ biến | Mức chắc chắn |
|---|---|---|
| Tuổi vũ trụ | Khoảng 13,8 tỷ năm | Rất chắc, sai số nhỏ |
| Bán kính vũ trụ quan sát được | Khoảng 46 tỷ năm ánh sáng | Chắc, phụ thuộc mô hình chuẩn |
| Số thiên hà | Từ vài trăm tỷ tới khoảng hai nghìn tỷ | Còn tranh luận, tuỳ cách đếm thiên hà nhỏ và mờ |
| Phần vật chất thường | Khoảng 5 phần trăm tổng năng lượng | Khá chắc |
| Kích thước toàn bộ vũ trụ | Lớn hơn phần quan sát được rất nhiều lần, có thể vô hạn | Chưa biết |
Bảng cho thấy một điều quan trọng: càng đi ra xa khỏi phạm vi đo được, mức chắc chắn càng giảm. Tuổi vũ trụ được tính từ nhiều phương pháp độc lập cho kết quả gần nhau. Số thiên hà thì khác, vì phần lớn thiên hà trong vũ trụ sơ khai rất nhỏ và mờ, nằm dưới ngưỡng mà kính thiên văn hiện nay chụp được, nên người ta phải ước lượng chúng qua mô hình. Một ước tính vào giữa thập niên trước nâng con số lên khoảng hai nghìn tỷ, sau đó các phép đo ánh sáng nền mờ ở xa Mặt Trời lại gợi ý con số thấp hơn.
Còn dòng cuối cùng thì không có con số, và đó không phải sơ suất. Đó là chỗ khoa học trung thực nói rằng mình chưa biết.
Phần ta không thể thấy lớn cỡ nào
Không ai nhìn được ra ngoài chân trời, vậy làm sao khoa học dám nói phần bên ngoài lớn hơn phần bên trong? Lý do nằm ở hình học. Nếu vũ trụ hữu hạn và nhỏ, chỉ hơi lớn hơn quả cầu quan sát, thì không gian của nó sẽ cong rõ rệt, giống như mặt một quả bóng nhỏ cong hơn mặt một quả bóng lớn. Độ cong đó sẽ để lại dấu vết trên bức xạ phông vi sóng, cụ thể là kích thước biểu kiến của những đốm nóng lạnh trên bầu trời.
Các vệ tinh đo bức xạ phông vi sóng trong hai thập niên qua đều thấy không gian gần như phẳng, trong giới hạn sai số rất nhỏ. Một vũ trụ phẳng có thể là vô hạn, hoặc hữu hạn nhưng lớn đến mức phần ta thấy chỉ là một mẩu nhỏ trên bề mặt của nó, nhỏ tới mức không nhận ra độ cong. Một số phân tích thống kê từ dữ liệu này đưa ra giới hạn dưới: nếu vũ trụ hữu hạn, thể tích của nó ít nhất cũng gấp hàng trăm lần thể tích phần quan sát được. Đó là giới hạn dưới, không phải con số thật.
Cũng có những người tìm dấu hiệu vũ trụ hữu hạn theo cách khác: nếu không gian tự khép lại như mặt một chiếc phao, ánh sáng từ cùng một vùng có thể tới ta theo hai hướng, tạo ra những cặp vòng tròn giống nhau trên bầu trời phông vi sóng. Các cuộc tìm kiếm như vậy chưa thấy cặp vòng nào. Điều đó không bác bỏ hẳn khả năng hữu hạn, chỉ đẩy nó ra xa hơn tầm với của dữ liệu.
Bên trong quả cầu có gì khi nhìn từ xa
Hãy tưởng tượng có thể bay ra khỏi Ngân Hà thật xa rồi quay lại nhìn quả cầu quan sát như một vật thể. Ở cự ly đủ lớn, từng ngôi sao biến mất, từng thiên hà chỉ còn là một chấm sáng. Điều hiện ra là một cấu trúc giống bọt biển hay mạng nhện: thiên hà tụ thành sợi dài, thành những tấm tường, bao quanh những khoảng trống rộng hàng trăm triệu năm ánh sáng gần như không có gì.
Ở thang lớn hơn nữa, mạng lưới ấy trông đều đặn đến bất ngờ. Nhìn về hướng nào cũng thấy cùng một kiểu phân bố, cùng mật độ trung bình. Các nhà vũ trụ học gọi đó là tính đồng nhất và đẳng hướng ở thang lớn, và đây là giả định nền tảng giúp họ dám suy ra phần chưa thấy từ phần đã thấy. Nếu vũ trụ quanh ta là một mẫu đại diện, thì phần bên ngoài chân trời nhiều khả năng cũng có thiên hà, sao và hành tinh y như vậy, chỉ là ánh sáng của chúng chưa tới.
Càng nhìn ra xa trong quả cầu, ta càng nhìn về quá khứ. Thiên hà ở gần trông già dặn, xoắn ốc rõ nét. Thiên hà ở rất xa trông nhỏ, lộn xộn, đang hình thành sao dữ dội, vì ta thấy chúng lúc vũ trụ còn trẻ. Và ở lớp ngoài cùng không có thiên hà nào, chỉ có một bức màn ánh sáng đồng đều phát ra khi vũ trụ khoảng vài trăm nghìn năm tuổi. Đó là bức tường của cái nhìn, chứ không phải bức tường của vũ trụ.
Những hiểu nhầm hay gặp về kích thước vũ trụ
Vũ trụ rộng 13,8 tỷ năm ánh sáng. Con số này lẫn tuổi với khoảng cách. Vì không gian giãn ra trong lúc ánh sáng di chuyển, bán kính phần quan sát được lớn hơn nhiều, khoảng 46 tỷ năm ánh sáng.
Rìa vũ trụ quan sát được là nơi vật chất hết. Đó chỉ là giới hạn của ánh sáng kịp tới ta. Vật chất gần như chắc chắn tiếp tục ở bên ngoài, với mật độ tương tự.
Trái Đất ở tâm vũ trụ. Trái Đất chỉ ở tâm quả cầu quan sát của chính nó. Bất kỳ người quan sát nào cũng thấy mình ở tâm quả cầu của mình, nên điều này không cho Trái Đất vị trí đặc biệt nào.
Kính thiên văn mạnh hơn sẽ thấy hết vũ trụ. Kính tốt hơn giúp thấy vật mờ hơn và xa hơn trong quả cầu, nhưng không vượt được chân trời, vì ánh sáng từ bên ngoài chưa từng tới đây.
Số thiên hà là con số đã đếm xong. Thực tế đó là ước lượng dựa trên các mảng trời được chụp sâu rồi nhân lên. Phần lớn thiên hà nhỏ ở xa chưa từng được thấy riêng lẻ.
Nên hiểu câu hỏi này thế nào cho đúng mực
Câu trả lời trung thực gồm hai vế. Vế thứ nhất có con số: phần vũ trụ có thể quan sát được có đường kính khoảng 93 tỷ năm ánh sáng, chứa hàng trăm tỷ tới hàng nghìn tỷ thiên hà. Vế thứ hai không có con số: toàn bộ vũ trụ có thể hữu hạn nhưng rất lớn, hoặc vô hạn, và hiện chưa có cách quan sát nào phân định dứt khoát. Ai đưa ra một con số chính xác cho kích thước toàn bộ vũ trụ thì đang nói về một mô hình cụ thể, không phải điều đã được đo.
Khi giải thích cho trẻ, có thể dùng hình ảnh một chiếc đèn pin trong sương mù đêm. Vòng sáng quanh ta là phần ta thấy, sương mù không dừng lại ở mép vòng sáng. Vòng sáng ấy mỗi năm rộng thêm một chút, nhưng cánh đồng ngoài kia có thể còn rộng hơn rất nhiều, và có thể không có bờ. Hình ảnh không hoàn hảo, nhưng giữ được ý quan trọng nhất: giới hạn của cái thấy không phải là giới hạn của cái có.
Chặng tiếp theo của chuyến đi đặt câu hỏi kế tiếp mà ai cũng nghĩ tới sau khi nghe về chân trời: vậy vũ trụ có biên giới không, và nếu có thì bên ngoài là gì.
Câu hỏi thường gặp
Vũ trụ quan sát được rộng bao nhiêu năm ánh sáng?
Bán kính khoảng 46 tỷ năm ánh sáng, đường kính khoảng 93 tỷ năm ánh sáng. Con số lớn hơn tuổi vũ trụ vì không gian giãn ra trong suốt thời gian ánh sáng di chuyển tới ta.
Toàn bộ vũ trụ có lớn hơn phần quan sát được không?
Gần như chắc chắn là có. Không gian đo được gần như phẳng, nên nếu vũ trụ hữu hạn thì nó cũng phải lớn hơn phần ta thấy rất nhiều lần. Nó cũng có thể là vô hạn, và hiện khoa học chưa phân định được.
Vũ trụ có bao nhiêu thiên hà?
Ước tính dao động từ vài trăm tỷ tới khoảng hai nghìn tỷ thiên hà trong phần quan sát được. Con số khác nhau vì phần lớn thiên hà ở xa rất nhỏ và mờ, phải ước lượng qua mô hình chứ chưa đếm trực tiếp.
Tại sao ta không nhìn được ra ngoài vũ trụ quan sát được?
Vì ánh sáng từ những vùng đó chưa kịp tới Trái Đất trong khoảng 13,8 tỷ năm vũ trụ tồn tại. Đây là giới hạn của tốc độ ánh sáng và tuổi vũ trụ, không phải giới hạn của kính thiên văn.
Trái Đất có nằm ở trung tâm vũ trụ không?
Không. Trái Đất chỉ nằm ở tâm vũ trụ quan sát được của chính nó. Người quan sát ở bất kỳ thiên hà nào cũng thấy mình ở tâm quả cầu quan sát của mình, nên vị trí của ta không có gì đặc biệt.
Vũ trụ quan sát được có lớn thêm theo thời gian không?
Có, về nguyên tắc ánh sáng từ những vùng xa hơn tiếp tục tới ta nên phạm vi quan sát nới rộng dần. Tuy vậy vì vũ trụ giãn nở ngày càng nhanh, sẽ có những vùng mà ánh sáng phát ra từ bây giờ không bao giờ tới được ta.