Theo hiểu biết hiện nay, vũ trụ không có biên giới theo nghĩa một bức tường hay một mép vực mà ai đó có thể đứng ở đó nhìn ra ngoài. Có hai khả năng được khoa học xem xét nghiêm túc: vũ trụ hữu hạn nhưng không có biên, giống như mặt một quả bóng không có mép, hoặc vũ trụ vô hạn. Trong cả hai trường hợp, câu hỏi "ngoài vũ trụ là gì" không có câu trả lời theo nghĩa thông thường, vì vũ trụ không nằm bên trong một không gian lớn hơn nào mà ta biết.
Câu hỏi này xuất hiện rất sớm, thường từ một đứa trẻ nhìn lên bầu trời, và kéo theo cả một chuỗi: nếu có biên thì sau biên là gì, nếu không có biên thì nó kéo dài mãi sao, và nếu vũ trụ giãn nở thì nó nở vào đâu. Chặng này của chuyến đi trả lời lần lượt từng câu, nói rõ phần nào là kết luận chắc chắn và phần nào còn mở.
Vì sao trực giác về bức tường không áp dụng được
Trực giác của con người được rèn trong căn phòng, cánh đồng, thành phố. Mọi vật quen thuộc đều có mép, và bên ngoài mép là một thứ khác: ngoài nhà là sân, ngoài sân là đường. Vì thế khi nghe về vũ trụ, ta tự động đặt nó vào một khoảng trống lớn hơn, như một quả bong bóng lơ lửng trong căn phòng tối. Chính hình ảnh này là nguồn gốc của hầu hết thắc mắc.
Vũ trụ học hiện đại không mô tả vũ trụ như một vật nằm trong không gian. Vũ trụ là chính không gian, cùng với thời gian và mọi thứ chứa trong đó. Thuyết tương đối rộng, nền tảng của vũ trụ học, cho phép không gian có hình học riêng của nó mà không cần một không gian bên ngoài để chứa. Không gian có thể cong, có thể giãn ra, có thể tự khép lại, và tất cả những tính chất đó được đo từ bên trong, như cách một sinh vật sống trên mặt đất có thể đo độ cong của Trái Đất mà không cần bay lên.
Thêm một bằng chứng nữa là không có dấu hiệu nào của một mép cả. Khắp mọi hướng ta nhìn, vũ trụ đều có mật độ thiên hà như nhau và bức xạ phông vi sóng như nhau tới mức một phần trăm nghìn. Nếu có một mép ở đâu đó gần, ta đã thấy một phía khác phía kia.
Hữu hạn mà không có biên: con kiến trên quả bóng
Hãy hình dung một con kiến sống trên mặt một quả bóng thật lớn và chỉ biết bò trên bề mặt. Nó đi mãi theo một hướng, không bao giờ gặp mép, không bao giờ rơi khỏi một bờ vực nào, nhưng cuối cùng lại trở về chỗ cũ. Diện tích bề mặt quả bóng là hữu hạn, có thể đo được, vậy mà không có biên. Đó là ví dụ hai chiều của một khái niệm mà các nhà toán học gọi là hữu hạn không biên.
Vũ trụ ba chiều cũng có thể như vậy. Nếu không gian cong dương giống mặt cầu nhưng ở ba chiều, một con tàu bay mãi theo một hướng về nguyên tắc sẽ quay lại điểm xuất phát. Thể tích vũ trụ khi ấy là một con số cụ thể, nhưng không có điểm nào là mép. Có những hình dạng khác cũng hữu hạn không biên mà không cần cong, ví dụ không gian được nối lại như mặt một chiếc phao bơi, đi ra ở bên phải thì xuất hiện lại ở bên trái, giống màn hình trong các chương trình máy tính cũ.
Điểm khó hình dung là quả bóng trong ví dụ nằm trong không gian ba chiều của ta, và ta nhìn nó từ bên ngoài. Với vũ trụ thật thì không cần có bên ngoài. Toán học mô tả trọn vẹn một không gian khép kín chỉ bằng các phép đo bên trong nó. Con kiến không cần biết chiều thứ ba để phát hiện mình đang ở trên một mặt cong: nó chỉ cần vẽ một tam giác thật lớn và thấy tổng ba góc lớn hơn một trăm tám mươi độ.
Vô hạn: một khả năng không kém nghiêm túc
Khả năng thứ hai là vũ trụ kéo dài vô hạn theo mọi hướng. Nhiều người thấy điều này khó chấp nhận hơn cả ý tưởng hữu hạn, vì vô hạn nghe như một khái niệm toán học chứ không phải vật lý. Nhưng không có quan sát nào loại trừ nó. Các phép đo cho thấy không gian gần như phẳng, và cách đơn giản nhất để có một không gian phẳng là để nó kéo dài mãi.
Nếu vũ trụ vô hạn và vật chất phân bố đều như ta thấy, thì có vô số thiên hà, vô số ngôi sao. Một số nhà vật lý còn suy luận rằng trong một vũ trụ như vậy, mọi cách sắp xếp vật chất có thể xảy ra đều xảy ra đâu đó, kể cả những vùng rất giống vùng của ta. Đây là suy luận thuần lý thuyết, dựa trên giả định về tính vô hạn và tính ngẫu nhiên, không thể kiểm chứng bằng quan sát, và được trình bày kỹ hơn ở mục từ về đa vũ trụ.
Một điều cần lưu ý: vũ trụ vô hạn bây giờ cũng đã vô hạn ngay từ đầu. Vụ nổ lớn không xảy ra tại một điểm rồi lan dần ra, mà là trạng thái nóng đặc ở khắp mọi nơi cùng lúc. Nếu vũ trụ vô hạn, thì ngay từ lúc nóng đặc nhất nó cũng đã vô hạn, chỉ là mọi khoảng cách khi đó ngắn hơn nhiều so với bây giờ.
Vũ trụ giãn nở vào đâu
Câu hỏi này đi liền với câu hỏi về biên. Nếu vũ trụ đang lớn lên, phải có chỗ trống để nó lấn vào chứ? Câu trả lời là không cần. Sự giãn nở của vũ trụ không phải là mép vũ trụ tiến ra ngoài, mà là khoảng cách giữa mọi cặp điểm cách xa nhau tăng dần. Hãy nghĩ tới một ổ bánh mì nho đang nở trong lò: mỗi hạt nho thấy các hạt khác lùi xa, hạt càng xa lùi càng nhanh, và điều này xảy ra ở khắp nơi trong ổ bánh chứ không chỉ ở vỏ.
Ví dụ ổ bánh có giới hạn ở chỗ ổ bánh có vỏ và nở vào trong lò. Với một vũ trụ vô hạn, hãy tưởng tượng ổ bánh không có vỏ và kéo dài mãi: nó vẫn có thể nở, mọi khoảng cách vẫn tăng, mà không cần lấn vào đâu cả. Với vũ trụ hữu hạn khép kín, thể tích tổng tăng lên nhưng vẫn không có mép nào tiến ra.
Cũng vì vậy, các thiên hà không bay xuyên qua không gian ra xa nhau như mảnh đạn sau vụ nổ. Phần lớn chúng gần như đứng yên tại chỗ, và chính không gian giữa chúng nới ra. Đây là lý do một số thiên hà rất xa đang lùi khỏi ta với tốc độ biểu kiến lớn hơn tốc độ ánh sáng mà không vi phạm thuyết tương đối: không có vật nào chạy nhanh hơn ánh sáng trong vùng không gian quanh nó.
Biên của cái thấy khác biên của cái có
Có một ranh giới thật mà nhiều người lẫn với biên vũ trụ: chân trời quan sát. Đó là mặt cầu bán kính khoảng 46 tỷ năm ánh sáng quanh ta, nơi ánh sáng xa nhất kịp tới. Ranh giới này có thật theo nghĩa ta không thể nhận thông tin từ bên ngoài, nhưng nó không phải là bức tường vật chất, và nó dịch chuyển theo người quan sát.
Ngoài chân trời quan sát còn có chân trời sự kiện vũ trụ: ranh giới của những vùng mà ánh sáng phát ra từ bây giờ sẽ không bao giờ tới được ta, vì sự giãn nở ngày càng nhanh kéo chúng ra xa hơn tốc độ ánh sáng có thể bù lại. Hai chân trời này khác nhau và hay bị lẫn. Một thiên hà có thể ở trong chân trời quan sát, nghĩa là ta đang thấy ánh sáng cũ của nó, nhưng đã ở ngoài chân trời sự kiện, nghĩa là những gì xảy ra với nó từ nay sẽ mãi mãi không tới được ta.
Nói cách khác, vũ trụ không có biên, nhưng tầm hiểu biết của mỗi người quan sát thì có. Đó là một trong những kết luận gây ngạc nhiên nhất của vũ trụ học: có những phần thật của thực tại mà về nguyên tắc ta sẽ không bao giờ thấy, không phải vì thiếu dụng cụ mà vì cách vũ trụ vận hành.
Điều đã biết và điều còn mở
Để không lẫn giữa khoa học và suy đoán, có thể xếp các ý trong mục từ này theo mức chắc chắn:
- Đã có bằng chứng mạnh: không có dấu hiệu nào của một mép vũ trụ trong phạm vi quan sát; không gian ở thang lớn gần như phẳng; vũ trụ đang giãn nở và sự giãn nở đang tăng tốc.
- Kết luận lý thuyết vững: theo thuyết tương đối rộng, không gian không cần nằm trong một không gian lớn hơn; giãn nở không cần chỗ trống để lấn vào.
- Chưa biết: vũ trụ hữu hạn hay vô hạn; nếu hữu hạn thì hình dạng khép kín cụ thể ra sao và lớn cỡ nào.
- Suy đoán, chưa kiểm chứng được: có những vũ trụ khác bên ngoài vũ trụ của ta; vũ trụ của ta là một bong bóng trong một không gian lớn hơn.
Khi đọc tin tức với tiêu đề kiểu "các nhà khoa học tìm thấy rìa vũ trụ", gần như luôn luôn đó là một thiên hà rất xa vừa được quan sát, tức là một mốc mới gần chân trời quan sát, chứ không phải một bức tường. Giữ phân biệt này giúp đọc tin thiên văn tỉnh táo hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Vũ trụ có điểm kết thúc không?
Theo hiểu biết hiện nay thì không có mép hay bức tường nào. Vũ trụ có thể hữu hạn nhưng tự khép lại như mặt một quả bóng, hoặc vô hạn. Trong cả hai trường hợp, không có chỗ nào để đứng nhìn ra ngoài.
Ngoài vũ trụ là gì?
Theo vũ trụ học hiện nay, vũ trụ không nằm trong một không gian lớn hơn nào mà ta biết, nên câu hỏi này không có câu trả lời theo nghĩa thông thường. Các ý tưởng về vũ trụ khác bên ngoài là giả thuyết, chưa có cách kiểm chứng.
Vũ trụ giãn nở thì nở vào đâu?
Giãn nở không cần chỗ trống để lấn vào. Đó là khoảng cách giữa các vùng xa nhau tăng dần ở khắp nơi cùng lúc, giống như ổ bánh mì nho nở ra làm các hạt nho xa nhau, chứ không phải mép vũ trụ tiến ra ngoài.
Hữu hạn mà không có biên nghĩa là gì?
Là một không gian có kích thước đo được nhưng không có mép. Mặt quả bóng là ví dụ hai chiều: diện tích hữu hạn, đi mãi theo một hướng không gặp bờ mà trở về chỗ cũ. Vũ trụ ba chiều về nguyên tắc cũng có thể như vậy.
Nếu bay mãi theo một hướng thì có quay về chỗ cũ không?
Chỉ khi vũ trụ hữu hạn và khép kín. Nhưng ngay cả khi đó, vũ trụ có lẽ lớn hơn phần quan sát được rất nhiều và đang giãn nở ngày càng nhanh, nên trên thực tế không con tàu hay tia sáng nào kịp đi trọn một vòng.
Rìa vũ trụ quan sát được có phải là biên của vũ trụ không?
Không. Đó là giới hạn của ánh sáng kịp tới ta trong khoảng 13,8 tỷ năm, và nó xoay quanh người quan sát. Bên ngoài ranh giới đó gần như chắc chắn vẫn có thiên hà như ở bên trong.