Ta nhìn được những vùng hiện cách xa hơn 13,8 tỷ năm ánh sáng vì không gian giãn ra trong suốt thời gian ánh sáng di chuyển. Tia sáng xưa nhất đúng là chỉ đi được khoảng 13,8 tỷ năm, nhưng trong lúc nó đi, quãng đường phía sau nó bị kéo dài thêm, và nơi phát ra nó đã bị đẩy ra xa. Kết quả là những vùng ta đang thấy ánh sáng cũ của chúng hiện ở cách ta tới khoảng 46 tỷ năm ánh sáng. Không có gì đi nhanh hơn ánh sáng ở đây, chỉ có không gian nới rộng.
Câu hỏi này là một trong những chỗ vấp phổ biến nhất khi đọc về vũ trụ, vì nó tưởng như mâu thuẫn với điều ai cũng học: không gì nhanh hơn ánh sáng. Chặng này của chuyến đi gỡ mâu thuẫn ấy bằng cách theo chân một tia sáng từ lúc rời một thiên hà rất xa cho tới khi chạm vào gương kính thiên văn, và chỉ ra ba con số khoảng cách khác nhau mà báo chí hay trộn lẫn.
Một thiên hà, ba con số khoảng cách
Cùng một thiên hà rất xa có thể được mô tả bằng ba khoảng cách khác nhau, và cả ba đều đúng theo nghĩa của nó. Bảng dưới lấy ví dụ một thiên hà mà ánh sáng của nó đã đi khoảng 13,4 tỷ năm mới tới ta, các con số làm tròn theo mô hình vũ trụ học chuẩn:
| Loại khoảng cách | Nghĩa là gì | Giá trị gần đúng |
|---|---|---|
| Khoảng cách lúc phát sáng | Thiên hà cách vị trí của ta bao xa vào đúng lúc tia sáng rời đi | Chỉ khoảng 2,5 tới 3 tỷ năm ánh sáng |
| Quãng thời gian ánh sáng đi | Tia sáng đã ở trên đường bao lâu, đổi ra năm ánh sáng | Khoảng 13,4 tỷ năm ánh sáng |
| Khoảng cách hiện nay | Thiên hà, hay thứ nó đã trở thành, đang cách ta bao xa vào lúc này | Khoảng 32 tỷ năm ánh sáng |
Điều bất ngờ nằm ở dòng đầu tiên. Lúc tia sáng xuất phát, thiên hà ấy ở gần ta hơn nhiều so với bây giờ, chỉ vài tỷ năm ánh sáng. Vậy mà tia sáng phải mất hơn mười ba tỷ năm mới tới nơi, vì trong suốt chặng đầu, không gian giữa hai bên giãn nhanh tới mức tia sáng gần như dậm chân tại chỗ so với chỗ ta đứng.
Bức xạ phông vi sóng còn cực đoan hơn: vùng vật chất phát ra nó, vào lúc phát, chỉ cách vị trí sau này của Ngân Hà khoảng vài chục triệu năm ánh sáng. Hiện giờ vùng đó cách ta khoảng 46 tỷ năm ánh sáng. Tia sáng đã đi gần trọn tuổi vũ trụ để vượt một khoảng ban đầu nhỏ bé như thế.
Hình dung tia sáng đi trên một băng chuyền đang dài ra
Hãy tưởng tượng một con kiến bò trên một sợi dây chun dài, từ đầu này sang đầu kia, với tốc độ không đổi. Trong khi kiến bò, có người liên tục kéo căng sợi chun, đều đặn trên toàn bộ chiều dài. Đoạn kiến đã đi qua phía sau nó cũng dài ra, đoạn còn lại phía trước cũng dài ra. Kiến vẫn tới đích nếu sợi chun không bị kéo quá nhanh, nhưng khi tới nơi, quãng đường từ điểm xuất phát tới đích đã dài hơn nhiều so với lúc nó bắt đầu, và cũng dài hơn tích của tốc độ kiến nhân với thời gian bò.
Tia sáng trong vũ trụ chính là con kiến ấy, còn sợi chun là không gian. Tia sáng luôn đi với tốc độ ánh sáng so với vùng không gian nó đang đi qua. Nhưng vì toàn bộ đường đi đều giãn ra, khoảng cách tổng tăng thêm phía sau lưng nó. Khi tới gương kính thiên văn, nơi xuất phát đã nằm rất xa, xa hơn nhiều lần so với quãng đường mà phép tính đơn giản tốc độ nhân thời gian cho ra.
Ví dụ sợi chun còn giải thích một điều khác: ánh sáng tới nơi bị kéo dài bước sóng, vì chính làn sóng ánh sáng cũng bị giãn cùng không gian. Ánh sáng xanh lúc xuất phát có thể tới nơi dưới dạng hồng ngoại. Độ giãn bước sóng này là thứ các nhà thiên văn đo trực tiếp, và từ nó họ tính ngược ra mọi con số khoảng cách trong bảng trên.
Thiên hà lùi xa nhanh hơn ánh sáng có trái thuyết tương đối không
Nếu khoảng cách tới một thiên hà là 32 tỷ năm ánh sáng và nó đang tăng, thì tốc độ tăng của khoảng cách ấy có thể vượt tốc độ ánh sáng. Thực tế, mọi thiên hà nằm xa hơn khoảng 14 tỷ năm ánh sáng, theo khoảng cách hiện nay, đều đang lùi khỏi ta với tốc độ biểu kiến lớn hơn tốc độ ánh sáng. Rất nhiều thiên hà mờ trong các bức ảnh trường sâu nằm trong số đó.
Thuyết tương đối hẹp nói rằng không vật nào có thể vượt qua một tia sáng chạy ngay bên cạnh nó. Đó là luật cục bộ, áp dụng trong một vùng không gian nhỏ. Thiên hà xa không chạy đua với tia sáng nào bên cạnh nó. Ở chỗ nó đứng, nó gần như đứng yên so với vùng không gian quanh nó. Thứ làm khoảng cách tăng nhanh là việc có rất nhiều không gian nằm giữa ta và nó, và mỗi đoạn không gian đó đều giãn ra một chút. Cộng hàng tỷ đoạn nhỏ lại, tốc độ tăng tổng có thể vượt bất kỳ giới hạn nào.
Thuyết tương đối rộng, thứ mô tả vũ trụ ở thang lớn, cho phép điều này một cách tự nhiên. Không có thông tin nào được truyền nhanh hơn ánh sáng, không có vật nào vượt mặt tia sáng. Chỉ có hình học của không gian thay đổi. Hiểu được điểm này là chìa để hiểu vì sao có thể thấy những thiên hà hiện đang lùi nhanh hơn ánh sáng: ánh sáng ta nhận là ánh sáng chúng phát ra từ lâu, khi chúng còn ở gần.
Vì sao báo chí hay viết thiên hà cách 13 tỷ năm ánh sáng
Khi một thiên hà rất xa được công bố, tin tức thường viết nó cách Trái Đất khoảng 13 tỷ năm ánh sáng. Con số này thực chất là thời gian ánh sáng đi, tức dòng thứ hai trong bảng. Viết như vậy thuận tiện vì nó nói luôn ta đang nhìn về quá khứ bao xa, và nó không phụ thuộc nhiều vào cách chọn định nghĩa khoảng cách. Các nhà thiên văn chuyên nghiệp hay dùng cụm "thời gian nhìn lại" để tránh hiểu nhầm.
Vấn đề là người đọc tự nhiên hiểu con số đó là khoảng cách hiện giờ, rồi vấp vào mâu thuẫn khi nghe vũ trụ quan sát được có bán kính 46 tỷ năm ánh sáng. Cả hai con số đều đúng, chỉ là chúng đo hai thứ khác nhau. Nếu cần một quy tắc nhớ nhanh, có thể dùng thế này: con số nhỏ hơn 13,8 tỷ là thời gian ánh sáng đi, con số lớn hơn 13,8 tỷ là khoảng cách hiện nay.
Trong thực hành nghiên cứu, các nhà thiên văn thường không nói khoảng cách, mà nói độ dịch chuyển đỏ, một con số đo được trực tiếp từ quang phổ. Mọi khoảng cách là kết quả tính toán từ độ dịch chuyển đỏ cộng với một mô hình vũ trụ. Khi mô hình được tinh chỉnh, các khoảng cách quy đổi cũng thay đổi theo, còn độ dịch chuyển đỏ đo được thì giữ nguyên.
Một điều lạ nữa: thiên hà rất xa có thể trông to hơn
Trong đời thường, vật càng xa trông càng nhỏ. Ở vũ trụ đang giãn nở, quy luật đó chỉ đúng tới một mức. Với những thiên hà ở xa vừa phải, càng xa trông càng nhỏ như ta quen. Nhưng vượt qua một mốc nhất định, khi thời gian nhìn lại lên tới khoảng chín, mười tỷ năm, một thiên hà cùng kích thước thật lại trông lớn dần lên trên bầu trời khi ta nhìn xa hơn nữa.
Lý do lại nằm ở bảng ba khoảng cách. Thứ quyết định kích thước biểu kiến là khoảng cách lúc ánh sáng rời thiên hà. Với những thiên hà rất xa, khoảng cách lúc phát sáng lại nhỏ, vì khi đó vũ trụ còn chật. Hình ảnh của chúng được ghi lại khi chúng còn ở gần ta, nên trông to hơn. Đổi lại, ánh sáng của chúng bị giãn và loãng đi rất nhiều, nên chúng vừa to vừa cực kỳ mờ.
Hiện tượng này là một trong những dự đoán của mô hình vũ trụ giãn nở và được dùng trong một số phép kiểm tra mô hình. Nó cũng là ví dụ cho thấy trực giác hằng ngày dễ đánh lừa ta tới mức nào khi bước ra thang của cả vũ trụ.
Những câu hay nói sai và cách nói đúng
Ta không thể thấy gì xa hơn 13,8 tỷ năm ánh sáng. Nói đúng là: ánh sáng ta nhận được đã đi tối đa khoảng 13,8 tỷ năm, nhưng nguồn phát của nó hiện ở xa hơn nhiều, tới khoảng 46 tỷ năm ánh sáng.
Thiên hà bay ra xa nhanh hơn ánh sáng là vi phạm Einstein. Không vi phạm. Khoảng cách tăng vì không gian giữa hai bên giãn ra, không phải vì thiên hà chạy xuyên không gian vượt mặt một tia sáng.
Thiên hà ta thấy đang ở đúng chỗ ta thấy. Ta thấy nó ở vị trí và hình dạng của rất lâu trước. Hiện giờ nó ở xa hơn nhiều và có thể đã hợp nhất với thiên hà khác hoặc thay đổi hẳn.
Vũ trụ quan sát được có bán kính 13,8 tỷ năm ánh sáng. Đây là con số thời gian ánh sáng đi. Bán kính theo khoảng cách hiện nay là khoảng 46 tỷ năm ánh sáng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vũ trụ 13,8 tỷ tuổi mà rộng tới 93 tỷ năm ánh sáng?
Vì trong lúc ánh sáng di chuyển, không gian liên tục giãn ra, kéo các nguồn sáng ra xa hơn. Ánh sáng chỉ đi khoảng 13,8 tỷ năm, nhưng nơi phát ra nó hiện cách ta khoảng 46 tỷ năm ánh sáng, nên đường kính là khoảng 93 tỷ năm ánh sáng.
Thiên hà có thể ra xa ta nhanh hơn ánh sáng không?
Tốc độ tăng khoảng cách có thể vượt tốc độ ánh sáng với các thiên hà rất xa. Điều này không trái thuyết tương đối vì đó là không gian giãn ra, không phải thiên hà chạy xuyên qua không gian nhanh hơn ánh sáng.
Khi báo viết thiên hà cách 13 tỷ năm ánh sáng nghĩa là gì?
Thường là ánh sáng của thiên hà đó đã đi khoảng 13 tỷ năm để tới ta, tức ta đang nhìn nó như 13 tỷ năm trước. Khoảng cách thực tế hiện nay tới thiên hà đó lớn hơn nhiều, khoảng ba chục tỷ năm ánh sáng.
Khoảng cách đồng chuyển động là gì?
Là khoảng cách tới một vật vào thời điểm hiện tại, như thể dừng sự giãn nở lại và đo bằng thước. Các nhà vũ trụ học dùng nó để nói vật đó đang ở đâu bây giờ, khác với thời gian ánh sáng đi.
Ánh sáng từ thiên hà rất xa có bị thay đổi khi tới Trái Đất không?
Có. Bước sóng ánh sáng bị kéo dài cùng sự giãn nở của không gian, nên ánh sáng nhìn thấy được lúc phát ra tới nơi thành hồng ngoại. Đây là dịch chuyển đỏ, con số mà các nhà thiên văn đo trực tiếp.
Ta có thấy thiên hà đó như hiện giờ không?
Không. Ta chỉ thấy hình ảnh của nó lúc ánh sáng rời đi, có khi từ hơn mười ba tỷ năm trước. Hiện giờ nó có thể đã lớn lên, hợp nhất với thiên hà khác hoặc thay đổi hoàn toàn.