Bầu trời đêm tối chủ yếu vì vũ trụ có tuổi hữu hạn, khoảng 13,8 tỷ năm, nên ánh sáng từ những ngôi sao ở quá xa chưa kịp tới ta, và các ngôi sao cũng chỉ sống trong một thời gian hữu hạn. Thêm vào đó, sự giãn nở của vũ trụ làm ánh sáng từ những nguồn rất xa bị kéo giãn và yếu đi. Nếu vũ trụ vô hạn, đầy sao, tồn tại mãi và đứng yên, thì theo lập luận gọi là nghịch lý Olbers, mỗi hướng nhìn đều phải chạm vào bề mặt một ngôi sao và cả bầu trời sẽ sáng như mặt Mặt Trời.
Đây có lẽ là câu hỏi đơn giản nhất mà lại dẫn tới một trong những kết luận lớn nhất của thiên văn học: vũ trụ có một khởi đầu. Chặng này của chuyến đi kể lại câu hỏi đã được đặt ra thế nào, vì sao những lời giải nghe có lý ban đầu lại sai, và vì sao bầu trời, nếu nhìn bằng đúng loại mắt, thực ra không hề tối.
Nghịch lý nói gì: khu rừng không có lối nhìn xuyên
Hãy hình dung đứng giữa một khu rừng rất rộng, cây trồng rải rác khắp nơi. Nhìn theo bất kỳ hướng nào, sớm hay muộn ánh mắt cũng chạm vào một thân cây. Nếu khu rừng đủ lớn, không có khe hở nào để thấy cánh đồng phía ngoài. Bây giờ thay cây bằng sao, thay khu rừng bằng một vũ trụ vô hạn, đều đặn, tồn tại từ mãi mãi. Mọi đường nhìn đều sẽ kết thúc trên bề mặt một ngôi sao nào đó.
Bề mặt một ngôi sao như Mặt Trời rất sáng. Nếu mọi điểm trên bầu trời đều là bề mặt sao, cả bầu trời, ngày cũng như đêm, sẽ sáng chói như bề mặt Mặt Trời, và nhiệt độ ở mọi nơi sẽ ngang nhiệt độ bề mặt sao. Thực tế bầu trời đêm đen gần như hoàn toàn giữa các vì sao. Mâu thuẫn giữa lập luận và quan sát này gọi là nghịch lý Olbers, theo tên một bác sĩ kiêm nhà thiên văn nghiệp dư người Đức đã viết về nó vào đầu thế kỷ mười chín.
Lập luận có một điểm quan trọng mà nhiều người bỏ qua. Ngôi sao càng xa trông càng mờ, nhưng càng ra xa thì số sao trong mỗi lớp vỏ cầu càng nhiều. Hai hiệu ứng này bù trừ nhau chính xác: mỗi lớp vỏ cầu dày như nhau đóng góp cùng một lượng ánh sáng. Cộng vô số lớp, ánh sáng tổng không giới hạn, chỉ dừng lại vì sao gần che sao xa.
Một câu hỏi cũ hơn cái tên của nó
Olbers không phải người đầu tiên. Từ đầu thế kỷ mười bảy, Kepler đã dùng bầu trời tối để lập luận rằng vũ trụ của các vì sao không thể vô hạn. Giữa thế kỷ mười tám, một nhà thiên văn Thuỵ Sĩ đã tính toán khá chi tiết và đi tới cùng mâu thuẫn. Olbers trình bày lại vấn đề vào năm 1823 và đưa ra lời giải của riêng ông, một lời giải mà sau này hoá ra sai.
Điều thú vị là gợi ý đúng đầu tiên lại đến từ ngoài giới khoa học. Năm 1848, nhà văn Mỹ Edgar Allan Poe, trong một tiểu luận về vũ trụ, viết rằng khoảng tối giữa các vì sao có thể được hiểu nếu khoảng cách tới những vùng sao xa quá lớn để ánh sáng của chúng kịp tới ta. Đó là một trực giác, chưa phải tính toán. Phải tới đầu thế kỷ hai mươi, nhà vật lý Kelvin mới làm phép tính định lượng cho thấy sao không đủ sống lâu và không đủ nhiều để lấp đầy bầu trời.
Câu chuyện này cho thấy một câu hỏi trẻ con có thể kéo dài qua nhiều thế kỷ, và câu trả lời đúng không đến từ một người, mà từ nhiều mảnh ghép dần vào nhau khi hiểu biết về vật lý và vũ trụ lớn lên.
Những lời giải nghe có lý nhưng sai
Lời giải của chính Olbers là bụi. Ông cho rằng không gian chứa bụi và khí hấp thụ ánh sáng từ những ngôi sao xa, nên chúng không tới được ta. Nghe rất hợp lý, vì thực tế bụi trong Ngân Hà đúng là che khuất nhiều vùng sao. Vấn đề nằm ở chỗ năng lượng không mất đi. Trong một vũ trụ tồn tại mãi, bụi liên tục hấp thụ ánh sáng sẽ nóng dần lên cho tới khi tự phát sáng mạnh ngang các ngôi sao. Bụi không làm tối bầu trời, nó chỉ đổi màu ánh sáng.
Lời giải thứ hai hay gặp: sao xa thì mờ, nên tổng ánh sáng nhỏ. Như đã nói, sự mờ đi theo khoảng cách được bù chính xác bởi số sao tăng lên theo khoảng cách. Chỉ riêng việc sao mờ dần không cứu được bầu trời tối.
Lời giải thứ ba: sao không phân bố đều mà tụ thành thiên hà, thiên hà tụ thành cụm, nên có những khoảng trống. Một số nhà khoa học đầu thế kỷ hai mươi từng đề xuất cấu trúc tầng bậc như vậy. Nhưng các quan sát hiện đại cho thấy ở thang rất lớn vũ trụ đồng đều, nên cấu trúc tầng bậc không thể tạo khe hở đủ lớn. Lời giải thật phải đến từ chỗ khác: thời gian.
Lời giải chính: vũ trụ có tuổi và sao có đời
Vũ trụ khoảng 13,8 tỷ năm tuổi. Ánh sáng chỉ có chừng ấy thời gian để di chuyển, nên ta chỉ nhận được ánh sáng từ những vùng trong chân trời quan sát. Trong phạm vi ấy, dù có tới hàng trăm tỷ thiên hà, các ngôi sao vẫn quá thưa: nếu kéo một đường thẳng từ mắt ta ra tới chân trời, xác suất nó đâm trúng bề mặt một ngôi sao là rất nhỏ. Khu rừng của ta không đủ sâu để che kín mọi khe hở.
Nói theo cách khác, muốn mọi đường nhìn đều chạm một ngôi sao, ánh sáng phải đi một quãng đường dài hơn rất nhiều lần chân trời hiện nay. Một số ước tính cho rằng con số đó lớn hơn tuổi vũ trụ hàng triệu tỷ lần. Thêm vào đó, mỗi ngôi sao chỉ cháy trong một thời gian hữu hạn, từ vài triệu năm với sao lớn tới hàng nghìn tỷ năm với sao lùn đỏ. Không có đủ năng lượng trong toàn bộ các ngôi sao để lấp đầy không gian bằng ánh sáng chói như bề mặt Mặt Trời.
Đây là lý do nhiều nhà thiên văn coi bầu trời đêm tối là một bằng chứng đơn giản mà đẹp rằng vũ trụ không tồn tại mãi trong dạng như bây giờ. Chỉ cần nhìn lên và thấy bóng tối, ta đã chạm vào một trong những kết luận nền tảng của vũ trụ học.
Sự giãn nở góp thêm một phần
Lời giải thứ hai, thường được nói tới nhiều nhưng thực ra đóng vai trò phụ, là sự giãn nở. Ánh sáng từ những thiên hà rất xa bị kéo giãn bước sóng, năng lượng mỗi hạt ánh sáng giảm đi, và số hạt ánh sáng tới ta mỗi giây cũng thưa ra. Ánh sáng nhìn thấy từ những nguồn rất xa trượt sang hồng ngoại, mắt người không còn thấy.
Các tính toán chi tiết cho thấy riêng sự giãn nở không đủ giải thích bầu trời tối nếu vũ trụ đã tồn tại mãi với các ngôi sao cháy mãi. Phần chính vẫn là tuổi hữu hạn và đời sống hữu hạn của sao. Giãn nở làm bầu trời tối thêm một mức, giống như giảm độ sáng một chiếc đèn vốn đã không đủ sáng.
Hai yếu tố gắn bó với nhau, vì chính sự giãn nở là thứ cho ta biết vũ trụ có tuổi. Nếu chạy ngược sự giãn nở, mọi thiên hà dồn về một trạng thái nóng đặc khoảng 13,8 tỷ năm trước. Bầu trời tối và thiên hà lùi xa là hai mặt của cùng một câu chuyện.
Giải thích cho trẻ bằng một phép thử trong phòng
Phụ huynh hay giáo viên có thể dựng lại ý của nghịch lý bằng vài vật quen thuộc, không cần dụng cụ đặc biệt. Mục đích là để trẻ tự nhận ra vai trò của khoảng cách và thời gian, không phải để chấm đúng sai:
- Rải vài chục hạt đậu hoặc viên bi trên một mặt bàn rộng, cách nhau không đều, rồi cho trẻ cúi sát mép bàn nhìn ngang qua. Hỏi trẻ: nhìn theo hướng nào cũng chạm một hạt đậu hay vẫn còn khe hở?
- Rải thêm thật nhiều hạt và đặt mắt ở giữa bàn. Khe hở ít dần. Giải thích rằng nếu cái bàn dài vô tận, chẳng còn khe nào, giống bầu trời trong một vũ trụ vô hạn và tồn tại mãi.
- Bây giờ quy ước rằng chỉ những hạt nằm trong một sợi dây vòng quanh chỗ trẻ ngồi mới được tính là nhìn thấy, vì ánh sáng của những hạt xa hơn chưa kịp tới. Khe hở xuất hiện trở lại, đó chính là bầu trời đêm tối.
- Cuối cùng, hỏi trẻ điều gì sẽ xảy ra nếu sợi dây cứ nới dần mỗi năm. Câu trả lời mở ra câu chuyện về chân trời quan sát và tuổi của vũ trụ.
Phép thử không chính xác về con số, nhưng giữ đúng cấu trúc của lập luận: rừng đủ sâu thì không có khe hở, rừng có giới hạn thì có. Cái giới hạn trong vũ trụ thật không phải là chỗ hết sao, mà là chỗ hết thời gian để ánh sáng đi tới.
Bầu trời thực ra không hoàn toàn tối
Có một kết thúc bất ngờ cho nghịch lý. Nếu nhìn đủ xa theo bất kỳ hướng nào, đường nhìn của ta thực ra có chạm vào một bức tường sáng: không phải bề mặt sao, mà là bức xạ phát ra khi cả vũ trụ còn nóng như bề mặt một ngôi sao, khoảng vài trăm nghìn năm sau Vụ nổ lớn. Theo một nghĩa nào đó, lập luận của Olbers đúng: mọi hướng nhìn đều kết thúc ở một bề mặt nóng.
Chỉ có điều bức tường ấy đã bị sự giãn nở kéo giãn bước sóng hơn một nghìn lần. Ánh sáng từng chói như mặt sao giờ nằm ở vùng vi sóng, tương ứng nhiệt độ chỉ khoảng ba độ trên độ không tuyệt đối. Mắt người không thấy nó, nhưng kính vô tuyến thì thấy rất rõ: bầu trời phát sáng đều khắp mọi hướng trong dải vi sóng. Trên những chiếc tivi cũ dùng ăng-ten, một phần nhỏ những chấm nhiễu khi không bắt được đài chính là bức xạ ấy.
Ngoài ra, giữa các thiên hà còn có một lớp ánh sáng nền mờ cộng dồn từ mọi ngôi sao từng tồn tại, yếu tới mức phải dùng tàu thăm dò ở rất xa Mặt Trời mới đo được. Bầu trời đêm vì vậy không đen tuyệt đối, chỉ tối với đôi mắt người, một đôi mắt được tạo ra để nhìn ánh sáng của một ngôi sao gần.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bầu trời ban đêm lại tối?
Vì vũ trụ có tuổi hữu hạn, khoảng 13,8 tỷ năm, nên chỉ ánh sáng từ một vùng giới hạn kịp tới ta, và trong vùng đó các ngôi sao quá thưa để phủ kín bầu trời. Sao cũng chỉ sống hữu hạn, và sự giãn nở làm ánh sáng xa yếu đi thêm.
Nghịch lý Olbers là gì?
Là lập luận cho rằng nếu vũ trụ vô hạn, đầy sao đều đặn và tồn tại mãi, thì mọi hướng nhìn đều chạm bề mặt một ngôi sao và bầu trời đêm phải sáng rực. Bầu trời thực tế tối, nên ít nhất một giả định trong đó sai.
Bụi vũ trụ có làm bầu trời tối không?
Không đủ để giải thích. Trong một vũ trụ tồn tại mãi, bụi hấp thụ ánh sáng sẽ nóng dần lên tới khi tự phát sáng ngang các ngôi sao. Bụi chỉ đổi dạng ánh sáng chứ không làm nó biến mất.
Ai giải được nghịch lý Olbers?
Không có một người duy nhất. Nhà văn Edgar Allan Poe gợi ý ý tưởng đúng năm 1848, nhà vật lý Kelvin tính toán định lượng đầu thế kỷ hai mươi, và vũ trụ học hiện đại với tuổi vũ trụ cùng sự giãn nở hoàn thiện lời giải.
Bầu trời đêm có thực sự đen hoàn toàn không?
Không. Bầu trời phát sáng đều theo mọi hướng trong dải vi sóng, đó là bức xạ còn lại từ vũ trụ sơ khai. Ngoài ra còn có ánh sáng nền mờ từ mọi thiên hà. Chỉ là mắt người không nhìn được những loại ánh sáng này.
Sự giãn nở của vũ trụ có làm bầu trời tối không?
Có góp một phần. Sự giãn nở kéo giãn bước sóng và làm ánh sáng từ nguồn rất xa yếu đi, chuyển sang hồng ngoại. Tuy vậy, phần chính của lời giải vẫn là tuổi hữu hạn của vũ trụ và đời sống hữu hạn của các ngôi sao.