Những vật thể xa nhất từng được xác nhận là các thiên hà nhỏ mà ánh sáng ta thấy được phát ra khi vũ trụ mới khoảng ba trăm triệu năm tuổi, tức hơn 13,4 tỷ năm trước. Chúng được kính thiên văn không gian James Webb tìm ra và xác nhận bằng quang phổ từ năm 2024 trở đi, phá các kỷ lục trước đó của kính Hubble. Kỷ lục này còn đang thay đổi. Xa hơn mọi thiên hà là bức xạ phông vi sóng, ánh sáng xưa nhất có thể thấy, phát ra khi vũ trụ khoảng vài trăm nghìn năm tuổi.
Nhìn xa trong vũ trụ cũng là nhìn ngược thời gian, nên câu hỏi vật xa nhất là gì thực chất là câu hỏi ta đã nhìn về quá khứ được bao xa. Chặng này của chuyến đi kể cách các nhà thiên văn săn những chấm đỏ mờ trong ảnh trường sâu, vì sao phải nhìn bằng hồng ngoại, vì sao một ứng viên kỷ lục có thể hoá ra là nhầm, và những gì các thiên hà sơ khai ấy kể về vũ trụ thời thơ ấu.
Xa nhất được đo bằng gì
Không ai đặt thước tới một thiên hà để đo. Con số các nhà thiên văn dùng là độ dịch chuyển đỏ, ký hiệu bằng chữ z: mức độ ánh sáng của vật bị kéo giãn bước sóng trên đường tới ta. Với z bằng 1, bước sóng dài gấp đôi lúc phát ra; z bằng 10, dài gấp mười một lần. Từ z, cộng với mô hình vũ trụ học, người ta suy ra ánh sáng đã đi bao lâu và vũ trụ lúc đó bao nhiêu tuổi.
Quy đổi thô cho dễ hình dung: vật ở z khoảng 1 được thấy lúc vũ trụ khoảng sáu tỷ năm tuổi; z khoảng 6, vũ trụ khoảng một tỷ năm tuổi; z khoảng 10, vũ trụ chừng năm trăm triệu năm tuổi; z khoảng 14, chừng ba trăm triệu năm tuổi. Bức xạ phông vi sóng có z khoảng 1.100. Các con số tuổi này làm tròn và có thể xê dịch một chút theo thông số mô hình.
Vì vậy khi đọc tin về một kỷ lục mới, con số đáng chú ý nhất là z, và quan trọng không kém là z đó được đo bằng cách nào. Đây là chỗ nhiều tin tức bỏ qua, và cũng là chỗ nhiều kỷ lục được công bố vội đã phải rút lại.
Vì sao phải nhìn bằng hồng ngoại
Những thiên hà trẻ phát ra rất nhiều ánh sáng tử ngoại và ánh sáng xanh từ các ngôi sao nóng mới sinh. Nhưng sau hơn mười ba tỷ năm trên đường, ánh sáng ấy bị giãn bước sóng tới mức trượt qua toàn bộ dải nhìn thấy và rơi vào vùng hồng ngoại. Một chiếc kính chỉ nhìn ánh sáng nhìn thấy sẽ không thấy gì ở chỗ thiên hà ấy đứng.
Có thêm một hiệu ứng giúp các nhà thiên văn nhận diện. Vũ trụ sơ khai đầy khí hydro trung hoà, thứ hấp thụ mạnh ánh sáng có bước sóng ngắn hơn một ngưỡng nhất định. Vì vậy trong quang phổ của thiên hà rất xa, ánh sáng tắt hẳn ở một bước sóng rõ rệt, gọi là điểm gãy. Chụp cùng một vùng trời qua nhiều bộ lọc hồng ngoại khác nhau, thiên hà rất xa sẽ biến mất ở các bộ lọc ngắn và hiện ra ở các bộ lọc dài. Vị trí của điểm gãy cho biết z.
Kính Hubble nhìn được tới cận hồng ngoại và đã lập kỷ lục với một thiên hà ở z khoảng 11. Kính James Webb được thiết kế cho hồng ngoại, có gương lớn hơn nhiều và phải giữ lạnh sâu, đặt ở rất xa Trái Đất phía ngược với Mặt Trời. Nhờ vậy nó nhìn được những thiên hà mờ hơn, xa hơn, và lần đầu tiên chụp được quang phổ chi tiết của chúng.
Ứng viên và xác nhận: vì sao kỷ lục phải chờ
Có hai cách đo z. Cách nhanh là đo độ sáng qua nhiều bộ lọc rồi đoán vị trí điểm gãy, gọi là đo trắc quang. Cách chắc là tách ánh sáng thành quang phổ chi tiết và tìm những vạch hay điểm gãy rõ ràng, gọi là đo quang phổ. Cách thứ nhất cho ra rất nhiều ứng viên trong thời gian ngắn, cách thứ hai tốn hàng giờ phơi sáng cho mỗi thiên hà mờ.
Bài học rõ nhất xảy ra ngay trong những tháng đầu kính James Webb hoạt động. Một chấm đỏ được đo trắc quang và công bố ứng viên ở z khoảng 16, xa hơn mọi kỷ lục. Khi được chụp quang phổ, nó hoá ra là một thiên hà gần hơn nhiều, z chỉ khoảng 5, trông đỏ vì bị bụi che và vì có vạch phát xạ mạnh đánh lừa bộ lọc. Không ai làm sai cả, đó đúng là cách khoa học vận hành: ứng viên được nêu, rồi được kiểm, rồi được giữ hoặc bỏ.
Vì vậy khi nói vật thể xa nhất đã xác nhận, các nhà thiên văn nói về những thiên hà có z đo bằng quang phổ. Danh sách ứng viên xa hơn nữa vẫn đang dài thêm, và nhiều khả năng một vài trong số đó sẽ được xác nhận, đẩy kỷ lục lùi về sớm hơn nữa.
Thiên hà sơ khai trông ra sao và vì sao chúng gây bất ngờ
Những thiên hà xa nhất trông như những chấm nhỏ hơi kéo dài, kích thước chỉ bằng một phần nhỏ Ngân Hà hiện nay, nhưng sáng hơn dự kiến. Quang phổ cho thấy chúng chứa ít nguyên tố nặng, đúng với vũ trụ thời đó chưa có nhiều thế hệ sao để tạo ra carbon, oxy, sắt. Một số lại có dấu hiệu của oxy và carbon nhiều hơn mong đợi, gợi ý rằng đã có ít nhất một lứa sao sống và chết rất sớm trước đó.
Điều gây tranh luận là số lượng: kính James Webb thấy nhiều thiên hà sáng ở thời rất sớm hơn so với nhiều mô hình dự đoán. Một số tiêu đề báo chí gọi đó là thách thức với thuyết Vụ nổ lớn. Đó là cách nói quá. Các thiên hà này vẫn nằm trong vũ trụ khoảng 13,8 tỷ năm tuổi, và vẫn trẻ hơn nhiều so với tuổi vũ trụ lúc đó cho phép. Thứ đang bị thử thách là những mô hình chi tiết về việc khí nguội đi và kết thành sao nhanh tới đâu, ngôi sao thời đó nặng cỡ nào, và hố đen trung tâm góp bao nhiêu ánh sáng.
Các giải thích đang được cân nhắc gồm: sao thời sơ khai hình thành hiệu quả hơn, có nhiều sao rất nặng và rất sáng hơn, hoặc một phần ánh sáng đến từ hố đen đang hút vật chất. Đây là vùng nghiên cứu sôi động, câu trả lời chưa ngã ngũ.
Những loại vật thể xa nhất theo từng hạng mục
Không chỉ có thiên hà. Mỗi loại vật thể có kỷ lục khoảng cách riêng, vì cách phát hiện mỗi loại khác nhau. Bảng dưới nêu mức gần đúng, không gắn tên riêng của từng vật thể vì các kỷ lục này thay đổi thường xuyên:
| Loại vật thể | Thấy lúc vũ trụ khoảng bao nhiêu tuổi | Vì sao thấy được |
|---|---|---|
| Thiên hà xác nhận bằng quang phổ | Khoảng 300 triệu năm | Ánh sáng tổng của hàng triệu ngôi sao trẻ, chụp bằng hồng ngoại |
| Chuẩn tinh | Khoảng 700 triệu năm | Đĩa khí quanh hố đen siêu khối lượng sáng hơn cả thiên hà chứa nó |
| Chớp gamma | Khoảng 600 tới 700 triệu năm | Vụ nổ cực mạnh khi sao rất nặng sụp đổ, sáng chói trong thời gian ngắn |
| Ngôi sao đơn lẻ | Khoảng một tỷ năm | Được một cụm thiên hà phía trước phóng đại như kính lúp |
| Bức xạ phông vi sóng | Khoảng 380 nghìn năm | Ánh sáng phát ra khi vũ trụ vừa đủ nguội để trong suốt |
Dòng ngôi sao đơn lẻ thường gây ngạc nhiên. Bình thường không kính nào thấy được một ngôi sao riêng lẻ ở thiên hà xa như vậy. Chỉ khi một cụm thiên hà khổng lồ nằm đúng giữa đường, bẻ cong và phóng đại ánh sáng hàng nghìn lần, một ngôi sao đơn lẻ mới hiện ra. Đó là may mắn của hình học, không phải sức mạnh của kính.
Giữa bức xạ phông vi sóng và những thiên hà đầu tiên là thời kỳ tăm tối, khi vũ trụ chưa có ngôi sao nào. Chưa có kính nào thấy trực tiếp giai đoạn này, nhưng các nhà khoa học đang dùng kính vô tuyến để tìm tín hiệu yếu ớt của khí hydro thời đó.
Kỷ lục tiếp theo nằm ở đâu
Càng nhìn về sớm, thiên hà càng nhỏ và mờ, nên mỗi bước lùi thêm vài chục triệu năm đều khó hơn bước trước. Giới hạn cuối cùng cho thiên hà là chính lúc các ngôi sao đầu tiên ra đời, mà theo phần lớn mô hình là vào khoảng một trăm tới hai trăm triệu năm sau Vụ nổ lớn. Nếu kính James Webb và các kính kế tiếp chạm tới đó, con người sẽ nhìn thấy gần như toàn bộ lịch sử của ánh sáng sao trong vũ trụ.
Muốn đi xa hơn nữa, ánh sáng không còn đủ, vì trước bức xạ phông vi sóng vũ trụ mờ đục như sương. Những gì xảy ra trước đó chỉ có thể dò bằng hạt neutrino hoặc sóng hấp dẫn còn sót lại, những tín hiệu hiện nằm ngoài tầm với của các thiết bị hiện có. Chuyến đi bằng mắt và kính dừng ở bức màn sáng ấy.
Với người đọc, điều đáng giữ là tinh thần thận trọng: mỗi kỷ lục mới đều đáng chú ý, nhưng hãy xem nó đã được xác nhận bằng quang phổ hay mới là ứng viên. Hai chữ nhỏ ấy quyết định tin đó vững tới đâu.
Câu hỏi thường gặp
Vật thể xa nhất con người từng thấy là gì?
Nếu tính thiên hà, đó là những thiên hà nhỏ được kính James Webb xác nhận, thấy lúc vũ trụ mới khoảng 300 triệu năm tuổi. Nếu tính mọi loại ánh sáng thì xa nhất là bức xạ phông vi sóng, phát ra khi vũ trụ khoảng 380 nghìn năm tuổi.
Vì sao kính James Webb thấy xa hơn kính Hubble?
Vì ánh sáng từ thiên hà rất xa đã bị giãn sang vùng hồng ngoại, và James Webb được thiết kế chuyên cho hồng ngoại với gương lớn hơn nhiều. Hubble chỉ nhìn được tới rìa cận hồng ngoại nên dừng ở những thiên hà gần hơn.
Dịch chuyển đỏ z cho biết điều gì?
Z cho biết bước sóng ánh sáng bị kéo giãn bao nhiêu trên đường tới ta. Z càng lớn, vật càng xa và ta càng nhìn về quá khứ sớm. Từ z và mô hình vũ trụ, các nhà thiên văn tính ra tuổi vũ trụ lúc ánh sáng phát đi.
Vì sao có những kỷ lục thiên hà xa nhất bị rút lại?
Vì có kỷ lục chỉ dựa trên đo trắc quang qua bộ lọc màu, dễ bị bụi hoặc vạch phát xạ đánh lừa. Khi đo quang phổ chi tiết, một số ứng viên hoá ra ở gần hơn nhiều. Chỉ kết quả đo quang phổ mới được coi là xác nhận.
Thiên hà sơ khai sáng bất ngờ có làm sai thuyết Vụ nổ lớn không?
Không. Chúng vẫn nằm gọn trong một vũ trụ khoảng 13,8 tỷ năm tuổi. Thứ bị thử thách là các mô hình chi tiết về tốc độ hình thành sao và thiên hà thời sơ khai, và các nhà khoa học đang tìm lời giải.
Có thể nhìn thấy những ngôi sao đầu tiên trong vũ trụ không?
Chưa thấy trực tiếp. Từng ngôi sao đầu tiên quá mờ ở khoảng cách đó. Hy vọng nằm ở việc thấy ánh sáng tổng của những thiên hà đầu tiên, hoặc thấy một ngôi sao được thấu kính hấp dẫn phóng đại, hay vụ nổ khi một ngôi sao như vậy chết đi.