Nếu năng lượng tối giữ nguyên như các đo đạc hiện nay cho thấy, trong vài chục tới vài trăm tỷ năm tới, Ngân Hà sẽ hoà làm một với thiên hà Tiên Nữ và các thiên hà nhỏ quanh đó thành một thiên hà khổng lồ duy nhất. Mọi thiên hà ở xa hơn sẽ bị sự giãn nở kéo lùi, ánh sáng của chúng mờ dần rồi khuất khỏi tầm quan sát. Bầu trời của những ai còn sống trong thiên hà ấy sẽ chỉ có các ngôi sao của nhà mình, bao quanh là bóng tối.
Đây là chặng cuối của chuyến đi Tận Cùng, nhưng là một chặng đi về phía thời gian chứ không phải không gian. Mục từ này kể lại tương lai của Ngân Hà theo từng mốc lớn, chỉ ra phần nào là dự đoán khá chắc từ những định luật đã biết, phần nào phụ thuộc vào những điều khoa học còn chưa hiểu, nhất là bản chất của năng lượng tối.
Vì sao các thiên hà xa sẽ trôi khuất
Hiện nay, kính thiên văn lớn chụp được hàng trăm tỷ thiên hà trải khắp vũ trụ quan sát được. Tất cả những thiên hà nằm ngoài nhóm láng giềng của ta đều đang lùi xa vì không gian giãn nở. Từ cuối thế kỷ hai mươi, các nhà thiên văn phát hiện sự giãn nở này đang tăng tốc, và thứ được cho là gây ra điều đó được gọi là năng lượng tối.
Khi sự giãn nở tăng tốc, những thiên hà xa không chỉ lùi ra mà còn lùi ra ngày càng nhanh. Ánh sáng từ chúng bị kéo giãn bước sóng mỗi lúc một mạnh, chuyển dần từ ánh sáng nhìn thấy sang hồng ngoại, rồi sang những bước sóng dài tới mức không thiết bị nào bắt được. Đồng thời, lượng ánh sáng tới được mỗi giây thưa dần.
Điều thú vị là các thiên hà ấy không biến mất đột ngột như vụt tắt một ngọn đèn. Từ góc nhìn của ta, chúng như chậm lại và đông cứng ở sát chân trời, đồng thời mờ đi theo cấp số mũ. Sau một thời gian đủ dài, chúng mờ tới mức về thực tế không còn cách nào phát hiện. Các tính toán phổ biến đặt mốc này vào khoảng một trăm tới vài trăm tỷ năm nữa.
Những gì ở lại: nhóm láng giềng bám chặt nhau
Không phải mọi thứ đều trôi đi. Ngân Hà thuộc một nhóm nhỏ khoảng vài chục thiên hà gọi là Nhóm Địa phương, trong đó hai thành viên lớn nhất là Ngân Hà và thiên hà Tiên Nữ. Các thiên hà trong nhóm ở đủ gần nhau để lực hấp dẫn thắng sự giãn nở. Chúng không lùi xa nhau mà quay quanh nhau và dần dần rơi vào nhau.
Trong vài tỷ năm tới, Đám Mây Magellan Lớn, thiên hà vệ tinh sáng nhất của Ngân Hà, được dự đoán sẽ rơi vào và hoà vào Ngân Hà. Còn cuộc gặp lớn với thiên hà Tiên Nữ thì từ lâu được ước tính vào khoảng bốn, năm tỷ năm nữa. Các tính toán gần đây với số liệu đo chuyển động chính xác hơn cho thấy thời điểm và cả khả năng va chạm trực tiếp còn khá bất định, nhưng trong khoảng thời gian dài hơn nhiều thì hai thiên hà rất có khả năng nhập làm một.
Sau cùng, toàn bộ Nhóm Địa phương được dự đoán sẽ hoà thành một thiên hà khổng lồ có dạng elip, một khối sao tròn mịn không còn các cánh tay xoắn ốc rõ nét. Đó sẽ là toàn bộ vũ trụ nhìn thấy được đối với bất kỳ ai sống bên trong nó.
Các mốc lớn trong tương lai của Ngân Hà
Bảng dưới đây xếp các mốc theo thứ tự thời gian. Các con số đều là ước tính tròn, càng xa càng phụ thuộc vào giả định, nhất là giả định năng lượng tối không đổi:
| Thời điểm ước tính từ nay | Điều xảy ra | Mức chắc chắn |
|---|---|---|
| Vài tỷ năm | Đám Mây Magellan Lớn hoà vào Ngân Hà | Dự đoán từ quỹ đạo đo được, còn sai số |
| Khoảng bốn tới năm tỷ năm trở đi | Ngân Hà và Tiên Nữ tiến gần, có thể va chạm và nhập dần | Thời điểm còn bất định, nhập về lâu dài thì khá chắc |
| Khoảng năm tỷ năm | Mặt Trời phình thành sao khổng lồ đỏ, sau đó còn lại sao lùn trắng | Khá chắc, dựa trên hiểu biết về đời sao |
| Vài chục tới vài trăm tỷ năm | Nhóm Địa phương thành một thiên hà elip; thiên hà ngoài nhóm trôi khuất | Phụ thuộc năng lượng tối giữ nguyên |
| Hàng nghìn tỷ năm | Phông vi sóng vũ trụ giãn tới mức gần như không đo được; sao mới hiếm dần | Ước tính lý thuyết |
| Khoảng một trăm nghìn tỷ năm | Những ngôi sao lùn đỏ cuối cùng lụi tắt | Ước tính lý thuyết, dựa trên đời sao lùn đỏ |
Mốc của Mặt Trời được đưa vào để thấy Hệ Mặt Trời của ta sẽ thay đổi từ rất sớm so với phần còn lại của câu chuyện. Trong một thiên hà khổng lồ tương lai, Mặt Trời chỉ còn là một sao lùn trắng nguội dần.
Những nhà thiên văn tương lai sẽ thấy gì
Hãy tưởng tượng một nền văn minh ra đời trong thiên hà khổng lồ ấy sau khoảng vài trăm tỷ năm. Khi họ chế tạo kính thiên văn đầu tiên, họ thấy hàng tỷ ngôi sao của thiên hà nhà, và ngoài đó là khoảng tối mênh mông. Không có thiên hà nào khác để đo khoảng cách, không có thiên hà nào lùi xa để phát hiện ra vũ trụ đang giãn nở.
Một bằng chứng mạnh khác cho Vụ nổ lớn hiện nay là phông vi sóng vũ trụ, thứ ánh sáng xưa nhất đều khắp mọi hướng. Nhưng ánh sáng ấy cũng đang bị giãn bước sóng. Sau một thời gian rất dài, nó yếu và dài tới mức gần như không thể tách ra khỏi nhiễu. Một bằng chứng nữa là tỷ lệ các nguyên tố nhẹ hình thành trong những phút đầu tiên, nhưng sau hàng nghìn tỷ năm các ngôi sao đốt nhiên liệu, tỷ lệ ban đầu ấy cũng bị xáo trộn.
Một số nhà vũ trụ học vì vậy cho rằng những nhà thiên văn tương lai rất có thể sẽ kết luận vũ trụ chỉ gồm một thiên hà duy nhất, tĩnh lặng và có thể đã tồn tại mãi. Đó gần như chính là bức tranh mà nhiều nhà khoa học tin vào hơn một trăm năm trước, trước khi phát hiện các thiên hà khác. Điều này có một ý nghĩa đáng suy ngẫm: con người hiện nay sống ở thời điểm may mắn khi các bằng chứng về lịch sử vũ trụ còn nhìn thấy rõ.
Bên trong thiên hà: sao lụi dần và một bóng tối mới
Trong lúc các thiên hà khác trôi khuất, bên trong thiên hà khổng lồ cũng diễn ra một sự lụi tàn chậm chạp. Sao mới chỉ sinh ra được khi còn khí lạnh để co lại. Ngân Hà hiện nay vẫn tạo ra vài ngôi sao mới mỗi năm, nhưng lượng khí ấy đang dần cạn. Sau các lần nhập thiên hà, nhiều khí bị đốt nóng hoặc bị hố đen ở tâm thổi đi, và tốc độ sinh sao giảm mạnh.
Sao lớn sống ngắn, chỉ vài triệu năm. Sao như Mặt Trời sống khoảng mười tỷ năm. Sao lùn đỏ, loại nhỏ và mờ nhất nhưng đông nhất, đốt nhiên liệu tiết kiệm tới mức có thể sống hàng nghìn tỷ năm. Vì vậy, bầu trời của thiên hà tương lai sẽ ngả dần sang màu đỏ cam, ít ngôi sao sáng chói, nhiều đốm đỏ mờ. Khi những sao lùn đỏ cuối cùng lụi đi, thiên hà chỉ còn sao lùn trắng nguội dần, sao neutron, hố đen và hành tinh lạnh.
Sau những quãng thời gian còn dài hơn nhiều, các va chạm gần giữa những vật thể còn lại sẽ hất phần lớn chúng văng ra khỏi thiên hà, phần còn lại rơi dần về phía hố đen ở tâm. Đây là những dự đoán dựa trên các định luật đã biết, nhưng ở quy mô thời gian xa tới mức mọi chi tiết đều mang tính lý thuyết.
Phần nào chắc, phần nào còn mở
Khá chắc: các thiên hà ngoài Nhóm Địa phương đang lùi xa, các thành viên trong nhóm bị hấp dẫn giữ lại với nhau, và đời sống của các loại sao. Đây đều là những điều đo được hoặc suy ra trực tiếp từ đo đạc.
Phụ thuộc giả định: việc các thiên hà xa khuất hẳn trong khoảng một trăm tới vài trăm tỷ năm giả định năng lượng tối không đổi. Một số đo đạc gần đây gợi ý năng lượng tối có thể thay đổi theo thời gian; nếu đúng, mốc thời gian và cả kết cục có thể khác.
Còn bất định: thời điểm chính xác Ngân Hà và Tiên Nữ va chạm, vì chuyển động ngang của Tiên Nữ và khối lượng của các thiên hà trong nhóm vẫn còn sai số đáng kể.
Thuộc vùng giả thuyết: những gì xảy ra sau hàng tỷ tỷ năm, như số phận của vật chất thường hay khả năng các kịch bản kết thúc khác của vũ trụ. Những điều này liên quan tới vật lý mà con người chưa kiểm chứng được.
Một hòn đảo trong bóng tối, và vì sao điều đó không đáng sợ
Những mốc thời gian trong mục từ này lớn tới mức khó hình dung. Toàn bộ lịch sử loài người chỉ chiếm vài chục nghìn năm, còn mốc gần nhất trong bảng cũng tính bằng tỷ năm. Không có điều gì trong số đó ảnh hưởng tới đời sống của bất kỳ ai đang sống, hay của hàng nghìn thế hệ tiếp theo.
Điều đáng nhớ hơn là cách khoa học đi tới những dự đoán này. Từ việc đo ánh sáng của các thiên hà, đo bức xạ còn sót lại từ vũ trụ sơ khai và hiểu đời sống của các ngôi sao, con người có thể kể lại câu chuyện của vũ trụ cả về quá khứ lẫn tương lai, đồng thời nói rõ chỗ nào câu chuyện còn bỏ ngỏ.
Chuyến đi Tận Cùng kết thúc ở đây, trên một hòn đảo sao trôi giữa bóng tối của tương lai rất xa. Nhưng hôm nay, bầu trời vẫn còn đầy thiên hà, và những kính thiên văn mới vẫn đang nhìn xa hơn mỗi năm. Đó là món quà của thời điểm mà loài người tình cờ được sống.
Câu hỏi thường gặp
Các thiên hà khác có biến mất khỏi bầu trời không?
Theo mô hình hiện nay, các thiên hà nằm ngoài Nhóm Địa phương sẽ lùi xa ngày càng nhanh, ánh sáng của chúng giãn bước sóng và mờ dần tới mức không còn phát hiện được, trong khoảng một trăm tới vài trăm tỷ năm nữa.
Ngân Hà sẽ ra sao trong tương lai rất xa?
Ngân Hà được dự đoán sẽ nhập với thiên hà Tiên Nữ và các thiên hà nhỏ trong Nhóm Địa phương thành một thiên hà elip khổng lồ. Bên trong, sao mới hiếm dần, sau cùng chỉ còn các sao tàn và hố đen.
Ngân Hà và Tiên Nữ khi nào va chạm?
Ước tính quen thuộc là khoảng bốn, năm tỷ năm nữa. Các tính toán gần đây với số liệu chính xác hơn cho thấy thời điểm và khả năng va chạm trực tiếp còn bất định, nhưng về lâu dài hai thiên hà rất có khả năng nhập làm một.
Vì sao Nhóm Địa phương không bị giãn nở kéo tách ra?
Vì các thiên hà trong nhóm ở đủ gần nhau để lực hấp dẫn mạnh hơn tác động của sự giãn nở. Giãn nở chỉ thắng thế ở khoảng cách giữa các nhóm và đám thiên hà.
Nhà thiên văn tương lai có biết về Vụ nổ lớn không?
Có thể rất khó. Khi các thiên hà khác khuất và phông vi sóng vũ trụ giãn tới mức gần như không đo được, những bằng chứng chính cho Vụ nổ lớn sẽ mờ đi. Một số nhà vũ trụ học cho rằng họ có thể nghĩ vũ trụ chỉ có một thiên hà.
Dự đoán này có chắc chắn không?
Phần về thiên hà lùi xa và Nhóm Địa phương nhập lại là khá chắc. Mốc thời gian các thiên hà xa khuất hẳn phụ thuộc giả định năng lượng tối không đổi, điều đang được kiểm tra bằng các đo đạc mới.