Titan là mặt trăng lớn nhất của sao Thổ, lớn hơn cả sao Thuỷ, và là mặt trăng duy nhất trong Hệ Mặt Trời có khí quyển dày. Ở đó có mây, có mưa, có sông chảy và những biển rộng hàng trăm ki-lô-mét, nhưng chất lỏng là mê-tan và ê-tan, vì trời lạnh tới khoảng âm 180 độ C.
Ngoài Trái Đất, Titan là nơi duy nhất ta biết có chất lỏng đọng thành hồ biển trên bề mặt. Nó giống một Trái Đất đông lạnh, nơi mê-tan đóng vai nước, còn băng nước cứng như đá đóng vai đá. Chặng ghé Titan cho thấy một thế giới vừa quen vừa lạ, và một con tàu bay có cánh quạt đang được chuẩn bị để tới đây.
Titan lớn và khác thường thế nào
Đường kính Titan khoảng 5.150 km, chỉ đứng sau Ganymede của sao Mộc trong các mặt trăng, và lớn hơn hành tinh sao Thuỷ. Tuy vậy Titan nhẹ hơn sao Thuỷ nhiều vì chứa nhiều băng. Nó quay quanh sao Thổ khoảng 16 ngày một vòng và luôn hướng một mặt về phía hành tinh mẹ.
Điều làm Titan nổi bật là bầu khí quyển. Khí quyển chủ yếu là ni-tơ, giống Trái Đất, và dày hơn: áp suất ở bề mặt khoảng một lần rưỡi áp suất ta đang chịu. Lẫn trong đó là mê-tan và nhiều hợp chất hữu cơ phức tạp, sinh ra khi ánh sáng Mặt Trời và hạt mang điện phá vỡ mê-tan ở tầng cao. Những hợp chất ấy tạo thành một lớp sương mù màu cam dày đặc, che kín bề mặt.
Chính lớp sương mù khiến Titan trông như một quả cầu cam trơn nhẵn trong ảnh thường. Muốn nhìn xuyên xuống, tàu vũ trụ phải dùng ra-đa hoặc chụp ở những bước sóng hồng ngoại đặc biệt nơi sương mù mỏng hơn. Phải tới khi tàu Cassini tới sao Thổ năm 2004, con người mới thấy rõ địa hình bên dưới.
Vòng tuần hoàn mê-tan giống vòng tuần hoàn nước
Trên Trái Đất, nước bốc hơi, tạo mây, mưa xuống, chảy thành sông, đổ ra biển. Trên Titan, mê-tan làm đúng các việc đó. Bảng dưới đặt hai thế giới cạnh nhau.
| Vai trò | Trên Trái Đất | Trên Titan |
|---|---|---|
| Chất lỏng chính | Nước | Mê-tan và ê-tan lỏng |
| "Đá" của bề mặt | Đá silicat | Băng nước cứng như đá vì quá lạnh |
| Mây và mưa | Mây nước, mưa nước | Mây mê-tan, mưa mê-tan, hạt mưa có lẽ to và rơi chậm |
| Sông và biển | Sông đổ ra đại dương | Lòng sông khắc vào băng, đổ vào hồ và biển ở vùng cực |
| Cát và đụn cát | Hạt khoáng | Hạt hữu cơ sẫm màu, tạo dải đụn dài quanh xích đạo |
| Nhiệt độ bề mặt | Trung bình khoảng 15 độ C | Khoảng âm 180 độ C |
Điểm khác lớn là nhịp. Vì Titan nhận rất ít năng lượng Mặt Trời, mưa hiếm và có thể đến thành những trận lớn cách nhau nhiều năm. Mùa trên Titan đi theo năm của sao Thổ, dài khoảng 29 năm Trái Đất, nên mỗi mùa kéo dài hơn bảy năm.
Biển và hồ ở vùng cực bắc
Ra-đa của tàu Cassini phát hiện ở vùng cực bắc Titan hàng trăm hồ và vài biển lớn, mặt phẳng lặng tới mức phản xạ ra-đa như gương. Biển lớn nhất có diện tích lớn hơn nhiều hồ lớn trên Trái Đất. Những biển này chứa hỗn hợp mê-tan, ê-tan và ni-tơ hoà tan. Ở một số nơi, ra-đa còn đo được độ sâu hàng chục tới hơn trăm mét.
Vì sao hồ tập trung ở cực? Các nhà khoa học cho rằng ở xích đạo, không khí khô hơn và chất lỏng bốc hơi nhanh hơn, còn vùng cực lạnh và ẩm hơn nên chất lỏng đọng lại. Cực nam ít hồ hơn cực bắc, có thể liên quan tới quỹ đạo hơi dẹt của sao Thổ làm mùa hè ở hai bán cầu khác nhau về cường độ.
Cassini còn ghi nhận những vùng sáng lạ xuất hiện rồi biến mất trên mặt biển, được báo chí gọi là "đảo ma". Lời giải thích đang được bàn bao gồm sóng, bọt khí ni-tơ nổi lên, hoặc chất rắn trôi nổi. Chưa có lời giải dứt khoát, và đây là một trong những chi tiết khiến Titan được gọi là thế giới "sống" về mặt địa chất và khí tượng.
Năm 2005: lần đầu hạ cánh ở vùng ngoài Hệ Mặt Trời
Tàu Cassini mang theo một thiết bị thăm dò nhỏ của châu Âu tên là Huygens. Tháng 1 năm 2005, Huygens tách ra, xuyên qua bầu khí quyển Titan bằng dù trong khoảng hơn hai giờ, rồi đáp xuống bề mặt và tiếp tục gửi dữ liệu thêm một khoảng thời gian ngắn. Đó là lần hạ cánh đầu tiên của con người trên một thiên thể ở vùng ngoài Hệ Mặt Trời, và cho tới nay vẫn là lần hạ cánh xa Trái Đất nhất.
Ảnh Huygens chụp khi đang rơi cho thấy những đường nhánh sẫm màu giống mạng lưới sông suối chảy xuống vùng thấp. Ảnh chụp từ mặt đất cho thấy một vùng bằng phẳng rải rác những viên tròn nhẵn cỡ hòn sỏi tới nắm tay, nhiều khả năng là băng nước bị dòng chất lỏng mài tròn, giống sỏi lòng suối trên Trái Đất. Thiết bị còn đo được mặt đất hơi ẩm, có lẽ thấm mê-tan.
Một chi tiết đời thường: vì khí quyển dày và trọng lực yếu, Huygens rơi rất chậm ở chặng cuối, chỉ vài mét mỗi giây, như một chiếc lá rơi. Nhờ vậy nó đáp xuống nhẹ nhàng mà vẫn hoạt động được.
Không khí dày, trọng lực yếu: đứng trên Titan cảm thấy gì
Nhẹ hơn rất nhiều. Trọng lực trên Titan chỉ khoảng một phần bảy Trái Đất, yếu hơn cả Mặt Trăng. Một người nặng 49 kg sẽ thấy mình chỉ nặng khoảng 7 kg.
Không cần bộ đồ chịu áp suất. Áp suất khí quyển chỉ cao hơn Trái Đất khoảng một lần rưỡi, cơ thể chịu được. Nhưng vẫn phải mang bình dưỡng khí vì không khí không có ô-xy, và bộ đồ phải giữ nhiệt cực tốt vì trời lạnh khoảng âm 180 độ C.
Có thể bay bằng sức người. Không khí dày cộng trọng lực yếu khiến các nhà khoa học hay nói vui rằng một người gắn đôi cánh đủ lớn vào tay có thể vỗ cánh mà bay. Đây là phép tính vật lý gần đúng, chưa ai thử, nhưng cho thấy môi trường ở đó khác Trái Đất đến đâu.
Trời mờ như hoàng hôn kéo dài. Vì ở xa Mặt Trời và bị sương mù che, ánh sáng giữa trưa trên Titan chỉ bằng một phần rất nhỏ so với Trái Đất, nhuốm màu cam, giống lúc chạng vạng một ngày nhiều mây.
Vì sao một mặt trăng nhỏ lại giữ được khí quyển dày
Mặt Trăng của Trái Đất gần như không có khí quyển, sao Hoả lớn hơn Titan mà khí quyển vẫn rất mỏng. Vậy vì sao Titan giữ được một lớp khí dày như vậy? Câu trả lời nằm ở nhiệt độ. Phân tử khí càng nóng thì chạy càng nhanh và càng dễ thoát khỏi lực hút của thiên thể. Ở âm 180 độ C, các phân tử ni-tơ trên Titan chuyển động chậm, nên dù lực hút yếu, phần lớn chúng không đủ nhanh để bay ra ngoài không gian.
Titan cũng nằm phần lớn thời gian bên trong từ quyển của sao Thổ, được che bớt khỏi gió Mặt Trời, thứ có thể thổi mòn khí quyển như đã xảy ra với sao Hoả. Thêm vào đó, nguồn ni-tơ có lẽ đến từ a-mô-ni-ắc trong băng thuở Titan mới hình thành, bị phân huỷ thành ni-tơ theo thời gian.
Riêng mê-tan thì là một bí ẩn nhỏ: ánh sáng Mặt Trời liên tục phá vỡ mê-tan ở tầng cao, nên nếu không được bổ sung, lượng mê-tan hiện có sẽ cạn trong khoảng vài chục triệu năm, ngắn so với tuổi Titan. Điều đó gợi ý có nguồn mê-tan được thả ra từ bên trong, có thể qua những hoạt động giống núi lửa băng, nhưng chưa ai xác nhận được nguồn ấy.
Đại dương nước dưới lòng đất và câu hỏi sự sống
Ngoài hồ mê-tan trên mặt, dữ liệu trọng lực và cách Titan co giãn khi quay quanh sao Thổ gợi ý bên dưới lớp vỏ băng có một đại dương nước lỏng, có thể pha a-mô-ni-ắc. Như vậy Titan có tới hai kiểu chất lỏng: hồ hydrocacbon ở trên và nước ở sâu bên dưới, ngăn cách bởi lớp băng dày.
Câu hỏi sự sống ở Titan vì thế có hai hướng. Hướng thứ nhất là sự sống dựa vào nước trong đại dương ngầm, giống Europa hay Enceladus. Hướng thứ hai lạ hơn: liệu có dạng sống nào dùng mê-tan lỏng làm dung môi thay cho nước không. Đây là câu hỏi hoàn toàn mang tính giả thuyết, vì mọi sự sống ta biết đều cần nước, và ở nhiệt độ âm 180 độ C các phản ứng hoá học chạy rất chậm.
Điều chắc chắn hơn là Titan là một phòng thí nghiệm tự nhiên khổng lồ về hoá học hữu cơ. Các phân tử phức tạp hình thành trong khí quyển, rơi xuống mặt đất, trộn với băng và chất lỏng. Nghiên cứu nơi này có thể giúp hiểu những bước hoá học đã diễn ra trên Trái Đất trước khi sự sống xuất hiện.
Chuyến đi kế tiếp: thiết bị bay có cánh quạt
NASA đang chuẩn bị sứ mệnh Dragonfly, một thiết bị bay có nhiều cánh quạt, kích thước cỡ một chiếc ô tô nhỏ, sẽ hạ cánh xuống vùng đụn cát gần xích đạo Titan. Theo kế hoạch công bố, nó được phóng vào cuối thập niên này và tới Titan vào giữa thập niên sau. Mốc cụ thể có thể thay đổi, nên khi cần chính xác bạn nên tra trang tin chính thức của cơ quan vũ trụ.
Ý tưởng dùng thiết bị bay xuất phát chính từ điều kiện đặc biệt của Titan: không khí dày và trọng lực yếu giúp bay tốn ít năng lượng hơn nhiều so với trên Trái Đất. Thay vì bò chậm như xe tự hành trên sao Hoả, Dragonfly có thể nhảy từ điểm này sang điểm khác cách nhau vài ki-lô-mét, lấy mẫu bề mặt và phân tích thành phần hoá học tại chỗ.
Mục tiêu của sứ mệnh không phải tìm sinh vật, mà là đọc xem hoá học hữu cơ trên Titan đã tiến xa tới đâu, và những nơi từng có nước lỏng trên bề mặt, ví dụ hố va chạm làm tan băng, đã để lại dấu vết gì.
Câu hỏi thường gặp
Titan là gì?
Titan là mặt trăng lớn nhất của sao Thổ, lớn hơn cả hành tinh sao Thuỷ. Nó là mặt trăng duy nhất trong Hệ Mặt Trời có khí quyển dày, chủ yếu là ni-tơ, với lớp sương mù màu cam che kín bề mặt.
Trên Titan có mưa không?
Có. Trên Titan có mây và mưa, nhưng là mưa mê-tan chứ không phải nước, vì nhiệt độ bề mặt khoảng âm 180 độ C. Mưa có thể hiếm và đến thành trận lớn cách nhau nhiều năm.
Hồ trên Titan chứa gì?
Hồ và biển trên Titan chứa hỗn hợp mê-tan, ê-tan lỏng và ni-tơ hoà tan. Chúng tập trung nhiều ở vùng cực bắc, có biển rộng hàng trăm ki-lô-mét và sâu hàng chục tới hơn trăm mét.
Đã có tàu nào hạ cánh xuống Titan chưa?
Có. Thiết bị Huygens do tàu Cassini mang theo đã hạ cánh xuống Titan vào tháng 1 năm 2005. Đây là lần hạ cánh đầu tiên ở vùng ngoài Hệ Mặt Trời và vẫn là lần hạ cánh xa Trái Đất nhất.
Con người có thở được trên Titan không?
Không. Khí quyển Titan chủ yếu là ni-tơ, không có ô-xy, và trời lạnh khoảng âm 180 độ C. Người tới đó cần bình dưỡng khí và bộ đồ giữ nhiệt, nhưng không cần bộ đồ chịu áp suất như trên Mặt Trăng.
Titan có sự sống không?
Chưa có bằng chứng nào. Titan có đại dương nước ngầm và rất nhiều hợp chất hữu cơ, nên được coi là nơi đáng nghiên cứu. Ý tưởng sự sống dùng mê-tan thay nước hoàn toàn là giả thuyết.