Sao Hải Vương là hành tinh đầu tiên được tìm ra nhờ tính toán trước khi được nhìn thấy. Các nhà thiên văn nhận ra sao Thiên Vương không đi đúng quỹ đạo dự đoán, suy ra phải có một hành tinh chưa biết đang kéo nó, tính vị trí hành tinh đó, và năm 1846 người ta hướng kính thiên văn vào chỗ đã tính, thấy nó ngay gần đó.
Câu chuyện này hay được nhắc trong lớp học như một ví dụ về sức mạnh của các định luật vật lý: chỉ từ những sai lệch nhỏ trong số liệu, con người lần ra được một thế giới cách xa khoảng 30 lần khoảng cách Trái Đất tới Mặt Trời. Nó cũng có một mặt trái đáng biết, khi cùng cách suy luận ấy dẫn tới một hành tinh không hề tồn tại.
Sao Thiên Vương đi lệch đường
Sau khi sao Thiên Vương được phát hiện năm 1781, các nhà thiên văn dùng định luật hấp dẫn của Newton để tính trước vị trí của nó trong những năm tiếp theo. Họ đã tính cả lực kéo của sao Mộc và sao Thổ, hai hành tinh lớn đã biết. Thế nhưng sau vài chục năm, sao Thiên Vương lúc thì đi nhanh hơn, lúc chậm hơn so với bảng tính, lệch đi một chút nhưng đủ để những người làm bảng vị trí không thể làm ngơ.
Có ba cách giải thích được đưa ra. Thứ nhất, số liệu quan sát cũ không chính xác. Thứ hai, định luật hấp dẫn của Newton có thể không còn đúng hoàn toàn ở khoảng cách xa như vậy. Thứ ba, có một hành tinh nữa nằm xa hơn, chưa ai thấy, đang dùng lực hút của mình kéo sao Thiên Vương lúc về trước, lúc về sau. Lựa chọn thứ ba là một giả thuyết táo bạo, nhưng có ưu điểm là kiểm tra được: nếu tính ra được nó ở đâu, chỉ việc nhìn vào đó.
Cái khó là bài toán ngược. Biết hành tinh ở đâu thì tính lực kéo dễ. Biết lực kéo rồi đoán xem hành tinh ở đâu, nặng bao nhiêu thì khó hơn nhiều, nhất là khi tất cả chỉ được làm bằng tay, với bút và giấy.
Hai người tính, một người nhìn
Diễn biến chính của cuộc tìm kiếm, theo các mốc được ghi nhận rộng rãi trong lịch sử thiên văn học. Ngày tháng chi tiết hơn có thể tra trong các sách lịch sử khoa học.
| Thời điểm | Chuyện gì xảy ra |
|---|---|
| 1781 | William Herschel phát hiện sao Thiên Vương bằng kính thiên văn. |
| Những thập niên đầu thế kỷ 19 | Vị trí thực của sao Thiên Vương ngày càng lệch khỏi bảng tính. |
| Giữa thập niên 1840 | John Couch Adams ở Anh và Urbain Le Verrier ở Pháp, độc lập với nhau, tính vị trí của hành tinh giả định. Kết quả của Adams không được kiểm tra kịp thời. |
| Tháng 9 năm 1846 | Le Verrier gửi vị trí dự đoán cho Johann Galle tại đài thiên văn Berlin. Ngay đêm nhận thư, Galle và trợ lý tìm thấy một "ngôi sao" không có trong bản đồ sao, cách chỗ dự đoán chưa tới một độ. |
| Những đêm sau đó | Vật thể ấy dịch chuyển chậm giữa các ngôi sao nền, xác nhận đó là hành tinh chứ không phải sao. |
Sau phát hiện, Anh và Pháp tranh cãi khá gay gắt xem công đầu thuộc về ai. Ngày nay sách vở thường ghi nhận cả Adams và Le Verrier là người dự đoán, còn Galle là người nhìn thấy đầu tiên. Câu chuyện cho thấy khoa học cũng có những lúc rất con người: chậm trễ, tự ái, tranh giành, bên cạnh những khoảnh khắc đẹp.
Bài toán được giải ra sao, kể bằng lời
Không cần công thức, có thể tóm cách làm của những người dự đoán thành các bước dưới đây. Đây là cách diễn giải đơn giản hoá cho người đọc phổ thông.
- Lập bảng vị trí sao Thiên Vương quan sát được qua nhiều năm, gồm cả những ghi chép cũ trước khi Herschel biết nó là hành tinh.
- Tính vị trí mà sao Thiên Vương lẽ ra phải ở nếu chỉ có Mặt Trời, sao Mộc và sao Thổ kéo nó.
- Lấy hiệu giữa hai bảng để có "phần dư", tức phần lệch chưa giải thích được.
- Giả sử có một hành tinh nằm xa hơn, đặt nó ở khoảng cách hợp lý theo quy luật khoảng cách các hành tinh được biết lúc đó.
- Điều chỉnh khối lượng và vị trí của hành tinh giả định cho tới khi lực kéo của nó tạo ra phần dư khớp nhất với số liệu.
- Từ đó suy ra ngày đêm cụ thể hành tinh ấy sẽ nằm ở vùng trời nào, rồi gửi cho người có kính thiên văn và bản đồ sao tốt.
Điều thú vị là cả Adams lẫn Le Verrier đều giả định hành tinh mới ở xa hơn thực tế. Khoảng cách và khối lượng họ dùng chưa đúng, nhưng vào đúng giai đoạn ấy các sai số bù trừ nhau, nên hướng nhìn vẫn trúng. Đó là một phần may mắn trong câu chuyện, và các nhà sử học khoa học vẫn bàn về nó.
Galileo đã nhìn thấy mà không biết
Hơn hai trăm năm trước khi được tìm ra, sao Hải Vương đã lọt vào ống kính của Galileo. Trong các ghi chép quan sát sao Mộc khoảng cuối năm 1612 và đầu năm 1613, ông vẽ một ngôi sao mờ gần sao Mộc. Đối chiếu ngược bằng tính toán hiện đại, vị trí đó trùng với sao Hải Vương lúc bấy giờ. Galileo còn ghi chú rằng "ngôi sao" ấy hình như đã dịch chuyển, nhưng ông không theo đuổi tiếp.
Không nên trách Galileo. Kính thiên văn thời đó rất nhỏ, sao Hải Vương chỉ hiện ra như một chấm mờ giữa hàng nghìn chấm khác, và nó di chuyển rất chậm vì mất khoảng 165 năm mới đi hết một vòng quanh Mặt Trời. Không có lý do gì để một người nghĩ rằng còn một hành tinh nữa ở đó.
Bài học cho người quan sát là: thứ ta thấy phụ thuộc vào thứ ta đang tìm. Galileo đang tìm mặt trăng của sao Mộc. Galle năm 1846 thì biết chính xác cần tìm một chấm sáng lạ ở vùng trời nào. Cùng một bầu trời, hai cách hỏi khác nhau cho hai kết quả khác nhau.
Khi cùng cách suy luận dẫn tới một hành tinh không có thật
Quỹ đạo sao Thuỷ cũng lệch. Sau thành công với sao Hải Vương, chính Le Verrier nhận thấy điểm gần Mặt Trời nhất trên quỹ đạo sao Thuỷ dịch chuyển nhanh hơn một chút so với tính toán.
Ông dự đoán một hành tinh nữa. Theo cùng lối nghĩ, ông cho rằng phải có một hành tinh nằm giữa sao Thuỷ và Mặt Trời. Hành tinh giả định ấy được đặt tên là Vulcan, và trong nhiều năm có người tưởng đã thấy nó lướt qua đĩa Mặt Trời.
Thực ra định luật cần sửa. Không ai tìm thấy Vulcan. Đầu thế kỷ 20, thuyết tương đối rộng của Einstein giải thích chính xác độ lệch quỹ đạo sao Thuỷ mà không cần thêm hành tinh nào. Lần này, lựa chọn đúng là "định luật cũ chưa đủ", chứ không phải "có vật thể chưa thấy".
Bài học về suy luận. Một sai lệch trong số liệu có thể đến từ vật thể chưa thấy, từ đo sai, hoặc từ lý thuyết chưa đủ. Cách suy luận đúng là giữ cả ba khả năng, rồi tìm cách kiểm tra. Cuộc tìm kiếm một hành tinh xa ngoài sao Hải Vương ngày nay đang ở đúng tình thế đó.
Sao Hải Vương ngày nay được biết thế nào
Sao Hải Vương nằm cách Mặt Trời khoảng 30 lần khoảng cách Trái Đất tới Mặt Trời, ánh nắng tới đó mất khoảng bốn giờ. Nó đi hết một vòng quanh Mặt Trời khoảng 165 năm, nên mãi tới năm 2011 mới hoàn thành vòng đầu tiên kể từ ngày được phát hiện. Kích thước gần bằng sao Thiên Vương nhưng nặng hơn một chút và có màu xanh đậm hơn.
Dù nhận rất ít năng lượng Mặt Trời, sao Hải Vương có gió mạnh nhất từng đo được trong Hệ Mặt Trời, có lúc tới khoảng hai nghìn ki-lô-mét mỗi giờ. Khi Voyager 2 bay ngang năm 1989, nó chụp được một xoáy tối lớn, được gọi là Vết Tối Lớn. Vài năm sau, kính thiên văn ngoài không gian nhìn lại thì xoáy ấy đã tan, và những xoáy tối khác xuất hiện ở chỗ khác. Bão trên sao Hải Vương sống ngắn hơn nhiều so với Vết Đỏ Lớn trên sao Mộc.
Mặt trăng lớn nhất của nó là Triton, quay quanh theo chiều ngược với chiều tự quay của hành tinh. Một mặt trăng lớn quay ngược là điều khác thường, nên các nhà khoa học cho rằng Triton vốn là một thiên thể băng ở vùng xa, bị sao Hải Vương bắt giữ. Voyager 2 còn thấy những vệt tối trên Triton, có lẽ là dấu vết của những luồng khí ni-tơ phun lên từ dưới lớp băng mặt.
Kể chuyện sao Hải Vương cho học sinh: một cách dẫn dắt
Ví dụ giả định: một thầy giáo dạy Vật lý ở Cần Thơ muốn học sinh lớp 10 hiểu vì sao một sai lệch nhỏ trong số liệu đáng giá. Thầy chia lớp thành hai nhóm. Nhóm thứ nhất nhận một bảng vị trí giả lập của một quả bóng lăn trên sân, có vài điểm lệch khỏi đường thẳng. Nhóm thứ hai được biết bí mật: có một cục nam châm giấu dưới sân. Nhóm một phải đoán xem vì sao bóng đi lệch.
Các em sẽ đưa ra đủ kiểu giải thích: đo sai, sân nghiêng, có gió, có vật gì kéo. Thầy dẫn dắt để các em thấy rằng mỗi giả thuyết dẫn tới một cách kiểm tra khác nhau: đo lại thì kiểm tra được giả thuyết đo sai, đặt thước thuỷ thì kiểm tra được sân nghiêng, còn nếu nghi có vật kéo thì phải đoán nó nằm ở đâu rồi đào lên xem. Khi nhóm hai lật tấm thảm và chỉ ra cục nam châm đúng chỗ nhóm một đoán, cả lớp hiểu được cảm giác của Galle năm 1846.
Sau đó thầy kể thêm chuyện hành tinh Vulcan không có thật, để các em thấy rằng cách suy luận đúng không bảo đảm kết quả đúng. Điều quan trọng là luôn có bước kiểm tra cuối cùng bằng quan sát. Cách dạy này không chấm ai đúng ai sai, mà khuyến khích các em nói ra giả thuyết và tự đề xuất cách kiểm tra.
Câu hỏi thường gặp
Ai phát hiện ra sao Hải Vương?
Vị trí sao Hải Vương được John Couch Adams và Urbain Le Verrier tính ra độc lập với nhau. Năm 1846, Johann Galle ở đài thiên văn Berlin là người đầu tiên nhìn thấy và xác nhận nó, dựa trên vị trí do Le Verrier gửi.
Vì sao nói sao Hải Vương được tìm ra bằng toán học?
Vì người ta không tình cờ thấy nó. Từ chỗ quỹ đạo sao Thiên Vương lệch so với tính toán, các nhà thiên văn suy ra có một hành tinh chưa biết, tính vị trí của nó, rồi mới hướng kính thiên văn vào đó.
Galileo có nhìn thấy sao Hải Vương không?
Có, nhưng không nhận ra. Ghi chép của Galileo khoảng năm 1612 đến 1613 có vẽ một ngôi sao mờ gần sao Mộc mà tính toán ngày nay cho thấy chính là sao Hải Vương. Ông tưởng đó là một ngôi sao bình thường.
Một năm trên sao Hải Vương dài bao lâu?
Sao Hải Vương mất khoảng 165 năm Trái Đất để đi hết một vòng quanh Mặt Trời. Vì vậy phải tới năm 2011 nó mới hoàn thành vòng quỹ đạo đầu tiên kể từ khi được phát hiện năm 1846.
Gió trên sao Hải Vương mạnh cỡ nào?
Gió trên sao Hải Vương có thể đạt khoảng hai nghìn ki-lô-mét mỗi giờ, mạnh nhất từng đo được trong Hệ Mặt Trời. Điều lạ là hành tinh này nhận rất ít năng lượng Mặt Trời, nên nguồn năng lượng cho gió vẫn đang được nghiên cứu.
Mặt trăng Triton có gì đặc biệt?
Triton là mặt trăng lớn quay ngược chiều tự quay của sao Hải Vương, điều rất hiếm. Các nhà khoa học cho rằng nó từng là thiên thể băng ở vùng xa và bị sao Hải Vương bắt giữ. Trên bề mặt còn có dấu vết khí phun.