TanCung.comTận Cùng
Tận cùng vũ trụ

Hình dạng của vũ trụ: phẳng, cầu hay yên ngựa và đo bằng cách nào

Hình dạng vũ trụ là độ cong của chính không gian. Đo bằng kích thước các đốm trên bức xạ phông vi sóng, kết quả đến nay là gần như phẳng, trong sai số rất nhỏ.

Three enormous glowing geometric surfaces floating side by side in deep space, one flat sheet, one curved sphere, one saddle shape, each laced with faint golden grid lines

Khi các nhà vũ trụ học nói về hình dạng vũ trụ, họ nói về độ cong của chính không gian, có ba khả năng chính: phẳng, cong dương như mặt cầu, hoặc cong âm như yên ngựa. Cách đo chủ yếu là xem kích thước biểu kiến của những đốm nóng lạnh trên bức xạ phông vi sóng, một loại thước chuẩn trải khắp bầu trời. Các phép đo đến nay cho thấy vũ trụ gần như phẳng, sai lệch nếu có chỉ cỡ vài phần nghìn, chưa đủ để phân định nó hơi cầu hay hơi yên ngựa.

Ở chặng trước, chuyến đi đã nói tới chuyện vũ trụ hữu hạn hay vô hạn. Câu hỏi đó gắn chặt với hình dạng: một không gian cong dương có thể tự khép lại, còn phẳng hay cong âm thì thường kéo dài mãi. Mục từ này giải thích hình dạng nghĩa là gì, tại sao lượng vật chất trong vũ trụ quyết định hình dạng, và bằng cách nào con người, chưa từng ra khỏi Hệ Mặt Trời, lại đo được hình học của cả vũ trụ.

Hình dạng ở đây không phải hình bên ngoài

Hỏi một quả bóng hình gì, ta nhìn nó từ ngoài. Với vũ trụ thì không có chỗ đứng bên ngoài, nên hình dạng phải được hiểu từ bên trong, qua những phép đo hình học. Câu hỏi thật là: trong không gian của ta, các đường thẳng đi song song có giữ song song mãi không, tổng ba góc của một tam giác khổng lồ có bằng một trăm tám mươi độ như trong sách hình học không, chu vi của một vòng tròn cực lớn có bằng đúng hai pi nhân bán kính không.

Trong hình học phổ thông, tất cả những câu đó đều đúng, vì sách giáo khoa giả định không gian phẳng. Nhưng thuyết tương đối rộng cho phép không gian cong, và độ cong phụ thuộc vào lượng vật chất, năng lượng chứa trong đó. Ở gần các vật rất nặng, ánh sáng đi theo đường cong, đồng hồ chạy chậm lại. Ở thang toàn vũ trụ, câu hỏi là sau khi tính trung bình mọi thiên hà, mọi vật chất tối, mọi năng lượng, không gian tổng thể có cong không.

Một sinh vật hai chiều sống trên mặt đất phẳng lì và một sinh vật sống trên mặt quả cầu khổng lồ đều thấy xung quanh mình gần như phẳng nếu chỉ nhìn một mảnh nhỏ. Chỉ khi vẽ những hình đủ lớn, so với bán kính cong, sự khác biệt mới lộ ra. Vì thế muốn đo độ cong của vũ trụ, phải đo những thứ ở cách rất xa.

Ba khả năng và dấu hiệu nhận biết

Mỗi kiểu hình học có những đặc điểm đo được từ bên trong. Bảng tóm tắt ba trường hợp chính mà vũ trụ học xét tới:

Kiểu không gianTổng ba góc tam giác lớnHai đường ban đầu song songThường gắn với
PhẳngĐúng một trăm tám mươi độGiữ song song mãiVô hạn, hoặc hữu hạn nếu tự nối lại
Cong dương (giống mặt cầu)Lớn hơn một trăm tám mươi độDần tiến lại gần nhauHữu hạn, khép kín
Cong âm (giống yên ngựa)Nhỏ hơn một trăm tám mươi độDần tách xa nhauThường vô hạn

Trên mặt địa cầu, hai người cùng xuất phát từ xích đạo đi thẳng về phía bắc theo hai kinh tuyến song song sẽ gặp nhau ở cực. Đó là đặc trưng của cong dương. Trên yên ngựa, hai đường tưởng song song lại toè ra xa. Không gian ba chiều của vũ trụ có thể cong theo một trong các cách đó, chỉ là ta không vẽ được hình ảnh trực quan cho nó như với bề mặt hai chiều.

Cột cuối cần đọc thận trọng. Độ cong và chuyện hữu hạn hay vô hạn liên quan nhưng không trùng khít: một không gian phẳng vẫn có thể hữu hạn nếu nó được nối lại theo kiểu đặc biệt, điều được bàn ở phần cuối mục từ.

Lượng vật chất quyết định độ cong

Theo thuyết tương đối rộng, có một mật độ đặc biệt gọi là mật độ tới hạn. Nếu tổng mật độ vật chất và năng lượng trong vũ trụ đúng bằng nó, không gian phẳng. Nhiều hơn thì cong dương, ít hơn thì cong âm. Con số này nhỏ đến khó tin: tính ra chỉ tương đương vài nguyên tử hydro trong mỗi mét khối không gian, trung bình trên toàn vũ trụ.

Trước đây, khi người ta chỉ đếm được vật chất nhìn thấy, tổng mật độ chỉ bằng vài phần trăm mật độ tới hạn, gợi ý vũ trụ cong âm. Rồi vật chất tối được nhận ra, nâng con số lên khoảng một phần ba. Cuối thập niên chín mươi, phát hiện vũ trụ giãn nở ngày càng nhanh dẫn tới khái niệm năng lượng tối, chiếm phần còn lại. Cộng hết lại, tổng mật độ rất sát mật độ tới hạn, đúng như phép đo hình học độc lập cho thấy không gian gần như phẳng.

Việc hai cách đo khác nhau, một cách đếm thành phần, một cách đo hình học trực tiếp, cùng cho một kết luận là một trong những lý do khiến mô hình vũ trụ học chuẩn hiện nay được tin cậy, dù bản chất của vật chất tối và năng lượng tối vẫn chưa ai biết.

Thước chuẩn trên bầu trời phông vi sóng

Muốn kiểm tra hình học, cần một tam giác thật lớn với một cạnh đã biết độ dài. Vũ trụ cung cấp sẵn một tam giác như vậy. Khi vũ trụ khoảng vài trăm nghìn năm tuổi, vật chất nóng dao động như sóng âm trong một chất lỏng, và những gợn sóng ấy có một kích thước điển hình mà các nhà vật lý tính được khá chính xác từ vật lý cơ bản. Khi vũ trụ trở nên trong suốt, các gợn sóng in lại thành những đốm nóng lạnh trên bức xạ phông vi sóng.

Biết kích thước thật của đốm và biết khoảng cách tới bức màn sáng ấy, ta dự đoán được đốm phải trông lớn bao nhiêu trên bầu trời nếu không gian phẳng. Nếu không gian cong dương, như thấu kính hội tụ, đốm trông lớn hơn. Nếu cong âm, đốm trông nhỏ hơn. Các vệ tinh đo bức xạ phông vi sóng thấy những đốm điển hình rộng khoảng một độ, tức gấp đôi bề ngang Mặt Trăng tròn, đúng như dự đoán cho không gian phẳng.

Dấu vết của những gợn sóng âm ấy còn in vào cách thiên hà phân bố sau này, tạo ra một khoảng cách ưa thích giữa các thiên hà, gọi là dao động âm baryon. Đo khoảng cách này ở nhiều thời điểm khác nhau cho ta thêm những thước chuẩn ở gần hơn. Kết hợp hai loại thước, độ cong của vũ trụ được giới hạn ở mức chỉ vài phần nghìn so với giá trị phẳng. Có những phân tích riêng lẻ gợi ý hơi cong dương, nhưng phần lớn giới nghiên cứu xem đó là dao động thống kê, chưa phải phát hiện.

Vì sao phẳng lại là điều đáng ngạc nhiên

Thoạt nghe, phẳng có vẻ là trạng thái bình thường nhất. Thực ra theo các phương trình, phẳng là trạng thái không bền: nếu lúc đầu vũ trụ lệch khỏi phẳng một chút, theo thời gian độ lệch sẽ lớn dần. Muốn bây giờ vẫn phẳng trong sai số vài phần nghìn, thì vào thời rất sớm, mật độ phải sát mật độ tới hạn với độ chính xác khó tưởng tượng. Đây được gọi là bài toán độ phẳng.

Lời giải được nhiều nhà vũ trụ học ủng hộ là thuyết lạm phát: trong một khoảnh khắc cực ngắn ngay từ đầu, vũ trụ giãn nở cực nhanh, phóng to mọi khoảng cách lên vô số lần. Giống như thổi một quả bóng tới cỡ Trái Đất, mọi mảnh nhỏ trên bề mặt đều trông phẳng. Lạm phát cũng giải thích được vì sao những vùng trời đối diện nhau có nhiệt độ gần như giống hệt dù chưa kịp trao đổi ánh sáng.

Cần nói rõ: lạm phát phù hợp tốt với nhiều quan sát, nhưng nó vẫn là một giả thuyết, chưa có bằng chứng trực tiếp quyết định. Dấu hiệu được săn tìm nhất là một kiểu phân cực đặc biệt trong bức xạ phông vi sóng do sóng hấp dẫn nguyên thuỷ để lại. Đến nay các cuộc tìm kiếm chưa thấy nó, chỉ đặt được giới hạn trên.

Độ cong chưa phải toàn bộ câu chuyện

Ngay cả khi biết chắc không gian phẳng, vẫn còn câu hỏi nó được nối với nhau thế nào ở thang lớn, thứ mà toán học gọi là tô pô. Một tờ giấy và một chiếc phao bơi làm từ tờ giấy ấy cuộn lại đều phẳng theo nghĩa hình học cục bộ, nhưng tờ giấy có mép còn chiếc phao thì không, và đi mãi trên chiếc phao sẽ trở lại chỗ cũ. Vũ trụ phẳng hoàn toàn có thể có kiểu nối như vậy và khi đó là hữu hạn.

Nếu vũ trụ đủ nhỏ để tự nối lại trong tầm quan sát, ta sẽ thấy những hình ảnh lặp: cùng một vùng xuất hiện ở hai hướng khác nhau, hoặc những cặp vòng tròn giống nhau trên bầu trời phông vi sóng. Các cuộc tìm kiếm kỹ lưỡng chưa thấy dấu hiệu nào, nên nếu vũ trụ có tô pô đặc biệt, kích thước của nó phải lớn hơn phần ta thấy.

Nói theo cách thận trọng: hình học cục bộ của vũ trụ đã được đo khá chính xác và gần như phẳng; còn hình dạng toàn thể, hữu hạn hay vô hạn, nối lại hay không, vẫn là câu hỏi mở và có thể sẽ mãi nằm ngoài tầm quan sát.

Câu hỏi thường gặp

Vũ trụ có hình dạng gì?

Theo các phép đo hiện nay, không gian của vũ trụ gần như phẳng, độ cong nếu có chỉ cỡ vài phần nghìn. Còn hình dạng toàn thể, hữu hạn hay vô hạn, có tự nối lại hay không, khoa học chưa biết.

Vũ trụ phẳng có nghĩa là vũ trụ mỏng như tờ giấy không?

Không. Phẳng ở đây là hình học ba chiều tuân theo quy tắc sách giáo khoa: tổng ba góc tam giác bằng một trăm tám mươi độ, đường song song giữ song song mãi. Vũ trụ vẫn có đủ ba chiều không gian.

Làm sao đo được hình dạng của cả vũ trụ?

Bằng cách so kích thước biểu kiến của những đốm nóng lạnh trên bức xạ phông vi sóng với kích thước thật tính từ vật lý. Không gian cong sẽ làm đốm trông to hơn hoặc nhỏ hơn dự đoán. Kết quả đo khớp với không gian phẳng.

Mật độ tới hạn của vũ trụ là gì?

Là mật độ vật chất và năng lượng mà ở đó không gian phẳng. Con số này rất nhỏ, chỉ cỡ vài nguyên tử hydro trong một mét khối. Tổng mật độ đo được của vũ trụ, gồm cả vật chất tối và năng lượng tối, rất sát con số đó.

Vũ trụ phẳng có phải là vô hạn không?

Không nhất thiết. Không gian phẳng có thể vô hạn, nhưng cũng có thể hữu hạn nếu nó tự nối lại như mặt một chiếc phao bơi. Đến nay chưa thấy dấu hiệu tự nối lại trong phạm vi quan sát được.

Thuyết lạm phát vũ trụ đã được chứng minh chưa?

Chưa. Lạm phát giải thích tốt độ phẳng và sự đồng đều của vũ trụ, nên được nhiều nhà vũ trụ học ủng hộ, nhưng dấu hiệu trực tiếp quyết định như sóng hấp dẫn nguyên thuỷ vẫn chưa được tìm thấy.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138