Đa vũ trụ là tên gọi chung cho một số ý tưởng cho rằng thực tại rộng hơn vũ trụ ta quan sát được, có thể gồm nhiều vùng hoặc nhiều vũ trụ với điều kiện khác nhau. Một số phiên bản là hệ quả tự nhiên của các lý thuyết vật lý được nhiều người nghiên cứu, như lạm phát vũ trụ hay cơ học lượng tử. Tuy vậy, cho tới nay chưa có quan sát nào xác nhận bất kỳ vũ trụ nào khác, và giới khoa học còn tranh luận liệu các ý tưởng này có kiểm chứng được hay không. Đa vũ trụ là giả thuyết, không phải điều đã biết.
Từ đa vũ trụ xuất hiện dày đặc trong phim ảnh, truyện tranh, thường kèm cảnh nhân vật đi qua cánh cổng gặp bản sao của mình. Chặng gần cuối của chuyến đi tách các lớp chồng lên nhau ấy: đâu là những đề xuất có cơ sở trong vật lý, chúng khác nhau thế nào, vì sao nhiều nhà khoa học hoài nghi, và đâu là phần chỉ có trong viễn tưởng.
Không phải một mà là nhiều ý tưởng
Các nhà vật lý dùng chữ đa vũ trụ cho những đề xuất có nguồn gốc khác hẳn nhau. Bảng dưới xếp bốn kiểu hay được nhắc tới nhất, từ ít gây tranh cãi tới nhiều tranh cãi:
| Kiểu | Ý chính | Xuất phát từ đâu | Tình trạng |
|---|---|---|---|
| Vùng ngoài chân trời | Không gian rất lớn hoặc vô hạn, gồm vô số vùng giống vùng ta thấy | Vũ trụ học chuẩn, nếu vũ trụ vô hạn | Hợp lý nhưng không quan sát được |
| Vũ trụ bong bóng | Các vùng ngừng lạm phát ở những nơi khác nhau, thành những bong bóng tách biệt | Một số mô hình lạm phát vũ trụ | Giả thuyết, đang tìm dấu vết |
| Nhiều thế giới lượng tử | Mọi khả năng của một phép đo lượng tử đều xảy ra, mỗi khả năng một nhánh | Một cách diễn giải cơ học lượng tử | Tranh luận về diễn giải, không có thí nghiệm phân định |
| Cảnh quan định luật | Có thể có rất nhiều tập hằng số vật lý khác nhau, mỗi vùng một tập | Một số hướng của lý thuyết dây | Rất suy đoán |
Đọc bảng sẽ thấy các kiểu này không cạnh tranh nhau mà nằm ở những tầng khác nhau. Kiểu thứ nhất gần như chỉ là nói vũ trụ rất lớn. Kiểu thứ hai và thứ tư nói rằng ở những vùng khác, điều kiện vật lý có thể khác. Kiểu thứ ba không nói về không gian xa xôi mà về cách hiểu thế giới vi mô ngay quanh ta.
Vì vậy khi ai đó hỏi đa vũ trụ có thật không, cần hỏi lại: kiểu nào? Câu trả lời cho mỗi kiểu rất khác nhau.
Vùng ngoài chân trời: phiên bản ít gây tranh cãi nhất
Như chặng về kích thước vũ trụ đã kể, ta chỉ thấy được một quả cầu bán kính khoảng 46 tỷ năm ánh sáng. Nếu vũ trụ lớn hơn nhiều, thậm chí vô hạn, thì bên ngoài có vô số vùng cỡ quả cầu ấy, mỗi vùng có thiên hà, sao, hành tinh riêng, tuân theo cùng định luật vật lý. Gọi mỗi vùng là một vũ trụ thì ta có một kiểu đa vũ trụ, dù thực chất đó vẫn là một vũ trụ duy nhất, chỉ là quá lớn để thấy hết.
Một số nhà vật lý suy luận thêm: nếu vũ trụ vô hạn và vật chất phân bố ngẫu nhiên, thì số cách sắp xếp hạt trong một vùng hữu hạn là hữu hạn, nên ở rất xa sẽ có những vùng lặp lại vùng của ta, thậm chí có một Trái Đất giống hệt. Lập luận này nghe hợp logic nhưng dựa trên nhiều giả định chưa kiểm chứng, đặc biệt là tính vô hạn. Khoảng cách tới một vùng lặp như vậy, nếu có, lớn tới mức không thể viết ra bằng con số thông thường.
Điểm mạnh của phiên bản này là nó không cần vật lý mới. Điểm yếu là không ai có thể quan sát những vùng đó, nên nó nằm ở ranh giới giữa vật lý và suy luận thuần tuý.
Lạm phát vĩnh cửu và những vũ trụ bong bóng
Thuyết lạm phát cho rằng vũ trụ sơ khai trải qua một giai đoạn giãn nở cực nhanh. Trong một số mô hình lạm phát, quá trình này không dừng cùng lúc ở mọi nơi. Ở vài vùng nó dừng lại, năng lượng chuyển thành vật chất nóng, và vùng đó tiến hoá thành một vũ trụ như của ta. Nhưng ở phần lớn không gian còn lại, lạm phát tiếp tục, liên tục sinh ra những vùng mới dừng lạm phát. Kết quả là một không gian đang lạm phát mãi, lấm tấm vô số bong bóng, mỗi bong bóng là một vũ trụ.
Không phải mọi mô hình lạm phát đều dẫn tới kết quả này, và không phải mọi nhà vũ trụ học đều chấp nhận nó. Một số người, kể cả vài người đóng góp vào chính thuyết lạm phát, cho rằng nếu lý thuyết dự đoán mọi khả năng đều xảy ra ở đâu đó thì nó mất khả năng dự đoán bất cứ điều gì cụ thể.
Dù vậy, ý tưởng này có một điểm có thể kiểm chứng về nguyên tắc: nếu bong bóng của ta từng va vào một bong bóng lân cận lúc còn sớm, cú va chạm có thể để lại một vết tròn đặc trưng trên bức xạ phông vi sóng. Các nhóm nghiên cứu đã tìm những vết như vậy trong dữ liệu vệ tinh và chưa thấy dấu hiệu thuyết phục. Không thấy không có nghĩa là bác bỏ, vì va chạm có thể chưa từng xảy ra trong tầm quan sát.
Nhiều thế giới trong cơ học lượng tử
Cơ học lượng tử mô tả hạt vi mô bằng những trạng thái chồng chập, nơi một hạt có thể ở trong tổ hợp của nhiều khả năng cùng lúc. Khi đo, ta luôn chỉ thấy một kết quả. Câu hỏi cái gì xảy ra với các khả năng còn lại đã được tranh luận gần một thế kỷ, và có nhiều cách diễn giải khác nhau cho cùng một bộ phương trình.
Cách diễn giải nhiều thế giới cho rằng không khả năng nào biến mất: mỗi kết quả đều xảy ra, nhưng ở những nhánh của thực tại không còn tác động lẫn nhau. Người đo cũng tách thành nhiều phiên bản, mỗi phiên bản thấy một kết quả. Cách nhìn này được một số nhà vật lý ủng hộ vì nó giữ nguyên toán học mà không cần thêm quy tắc đặc biệt cho phép đo.
Điều quan trọng là các cách diễn giải lượng tử đều cho ra cùng các dự đoán cho mọi thí nghiệm đã làm. Vì vậy hiện chưa có thí nghiệm nào phân định nhiều thế giới với các cách diễn giải khác. Đây là tranh luận về cách hiểu, không phải về dữ liệu, và các nhánh trong cách diễn giải này, theo chính lý thuyết của nó, không thể liên lạc được với nhau.
Vì sao hằng số vật lý lại vừa vặn
Một lý do khiến đa vũ trụ được bàn nhiều là câu hỏi về sự tinh chỉnh. Nhiều hằng số trong vật lý, như độ mạnh của các lực hay giá trị của năng lượng tối, nếu khác đi một chút thì sao, hành tinh và hoá học phức tạp có thể không hình thành. Vì sao chúng lại có đúng giá trị cho phép có những người đặt câu hỏi này?
Một câu trả lời khả dĩ là: nếu có rất nhiều vũ trụ với hằng số khác nhau, thì việc ta thấy mình ở một vũ trụ có hằng số phù hợp là điều tự nhiên, vì ở những vũ trụ không phù hợp chẳng có ai để hỏi. Lập luận kiểu này gọi là lập luận chọn lọc người quan sát. Nó kết hợp với ý tưởng về một cảnh quan rất nhiều trạng thái có thể có, xuất phát từ một số hướng nghiên cứu của lý thuyết dây.
Nhiều nhà khoa học xem đây là lối thoát quá dễ: nó có thể giải thích mọi thứ, nên không thực sự giải thích gì. Những người khác cho rằng nó là cách nhìn hợp lý nếu các lý thuyết nền tảng thực sự cho phép nhiều tập hằng số. Cuộc tranh luận này còn tiếp diễn và chưa có kết luận. Cũng cần nói thêm rằng mức độ tinh chỉnh của từng hằng số chính nó cũng còn được bàn cãi.
Ranh giới với viễn tưởng
Đi lại giữa các vũ trụ. Không phiên bản khoa học nào cho phép đi lại hay gửi tin giữa các vũ trụ. Ngược lại, hầu hết các phiên bản định nghĩa các vũ trụ khác chính bởi việc không thể tương tác với ta.
Gặp bản sao của chính mình. Ngay cả khi có những vùng giống hệt ở rất xa, chúng nằm ngoài mọi khả năng tiếp cận. Còn trong cách diễn giải nhiều thế giới, các nhánh tách rời không thể gặp nhau.
Đa vũ trụ đã được chứng minh. Chưa có quan sát nào xác nhận. Các tiêu đề kiểu bằng chứng đầu tiên của vũ trụ song song thường nói về một đề xuất hay một dị thường trong dữ liệu, chưa được xác nhận độc lập.
Đa vũ trụ là phản khoa học. Cũng không đúng. Nhiều phiên bản là hệ quả của các lý thuyết được nghiên cứu nghiêm túc. Tranh luận là về mức độ kiểm chứng được, không phải ai đúng ai sai theo kiểu tin hay không tin.
Câu hỏi thường gặp
Đa vũ trụ có thật không?
Chưa ai biết. Một số lý thuyết vật lý dẫn tới khả năng có nhiều vũ trụ, nhưng cho tới nay chưa có quan sát nào xác nhận bất kỳ vũ trụ nào khác. Đa vũ trụ hiện là giả thuyết, và còn tranh luận về việc có kiểm chứng được hay không.
Vũ trụ song song khác đa vũ trụ thế nào?
Vũ trụ song song thường là cách gọi phổ thông cho một vài kiểu đa vũ trụ, nhất là cách diễn giải nhiều thế giới của cơ học lượng tử. Trong vật lý, đa vũ trụ là chữ chung bao gồm nhiều ý tưởng khác nhau, không chỉ kiểu song song.
Có thể đi sang vũ trụ khác không?
Theo mọi phiên bản khoa học của đa vũ trụ thì không. Các vũ trụ khác hoặc nằm quá xa ngoài chân trời quan sát, hoặc tách rời hoàn toàn với vũ trụ của ta. Việc đi lại giữa các vũ trụ chỉ có trong phim ảnh và truyện viễn tưởng.
Làm sao kiểm chứng giả thuyết đa vũ trụ?
Một hướng là tìm vết va chạm giữa vũ trụ của ta với một vũ trụ bong bóng khác trên bức xạ phông vi sóng. Đến nay chưa thấy dấu hiệu thuyết phục. Nhiều phiên bản khác hiện không có cách kiểm chứng trực tiếp nào.
Thuyết nhiều thế giới trong lượng tử nói gì?
Thuyết này cho rằng mọi kết quả có thể của một phép đo lượng tử đều xảy ra, mỗi kết quả trong một nhánh riêng của thực tại. Nó cho cùng dự đoán với các cách diễn giải khác, nên hiện chưa có thí nghiệm nào phân định được.
Vì sao các nhà khoa học tranh cãi về đa vũ trụ?
Vì nếu các vũ trụ khác không thể quan sát, một số người cho rằng ý tưởng nằm ngoài phạm vi khoa học kiểm chứng được. Người ủng hộ lập luận rằng nó là hệ quả của lý thuyết đã có cơ sở. Tranh luận xoay quanh cách kiểm chứng, không phải niềm tin.