Con người không thể đi tới rìa vũ trụ, và lý do không chỉ là quãng đường quá xa. Rìa của vũ trụ quan sát được không phải một bức tường để chạm vào: nó là giới hạn tầm nhìn, luôn đi theo người quan sát. Thêm vào đó, sự giãn nở của không gian khiến phần lớn các thiên hà ta đang thấy đã vĩnh viễn nằm ngoài tầm với, kể cả với một con tàu bay bằng tốc độ ánh sáng.
Đây là chặng gần cuối của chuyến đi Tận Cùng, và cũng là chặng con người phải chấp nhận giới hạn rõ nhất. Mục từ này đi từ những con số quen thuộc, tốc độ của các con tàu thật, tới tốc độ ánh sáng, rồi tới điều lạ lùng nhất: có những nơi ta nhìn thấy được nhưng không bao giờ đến được, và có những nơi ánh sáng phát ra hôm nay sẽ không bao giờ tới mắt ta.
Bắt đầu từ những con tàu thật: nhanh nhất mà vẫn rất chậm
Những con tàu con người từng phóng lên đã bay rất xa so với mọi thứ trên mặt đất. Hai tàu Voyager rời Trái Đất từ cuối những năm 1970, sau gần nửa thế kỷ vẫn đang trôi ra ngoài với tốc độ cỡ mười mấy ki lô mét mỗi giây. Đó là tốc độ đủ để đi từ Hà Nội vào Thành phố Hồ Chí Minh trong chưa tới hai phút. Thế nhưng sau ngần ấy năm, khoảng cách của con tàu xa nhất tới Trái Đất mới chỉ vào cỡ một ngày ánh sáng.
Ngôi sao gần Mặt Trời nhất cách ta hơn bốn năm ánh sáng. Với tốc độ của Voyager, một chuyến tới đó mất cỡ bảy mươi nghìn năm, lâu hơn toàn bộ lịch sử chữ viết của loài người nhiều lần. Con tàu nhanh nhất từng chế tạo, khi lao sát Mặt Trời để lấy đà, đạt khoảng gần hai trăm ki lô mét mỗi giây, vẫn chưa tới một phần nghìn tốc độ ánh sáng.
Nói cách khác, với công nghệ hiện có, ngay cả ngôi sao láng giềng cũng là đích đến của hàng chục nghìn năm. Ngân Hà rộng cỡ trăm nghìn năm ánh sáng, thiên hà gần nhất cùng cỡ với Ngân Hà nằm cách hơn hai triệu năm ánh sáng, còn rìa vũ trụ quan sát được thì ở khoảng cách tính bằng hàng chục tỷ năm ánh sáng.
Tốc độ ánh sáng: trần tốc độ không vượt được
Ánh sáng đi khoảng ba trăm nghìn ki lô mét mỗi giây. Theo thuyết tương đối hẹp, đã được kiểm chứng trong vô số thí nghiệm, không vật nào có khối lượng có thể đạt tới tốc độ này. Càng tiến gần, cần càng nhiều năng lượng để tăng thêm một chút, và năng lượng cần để chạm đúng tốc độ ánh sáng là vô hạn. Các máy gia tốc hạt đẩy hạt tới mức chỉ kém ánh sáng một phần rất nhỏ, nhưng không bao giờ vượt qua.
Ngay cả khi có một con tàu bay sát tốc độ ánh sáng, ánh sáng cũng phải mất hơn hai triệu năm để tới thiên hà Tiên Nữ. Từ góc nhìn của Trái Đất, chuyến đi tới thiên hà gần nhất không thể ngắn hơn chừng ấy. Những con số đó khiến câu hỏi đi tới rìa vũ trụ trở thành một câu hỏi về vật lý chứ không còn là chuyện kỹ thuật.
Các đề xuất táo bạo nhất hiện nay, chẳng hạn dùng tia laser cực mạnh đẩy những cánh buồm siêu mỏng mang thiết bị chỉ nặng vài gam, nhắm tới một phần nhỏ tốc độ ánh sáng. Ngay cả nếu thành công, đích đến cũng chỉ là ngôi sao gần nhất, và thời gian bay vẫn tính bằng vài chục năm.
Bay gần tốc độ ánh sáng thì thời gian trôi chậm cho người trên tàu
Thuyết tương đối có một điểm làm câu chuyện bớt bi quan: với người ngồi trên một con tàu bay rất gần tốc độ ánh sáng, thời gian trôi chậm hơn so với người ở lại. Hiện tượng này gọi là giãn nở thời gian và đã được đo thật, từ hạt sinh ra trong khí quyển sống lâu hơn dự đoán tới đồng hồ nguyên tử trên máy bay và vệ tinh định vị.
Các phép tính kinh điển cho thấy nếu một con tàu tăng tốc đều với gia tốc bằng trọng lực Trái Đất, người trên tàu có thể vượt qua cả Ngân Hà, thậm chí tới thiên hà Tiên Nữ, trong vài chục năm tính theo đồng hồ của họ. Nhưng khi họ tới nơi, trên Trái Đất đã trôi qua hàng triệu năm. Chuyến đi đó là một vé một chiều theo cả nghĩa không gian lẫn thời gian.
Còn những trở ngại khổng lồ chưa ai biết vượt qua: lượng năng lượng cần thiết vượt xa mọi nguồn con người có, và ở tốc độ ấy, từng nguyên tử khí lơ lửng giữa các vì sao đập vào thân tàu như một luồng bức xạ cực mạnh. Đây là bài toán trên giấy, không phải kế hoạch có thể thực hiện.
Rìa vũ trụ quan sát được không phải là một nơi để đến
Giả sử vượt qua được mọi trở ngại kỹ thuật, vẫn còn một vấn đề sâu hơn: không có cái rìa nào đang chờ ở đó. Vũ trụ quan sát được là một quả cầu tưởng tượng có tâm ở chỗ người quan sát, bán kính là quãng đường xa nhất ánh sáng kịp đi tới ta kể từ thuở vũ trụ sơ khai. Ở thời điểm hiện nay, bán kính ấy khoảng 46 tỷ năm ánh sáng.
Nếu một người sống ở một thiên hà cách ta mười tỷ năm ánh sáng, quả cầu của họ có tâm ở thiên hà của họ. Mỗi điểm trong vũ trụ có chân trời riêng, giống như mỗi con thuyền giữa biển có đường chân trời riêng. Đi về phía chân trời thì chân trời lùi theo. Theo hiểu biết hiện nay, không gian bên ngoài chân trời của ta vẫn có thiên hà, sao và hành tinh y như bên trong.
Còn câu hỏi vũ trụ nói chung có biên hay không thì khoa học chưa biết chắc. Các đo đạc cho thấy vũ trụ rất gần phẳng, phù hợp với một vũ trụ vô hạn hoặc một vũ trụ hữu hạn nhưng lớn hơn nhiều so với phần ta thấy. Trong cả hai trường hợp, mô hình chuẩn không có một bức tường hay mép rơi nào.
Sự giãn nở: những thiên hà thấy được nhưng không bao giờ tới được
Đây là điểm lạ nhất của chặng này. Không gian giữa các thiên hà đang giãn ra, và theo các đo đạc từ cuối thế kỷ hai mươi, sự giãn nở còn đang tăng tốc. Thiên hà càng xa thì lùi ra càng nhanh. Từ một khoảng cách nào đó trở đi, tốc độ lùi ra vượt tốc độ ánh sáng. Điều này không phạm thuyết tương đối, vì không phải thiên hà chạy xuyên qua không gian mà chính không gian giữa ta và nó nở thêm.
Hệ quả là tồn tại một ranh giới gọi là chân trời sự kiện vũ trụ, hiện nằm cách ta khoảng mười sáu, mười bảy tỷ năm ánh sáng. Ánh sáng phát ra hôm nay từ một thiên hà ở xa hơn ranh giới đó sẽ không bao giờ tới được Ngân Hà. Ngược lại, một con tàu xuất phát hôm nay từ Trái Đất, dù bay bằng tốc độ ánh sáng, cũng không bao giờ tới được thiên hà ấy.
Vậy mà ta vẫn thấy những thiên hà nằm ngoài ranh giới đó, vì ánh sáng ta thu được hôm nay đã rời chúng từ hàng tỷ năm trước, khi chúng còn ở gần hơn. Theo các ước tính phổ biến, đại đa số thiên hà trong vũ trụ quan sát được, khoảng chín phần mười trở lên, đã nằm ngoài tầm với theo nghĩa này. Bầu trời sâu đầy thiên hà mà kính thiên văn chụp được phần lớn là những nơi con người chỉ có thể nhìn, không thể đến.
Bảng tóm tắt: đích đến nào trong tầm với
Bảng dưới đây so các đích đến theo hai câu hỏi: về nguyên tắc vật lý có tới được không, và với công nghệ hiện nay có tới được không. Các khoảng cách là số làm tròn phổ thông:
| Đích đến | Khoảng cách ước tính | Theo vật lý | Với công nghệ hiện nay |
|---|---|---|---|
| Mặt Trăng, sao Hoả | từ hơn một giây tới khoảng hai mươi phút ánh sáng | Tới được | Người đã lên Mặt Trăng, robot đã xuống sao Hoả |
| Rìa Hệ Mặt Trời | từ khoảng nửa ngày ánh sáng tới gần một năm ánh sáng | Tới được | Tàu thăm dò đang trên đường, mất nhiều thập kỷ |
| Ngôi sao gần nhất | hơn bốn năm ánh sáng | Tới được | Hàng chục nghìn năm với tàu hiện có |
| Thiên hà Tiên Nữ | hơn hai triệu năm ánh sáng | Tới được nhưng tốn hàng triệu năm theo đồng hồ Trái Đất | Không |
| Thiên hà ngoài chân trời sự kiện vũ trụ | hơn mười sáu, mười bảy tỷ năm ánh sáng hiện nay | Không bao giờ, kể cả bằng tốc độ ánh sáng | Không |
| Rìa vũ trụ quan sát được | khoảng 46 tỷ năm ánh sáng | Không phải nơi để đến, chân trời đi theo người quan sát | Không |
Bảng giả định năng lượng tối giữ nguyên như các đo đạc hiện nay cho thấy. Nếu năng lượng tối thay đổi theo thời gian, vị trí chân trời sự kiện vũ trụ cũng đổi theo, đây là một câu hỏi đang được nghiên cứu.
Những hiểu lầm hay gặp
Tàu bay đủ lâu thì sẽ đụng mép vũ trụ. Theo mô hình chuẩn, không có mép. Rìa vũ trụ quan sát được chỉ là giới hạn tầm nhìn, ai ở đâu cũng có một rìa như vậy quanh mình.
Thiên hà lùi xa nhanh hơn ánh sáng là sai thuyết tương đối. Thuyết tương đối hẹp cấm vật chạy nhanh hơn ánh sáng trong không gian cục bộ. Sự giãn nở là chính không gian nở ra, thuyết tương đối rộng cho phép điều này.
Đường hầm không gian sẽ giải quyết mọi chuyện. Những lối tắt như vậy chỉ là nghiệm toán học, chưa có bằng chứng tồn tại và nếu có thì cần dạng vật chất kỳ lạ chưa ai tìm thấy. Đó là chất liệu tốt cho truyện khoa học viễn tưởng, chưa phải khoa học đã kiểm chứng.
Thấy được thì sẽ có ngày tới được. Ngược lại, phần lớn thiên hà ta thấy đã ngoài tầm với. Nhìn thấy chỉ có nghĩa là ánh sáng xưa của chúng đã kịp tới đây.
Vậy con người có thể làm gì với rìa vũ trụ
Nếu không thể đến, con người vẫn có thể nhìn. Mỗi kính thiên văn mới thu được ánh sáng từ xa hơn, tức là từ thời xa xưa hơn. Phông vi sóng vũ trụ là ánh sáng xưa nhất có thể thấy trực tiếp, và trong tương lai, có thể dò được sóng hấp dẫn hoặc hạt neutrino từ những thời còn sớm hơn. Đó là cách duy nhất để chạm tới rìa: đi ngược thời gian bằng ánh sáng.
Ngay trong Hệ Mặt Trời, mỗi bức ảnh từ một con tàu ở xa cũng là một lời nhắc về quy mô. Nhìn ngược về Trái Đất từ rìa Hệ Mặt Trời, cả hành tinh chỉ còn là một chấm sáng nhỏ hơn một điểm ảnh. Từ đó nhìn tiếp ra ngoài, rìa vũ trụ xa hơn quãng đường ấy hàng trăm triệu lần. Các nhà khoa học vì vậy coi kính thiên văn là con tàu thật sự của ngành vũ trụ học: nó không mang người đi, nhưng mang ánh sáng từ nơi xa nhất về.
Còn với việc đi thật, chặng xa nhất con người có thể mơ trong tương lai gần là các ngôi sao láng giềng. Phần còn lại của vũ trụ là một bức tranh ta được xem mà không được bước vào. Hiểu điều đó không làm vũ trụ bớt kỳ diệu, chỉ làm rõ hơn rằng tầm nhìn của con người đã đi xa hơn đôi chân rất nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Con người có thể đi tới rìa vũ trụ không?
Không. Rìa vũ trụ quan sát được không phải một bức tường mà là giới hạn tầm nhìn đi theo người quan sát. Ngoài ra, sự giãn nở khiến phần lớn thiên hà ta đang thấy đã nằm ngoài tầm với vĩnh viễn, kể cả với tốc độ ánh sáng.
Đi bằng tốc độ ánh sáng thì mất bao lâu tới rìa vũ trụ quan sát được?
Câu hỏi này không có đáp số, vì vũ trụ giãn nở nhanh tới mức những vùng gần rìa đang lùi ra nhanh hơn ánh sáng. Một tia sáng xuất phát hôm nay sẽ không bao giờ đuổi kịp chúng.
Tàu vũ trụ nhanh nhất hiện nay nhanh cỡ nào?
Con tàu nhanh nhất từng chế tạo đạt khoảng gần hai trăm ki lô mét mỗi giây khi lao sát Mặt Trời, chưa tới một phần nghìn tốc độ ánh sáng. Với tốc độ như vậy, tới ngôi sao gần nhất vẫn mất hàng nghìn năm.
Chân trời sự kiện vũ trụ là gì?
Là ranh giới mà ánh sáng phát ra hôm nay từ bên ngoài sẽ không bao giờ tới được ta, và tàu từ ta cũng không bao giờ tới được bên ngoài. Hiện ranh giới này cách ta khoảng mười sáu, mười bảy tỷ năm ánh sáng.
Thiên hà lùi xa nhanh hơn ánh sáng có trái thuyết tương đối không?
Không. Giới hạn tốc độ ánh sáng áp dụng cho chuyển động trong không gian. Khi chính không gian giãn ra, khoảng cách giữa hai thiên hà có thể tăng nhanh hơn ánh sáng mà không vi phạm định luật nào.
Có cách nào đi nhanh hơn ánh sáng không?
Theo vật lý đã kiểm chứng thì không. Các ý tưởng như đường hầm không gian hay bẻ cong không gian chỉ là nghiệm toán học, cần những dạng vật chất chưa ai tìm thấy, và hiện thuộc vùng giả thuyết.